มรดกล้านนา

🌐 Read in English

พระภิกษุหนุ่มหลายรูปนั่งและยืนอยู่ที่หอระฆังหน้าวิหารวัดพระสิงห์ เชียงใหม่

ภาพ: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

สรรพนามคำเมือง: ข้า เปิ้น ตั๋ว สู เฮา และใครใช้กับใคร

สรรพนามคำเมือง คือคำที่ใช้แทนตัวเอง แทนคนที่คุยด้วย และแทนคนที่พูดถึง คำเมืองไม่ได้มี "ฉัน เธอ เขา" ชุดเดียวใช้กับทุกคน แต่เลือกคำตามความสนิทและวัยของคนที่คุยกัน เช่น เปิ้น เพิ่นฯ (คำเมืองอ่านว่า เปิ้น) ที่ใช้ในหมู่คนสนิทเท่านั้น หรือ ข้าเจ้า ข้าเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ข้าเจ้า) ที่ผู้หญิงใช้ได้กับทุกคน

บทเรียนนี้เรียงสรรพนามที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ว่า ใครใช้กับใคร และบอกตรง ๆ ในตอนท้ายว่าตรงไหนพจนานุกรมไม่ได้ระบุ เราจึงไม่เติมกฎที่ไม่มีหลักฐาน

เพิ่นฯ
เปิ้น
น๑.สรรพนามบุรุษที่ ๑ แทนตัวผู้พูดว่า เปิ้น ใช้เฉพาะผู้ที่ใกล้ชิดสนิทสนมกัน เช่นเพื่อนสนิท สามีภรรยา [เพื่อนสนิทใช้ เปิ้น - ตั๋ว; เมียใช้กับผัว เปิ้น - ตั๋ว หรือ เปิ้น - อ้าย] น๒.สรรพนามบุรุษที่ ๒ ซึ่งห่างจากตัว เช่น เปิ้นไปแล้ว - เขาไปแล้ว,ท่านไปแล้ว; ของเปิ้น - ของเขา,ของท่าน เป็นต้น : เพลง น้อยไจยา - แว่นแก้ว ".....ตั๋วปี้น้อยจั๋กขอถาม ต๋ามกำลมเปิ้นมาเล่าอู้ ว่านายมีจู๊อยู่บ้านวังสิงห์คำ ฝ่ายตังปู๊นเปิ้นมาใส่ประจ๋ำ บ้านวังสิงห์คำเปิ้นมาหมั้นก็ไว้แล้ว....."
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ข้าเจั้า
ข้าเจ้า
ส.ข้าพเจ้า - สรรพนาม บุรุษที่ ๑ เป็นคำสุภาพใช้แทนตัวผู้พูดที่เป็นสตรี ใช้ได้ทุกวัยตั้งแต่เด็กถึงผู้เฒ่าผู้แก่ ทุกสถานภาพ ไม่ว่าผู้ที่พูดหรือสนทนา ด้วยจะเป็น พระภิกษุสงฆ์ ผู้ใหญ่ ผู้บังคับ บัญชา หรือผู้มีอายุน้อยกว่าก็ตาม หาก ผู้น้อยจะใช้กับผู้อาวุโส ผู้บังคับบัญชา หรือ ผู้ที่มีอายุรุ่นราวคราวเดียวกัน ก็ยิ่งดูน่ารัก ถือว่าเป็นผู้มีการเจรจาสุภาพอ่อนน้อม เช่นผู้ใหญ่ถามเด็กสาวว่า หนูไปไหน ? ตอบแบบสุภาพว่า ข้าเจ้าไปโฮงเฮียนเจ้า - หนูไปโรงเรียนค่ะ ส่วนเจ้าที่ต่อท้ายเพื่อ ทำให้คำตอบดูสุภาพนิ่มนวลยิ่งขึ้น ตรงกับ ค่ะ นั่นแหละ
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

แทนตัวเอง: ข้า ข้าเจ้า เปิ้น

คำเมือง อักษรล้านนา ใช้กับใคร (ตามพจนานุกรม)
ข้า ข้า แทนตัวผู้พูดได้ทั้งหญิงและชาย ปกตินิยมใช้กับชายที่วัยใกล้เคียงกันหรือเพื่อนสนิท
ข้าเจ้า ข้าเจั้า คำสุภาพของผู้พูดที่เป็นสตรี ใช้ได้ทุกวัยและทุกสถานภาพ แม้พูดกับพระ ผู้ใหญ่ หรือผู้อายุน้อยกว่า
เปิ้น เพิ่นฯ ใช้เฉพาะผู้ที่ใกล้ชิดสนิทสนมกัน เช่น เพื่อนสนิท สามีภรรยา
อ้าย อ้ายฯ ผู้ชายใช้แทนตนเองเมื่อพูดกับผู้ที่มีอายุน้อยกว่า
ผม ผ฿มฯ แทนตัวผู้พูดเพศชาย (พจนานุกรมบอกว่าปัจจุบันผู้ชายนิยมใช้ตามภาษากลาง)

