เจี้ยก้อม: เรียนคำเมืองจากนิทานขำขันล้านนา ๕ เรื่อง

เจี้ยก้อม เจ้ยฯก้อฯม (คำเมืองอ่านว่า เจี้ยก้อม) คือ นิทานขำขันสั้น ๆ ของคนล้านนา เล่ากันในวงข้าว วงงาน หรือวงเพื่อน จบด้วยมุกที่ทำให้คนฟังหัวเราะ เจี้ยก้อมเป็นแบบฝึกหัดคำเมืองชั้นดี เพราะมุกส่วนใหญ่ซ่อนอยู่ใน คำ ถ้าไม่รู้ความหมายของคำนั้นก็จะไม่ขำ

บทความนี้ชวนเรียนคำเมืองจากเจี้ยก้อม ๕ เรื่องที่นักวิชาการรวบรวมและตีพิมพ์ไว้ ทุกเรื่องเลือกเฉพาะที่สุภาพ เพราะพจนานุกรมเองก็บอกไว้ตรง ๆ ว่าเจี้ยก้อมจำนวนมากเป็นเรื่อง "สองแง่สองง่าม"

เจี้ยก้อม คืออะไร

ชื่อนี้มาจากคำ ๒ คำ คือ เจี้ย เจ้ยฯ ที่พจนานุกรมอธิบายว่า "นิทานเบ็ดเตล็ด, เกล็ดนิทานขำขัน, เรื่องเล่า" ซึ่งการเล่าเรียกว่า เล่าเจี้ย เลั่าเจ้ยฯ กับ ก้อม ก้อฯม ที่แปลว่า สั้น อย่างในคำว่า เตี่ยวก้อม (กางเกงขาสั้น) เจี้ยก้อม จึงแปลตรงตัวได้ว่า เรื่องเล่าขนาดสั้น บางถิ่นเรียกว่า เจี้ยพั๊วะ เจ้ยฯระฯพ฿วฯะ

อาภิสรา พลนรัตน์ แห่งมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย นิยามเจี้ยก้อมว่าเป็น "เรื่องเล่าหรือนิทานขนาดสั้น โดยมากจะเป็นเรื่องเล่าขำขันและมีแง่ที่เป็นเรื่องสัปดนเล็กน้อย" ผู้วิจัยใช้เรื่องจาก สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๔ (๒๕๔๒) ซึ่งรวมไว้ ๓๕๔ เรื่อง ส่วนวิทยานิพนธ์ของหทัยวรรณ ไชยะกุล มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (๒๕๓๙) รวบรวมไว้ถึง ๗๔๐ เรื่อง

เจี้ยก้อมต่างจากคำบ่าเก่าอย่างไร

ล้านนามีถ้อยคำสั้น ๆ อีกแบบหนึ่ง คือ คำบ่าเก่า หรือสุภาษิตคำสอน ทั้งสองอย่างสั้นและจำง่ายเหมือนกัน แต่ทำหน้าที่ต่างกัน

เรื่องที่ ๑ ควายหาย: บ่ใจ่ควายมานเจ้า

เรื่องนี้มาจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๔ ชาวบ้านคนหนึ่งไปแจ้งความว่าควายหาย และได้พบปลัดอำเภอที่มาจากกรุงเทพฯ ซึ่งพูดภาษาไทยกลาง บทสนทนาจึงฟังกันคนละความหมายทุกประโยค

มุกอยู่ที่คำพ้องเสียง ๓ คู่ ตามที่อาภิสรา พลนรัตน์ วิเคราะห์ไว้

• ประมาณ ของปลัด ชาวบ้านได้ยินเป็น มาน มานฯ ซึ่งคำเมืองแปลว่า ตั้งท้อง จึงรีบแก้ว่าควายของตนเป็น ปู๊ พู้ คือ ตัวผู้
• แน่นอน (จริงแท้) ชาวบ้านเข้าใจเป็น นอน (เอนตัวลง) จึงตอบว่าไม่ได้นอน นั่ง ผ่อ (ดู) อยู่
• โง่ ของปลัด ชาวบ้านได้ยินเป็นคำที่ผู้วิจัยอธิบายว่าหมายถึง วัว ในภาษาถิ่นเหนือ (พจนานุกรมมรดกล้านนาเขียนคำว่าวัวไว้ว่า งัว) มุกสุดท้ายจึงกลายเป็นการแก้ให้ปลัดว่า ไม่ใช่วัว เป็นควาย