พจนานุกรมยกตัวอย่างของ ข้าเจ้า ไว้น่ารักมาก ผู้ใหญ่ถามเด็กสาวว่า "หนูไปไหน" เด็กตอบว่า "ข้าเจ้าไปโฮงเฮียนเจ้า" แปลว่า หนูไปโรงเรียนค่ะ พจนานุกรมบอกด้วยว่า ถ้าผู้น้อยใช้ข้าเจ้ากับผู้อาวุโส ยิ่งฟังดูน่ารักและสุภาพอ่อนน้อม ส่วน เจ้า เจั้า ท้ายประโยคคือคำลงท้ายแบบ "ค่ะ" อ่านเพิ่มได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง

ℹ️ ข้อมูล
ผู้ชายแทนตัวอย่างสุภาพว่าอะไร พจนานุกรมไม่ได้ระบุคำแทนตัวแบบสุภาพของผู้ชายไว้โดยตรง รายการคำว่า ข้า เพียงบอกว่าปัจจุบันผู้ชายนิยมใช้ "ผม" และ "ครับ" ตามภาษากลาง ส่วนผู้หญิงยังนิยมใช้ ข้าเจ้า และ เจ้า

เรียกผู้ฟัง: ตั๋ว สู น้อง

คำเมือง อักษรล้านนา ใช้กับใคร (ตามพจนานุกรม)
ตั๋ว ต฿วฯ ใช้กับชายหญิงที่เป็นเพื่อนสนิทกัน หรือเป็นคู่รักกัน คู่กับ เปิ้น
น้อง น้อฯง เรียกผู้ที่อายุน้อยกว่า
ปี้ พี่ พี่ คือหญิงที่อายุมากกว่า (ถ้าเป็นชายที่อายุมากกว่าเรียก อ้าย)
ท่าน ท่าฯนฯ ผู้ที่เราพูดด้วยหรือพูดถึงด้วยความเคารพ พจนานุกรมว่ามักใช้กับพระภิกษุ
สู สู ท่าน พวกท่าน (พจนานุกรมไม่ได้ระบุระดับความสุภาพ)

ตั๋ว คู่กับ เปิ้น ตามที่พจนานุกรมอธิบายว่า เพื่อนสนิทใช้ เปิ้น–ตั๋ว ภรรยาพูดกับสามีใช้ เปิ้น–ตั๋ว หรือ เปิ้น–อ้าย ส่วน น้อง และ ปี้ คือคำเรียกญาติที่ใช้เรียกคนอื่นได้ด้วย ดูรายละเอียดใน คำเรียกญาติคำเมือง

คำว่า สู สู พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ท่าน พวกท่าน" เท่านั้น จึงไม่ควรสรุปเองว่าสุภาพหรือไม่สุภาพ ถ้าเป็นพหูพจน์ คือ สูเขา สูเขัา (สูเจ้า ก็ว่า) พจนานุกรมระบุว่า ใช้กับคนที่ศักดิ์เสมอกันหรือด้อยกว่า

เฮา หมู่เฮา: เรา พวกเรา

เฮา เรัา (คำเมืองอ่านว่า เฮา) เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑ พหูพจน์ แทนตัวผู้พูดหรือกลุ่มของผู้พูด เช่น หมู่เฮา หู่เรัา คือพวกเรา พจนานุกรมให้ความหมายของหมู่เฮาว่า "พวกเดียวกัน แบบกันเอง"

เมื่อใช้เป็นเอกพจน์ เฮาเป็นคำที่พระภิกษุหรือกษัตริย์ใช้แทนตนเอง ดังนั้นคนทั่วไปที่เรียนคำเมืองจึงใช้ เฮา ในความหมาย "พวกเรา" ได้อย่างสบายใจ ส่วน ตู๋ ตู พจนานุกรมให้ความหมายว่า "เรา" แทนตัวผู้พูด โดยไม่ระบุว่าใช้กับใคร