สังเกตคำสุภาพของชาวบ้านด้วย ไหว้สาเจ้า ไห้วฯสาเจั้า คือคำขึ้นต้นก่อนกราบเรียนผู้ใหญ่ และ เจ้า ท้ายประโยคทำหน้าที่คล้าย "ครับ/ค่ะ"

เรื่องที่ ๒ น้ำพริกฮ้า น้ำพริกคิง

อีกเรื่องจากสารานุกรมเล่มเดียวกัน ช่วงเกี่ยวข้าว ชาวบ้านมาลงแขกช่วยกัน พอพักกินข้าวกลางวัน หนุ่มสองคนแกะห่อข้าวของตัวเองออกมา คนหนึ่งบอกว่า "นี่น้ำพริกฮ้า" อีกคนบอกว่า "นี้น้ำพริกขิง" ชายคนที่สามเดินมาได้ยินไม่ชัด จึงพูดขึ้นว่า

"น้ำพริกฮา น้ำพริกคิง ก็กินตวยกันก่าบ่า" (น้ำพริกข้า น้ำพริกเอ็ง ก็กินด้วยกันซีวะ) — สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๔ อ้างใน อาภิสรา พลนรัตน์

เสียงที่ต่างกันเพียงวรรณยุกต์ (ฮ้า/ฮา) หรือพยัญชนะต้น (ขิง/คิง) ทำให้ "น้ำพริกปลาร้ากับน้ำพริกขิง" กลายเป็น "น้ำพริกของข้ากับของเอ็ง" คำว่า ตวย ทวฯยฯ แปลว่า ด้วย, พร้อม

เรื่องที่ ๓ คำว่า "สวยงาม" ที่ไม่ใช่สวยงาม

เรื่องนี้หทัยวรรณ ไชยะกุล รวบรวมไว้ในวิทยานิพนธ์ (๒๕๓๙) ชื่อว่า คนไทยใต้บ่รู้คำเหนือ หนุ่มภาคกลางคนหนึ่งอยากไป แอ่วสาว (ไปเยี่ยมเกี้ยวสาวยามค่ำ) จึงถามเพื่อนคนเมืองว่า "สวยงาม" ภาษาเหนือพูดว่าอย่างไร เพื่อนอยากแกล้งจึงบอกว่า "สึ่งทึง"

พจนานุกรมเขียนคำนี้ว่า สึ่งตึง สึ่งฯทึงฯ แปลว่า งั่ง ทึ่ม ไม่เต็มร้อย ส่วนคำที่หนุ่มควรใช้คือ งาม งา (สวย) คำว่า เคียด หรือ เกี้ยด คยฯด แปลว่า โกรธ

ถิรายุส์ บาบัด (๒๕๖๗) อธิบายว่าเจี้ยก้อมกลุ่มนี้เกิดในยุคที่ภาษาไทยกลางเข้ามาเป็นภาษาราชการในล้านนา คนพูดภาษากลางที่ไม่รู้คำเมืองจึงมักเป็นตัวตลกของเรื่อง

เรื่องที่ ๔ แถมบึ๋ด: เห่อคำไทย

เรื่องนี้กลับด้านจากเรื่องที่ ๓ หทัยวรรณ ไชยะกุล บันทึกไว้ว่า จันตา สาวเหนือไปทำงานกรุงเทพฯ แล้วกลับมาเยี่ยมบ้าน แต่งตัวทันสมัย และพูดแต่ภาษาไทยกลาง ไม่ยอม อู้กำเมือง อู้คำฯเมิอฯง เลย ก่อนกลับกรุงเทพฯ เธอไปซื้อของที่ กาด (ตลาด) และพบเพื่อนเก่าที่เป็นแม่ค้า

มุกอยู่ที่คำสุดท้าย คนที่ประกาศว่าลืมคำเมืองไปแล้ว กลับตอบด้วยคำเมืองแท้ ๆ โดยไม่รู้ตัว พจนานุกรมเขียนคำนี้ว่า แถมบึ๋ด แถมฯบึดฯ แปลว่า อีกสักครู่, อีกชั่วขณะ

เรื่องที่ ๕ เสี้ยงเหมี้ยง: บ่จุ๋เตื้อ

เสี้ยงเหมี้ยง เป็นตัวละครเจ้าปัญญาแกมโกงของเจี้ยก้อม คล้ายศรีธนญชัยของภาคกลาง (นิทานลาวก็มีตัวละครชื่อ เซียงเหมี้ยง) เรื่องยาวของเขาที่ผู้วิจัยยกมามีหลายตอน บางตอนเป็นเรื่องสองแง่สองง่าม ที่นี่จึงเล่าเฉพาะ ๒ ตอนแรก จากฉบับที่หทัยวรรณ ไชยะกุล บันทึกไว้

ตอนที่ ๑ หม้อขางบนหัว เสี้ยงเหมี้ยงตอนเป็นเด็กขึ้นชื่อว่า ขี้จุ๋ คือชอบโกหก วันหนึ่งมีชายคนหนึ่งเอา หม้อขาง หํมฯอฯขางฯ (กระทะ) ครอบหัวเดินมา แล้วถามว่า "วันนี้หยังบ่จุ" (วันนี้ทำไมไม่โกหก) เสี้ยงเหมี้ยงตอบว่า "บ่จุเทื่อ เปนจะใดบ่รู้ตะวันออกสองแก่น" แปลว่า "ยังไม่ได้โกหกหรอก ไม่รู้เป็นอะไร ตะวันขึ้นมาสองดวง" ชายคนนั้นเชื่อ เงยหน้ามองฟ้า หม้อขางก็หล่นแตก

ตอนที่ ๒ ข้ามบ่ได้ พ่อค้าหาบ เหมี้ยง ห้มฯยฯง (เมี่ยง) มาถึงริมน้ำ ถามเสี้ยงเหมี้ยงว่าน้ำนี้ข้ามได้ไหม เสี้ยงเหมี้ยงท้าว่า ถ้าข้ามได้จะหาบเหมี้ยงให้ ถ้าข้ามไม่ได้ต้องยกเหมี้ยงให้ พ่อค้าลุยน้ำไป เสี้ยงเหมี้ยงก็ร้องว่า "ข้ามบ่ได้ ๆ ถ้าข้ามต้องก้าวข้ามไพ" คือการ ข้าม ต้องยกเท้าก้าวผ่าน แต่พ่อค้าเดินลุยน้ำ จึงถือว่าแพ้ ต้องยกเหมี้ยงให้ และนิทานบอกว่า "เลยได้ชื่อว่าเสี้ยงเหมี้ยงตั้งแต่นั้นมา"

เมื่อแยกคำตามพจนานุกรม เสี้ยง ส้ยฯง แปลว่า หมด, สิ้น ชื่อนี้จึงฟังได้ว่า "เหมี้ยงหมด" ตรงกับเรื่องที่พ่อค้าเสียเหมี้ยงไป

เจี้ยก้อมสร้างเสียงหัวเราะด้วยภาษาอย่างไร

จากเรื่องที่อ่านมา จะเห็นกลวิธีที่นักวิชาการพบซ้ำ ๆ ในเจี้ยก้อม

• คำพ้องเสียง อาภิสรา พลนรัตน์ พบว่าเป็นกลวิธีหลักอย่างหนึ่ง เช่น ประมาณ/มาน ฮ้า/ฮา ขิง/คิง ในเรื่องที่ ๑ และ ๒
• คำเดียวหลายความหมาย เช่น "ข้าม" ที่เสี้ยงเหมี้ยงตีความว่าต้องก้าวข้ามเท่านั้น
• ความหมายโดยนัย ตัวละครพูดอย่างหนึ่งแต่หมายอีกอย่าง ผู้วิจัยสังเกตด้วยว่าบทพูดในเจี้ยก้อมมักคล้องจอง เช่น "น้ำพริกฮา น้ำพริกคิง"
• คำเมืองกับคำไทย ถิรายุส์ บาบัด แบ่งเจี้ยก้อมเป็นยุคจารีต (ตัวละครอย่างเจ้าพระยา) กับยุคหลังปฏิรูปการปกครอง (นายอำเภอ ปลัด ตำรวจ) ในยุคหลัง ความต่างระหว่างคำเมืองกับภาษาไทยกลางกลายเป็นแหล่งมุกตลกสำคัญ อย่างในเรื่องที่ ๑ ๓ และ ๔

สรุป

• เจี้ยก้อม คือนิทานขำขันสั้น ๆ ของล้านนา มาจาก เจี้ย (เรื่องเล่า) + ก้อม (สั้น)
• มุกของเจี้ยก้อมมักซ่อนอยู่ใน คำ เช่น มาน (ตั้งท้อง) ฮ้า (ปลาร้า) กับ ฮา (กู) สึ่งตึง (ทึ่ม) และ แถมบึ๋ด (อีกสักครู่)
• นักวิชาการรวบรวมเจี้ยก้อมไว้หลายร้อยเรื่อง ทั้งในสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ และวิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• หลายเรื่องสะท้อนยุคที่คำเมืองพบกับภาษาไทยกลาง ฟังเจี้ยก้อมจึงได้ทั้งเสียงหัวเราะและประวัติศาสตร์ภาษา

ค้นคำในเจี้ยก้อมเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านสุภาษิตคำสอนของล้านนาได้ที่ คำบ่าเก่า และฝึกคำเมืองตอนไปตลาดได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: คำอู้บ่าวอู้สาว · ค่าวฮ่ำสอนหญิง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2): เจี้ยก้อม เจี้ย ก้อม และคำศัพท์ทุกคำในบทความ
• อาภิสรา พลนรัตน์. การใช้ภาษาเพื่อสร้างอารมณ์ขันในนิทานพื้นบ้านขนาดสั้น "เจี้ยก้อม". วารสารฟ้าเหนือ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย ปีที่ ๑๐ ฉบับที่ ๑ หน้า ๖๓–๘๔ (เรื่องที่ ๑ และ ๒ อ้างจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๔, ๒๕๔๒ หน้า ๑,๖๖๐ และ ๑,๖๘๗)
• ถิรายุส์ บาบัด. (๒๕๖๗). การวิเคราะห์นัยยะแฝงทางการเมืองการปกครองของล้านนาผ่าน "เจี้ยก้อม". วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย ปีที่ ๖ ฉบับที่ ๒ (เรื่องที่ ๓–๕ อ้างจากหทัยวรรณ ไชยะกุล, ๒๕๓๙ หน้า ๕๓๒ ๕๓๔ และ ๕๕๐)
• หทัยวรรณ ไชยะกุล. (๒๕๓๙). การสร้างมุขตลกในเรื่องขำขันล้านนา. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (อ้างผ่านถิรายุส์ บาบัด)
• มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์. (๒๕๔๒). สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๔ (อ้างผ่านอาภิสรา พลนรัตน์)
• อุดม รุ่งเรืองศรี. (๒๕๒๘). เจี้ยก้อม: เรื่องขำขันล้านนา. คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• คลังข้อมูลมหาวิทยาลัยมหิดล. นิทานพื้นบ้านลาว "เซียงเหมี้ยง"

เจี้ยก้อมเป็นวรรณกรรมมุขปาฐะ เล่าต่อกันปากต่อปาก ชื่อเรื่อง ตัวละคร และถ้อยคำจึงต่างกันไปตามผู้เล่าและท้องถิ่น บทพูดในบทความนี้ยกมาตามสะกดของฉบับที่ตีพิมพ์ ส่วนคำอ่านและความหมายยึดตามพจนานุกรมมรดกล้านนา