พูดถึงคนอื่น: เขา เปิ้น ท่าน ต๋น

คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
เขา เขัา แทนผู้ที่พูดถึง เช่น เขาตายแล้ว
เปิ้น เพิ่นฯ ผู้อื่นที่ห่างจากตัว เท่ากับ เขา หรือ ท่าน เช่น เปิ้นไปแล้ว (เขาไปแล้ว) ของเปิ้น (ของคนอื่น)
ต๋น ต฿นฯ เป็นทั้งสรรพนามและลักษณะนาม ใช้เรียกพระพุทธเจ้า พระภิกษุ สามเณร เทวดา และกษัตริย์ เช่น วัดนี้มีเณร ๕ ต๋น
ไผ ไผ ใคร ผู้ใด เช่น ของไผ (ของใคร)

จะเห็นว่า เปิ้น ทำงานได้สามตำแหน่ง คือ "ฉัน" (กับคนสนิท) "เขา" และ "ท่าน" ที่ห่างจากตัว ต้องดูบริบทว่าใครคุยกับใคร พจนานุกรมไม่ได้บอกว่าจะแยกความต่างจากน้ำเสียงหรือจากประโยคอย่างไร เราจึงขอเสนอเพียงว่า ให้ฟังทั้งประโยคก่อนตีความ

คำที่ใช้เฉพาะเพื่อนสนิท: ฮา กู คิง

⚠️ ข้อควรระวัง
พจนานุกรมบันทึกคำกลุ่มนี้พร้อมคำเตือน บทความนำมาเพื่อให้รู้ความหมายเมื่อได้ยิน ไม่ได้ชวนให้นำไปใช้กับคนที่เพิ่งรู้จัก ฮา และ คิง ใช้ระหว่างเพื่อนสนิทเท่านั้น ถ้าใช้กับผู้อาวุโสกว่าถือว่าไม่เคารพนับถือ มึง ที่เป็นคู่ของ กู พจนานุกรมระบุว่าปัจจุบันถือเป็นคำไม่สุภาพ
คำเมือง อักษรล้านนา ที่พจนานุกรมบันทึก
ฮา รา แทนผู้พูด (ผู้ชาย) มักใช้กับเพื่อนสนิท ใช้กับผู้อาวุโสกว่าเป็นการไม่เคารพ ใช้กับผู้อายุน้อยกว่าถือว่าไม่สุภาพ
กู คู แทนผู้พูดที่เป็นหญิง ไม่ค่อยสุภาพ มักใช้กับเพื่อนสนิท
คิง ฅิงฯ เรียกผู้ฟัง ใช้กับเพื่อนสนิทเท่านั้น คู่กับ ฮา พจนานุกรมว่าผู้ใหญ่ใช้กับเด็กได้ แต่ถ้าใช้กับผู้อาวุโสกว่าถือเป็นคำหยาบ

ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ "คิงไปไหน" ตอบว่า "ฮาไปแอ่ว" คู่นี้เทียบได้กับ "มึงไปไหน – กูไปเที่ยว" ในภาษากลาง และใช้ได้ระหว่างเพื่อนสนิทเท่านั้น

ในคัมภีร์ ตำนาน และเมื่อพูดกับเจ้านาย

คำแทนตัวแบบโบราณที่พบในพจนานุกรม
คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
ผู้ข้า ผู้ข้า เรียกตนเองในเชิงอ่อนน้อมและอ้อนวอน (เผือข้า ก็ว่า)
เผือข้า เผิอฯอข้า ข้าพเจ้า ใช้ในเชิงสุภาพอ่อนน้อม พบในคัมภีร์ธรรมใบลานทั่วไป
ม่อนน้อย ม่อฯรน้อฯยฯ ข้าพเจ้าซึ่งเป็นผู้น้อย
ป้อเจ้า พํอฯเจั้า ใช้เรียกพ่อเมืองหรือเจ้าผู้ครองนคร (คำปากสมัยโบราณ)
เผือ เผิอฯอ ท่าน บุรุษที่ ๒ เอกพจน์ พจนานุกรมยกตัวอย่างจากลิลิตพระลอ

คำเหล่านี้ไม่ใช่คำพูดในชีวิตประจำวัน แต่ถ้าอ่านใบลานหรือวรรณกรรมเก่าจะพบบ่อย รู้ไว้จะไม่งง

คำเฉพาะกลุ่ม: ข้อย อวล เอง

ข้อย ข้อฯยฯ พจนานุกรมระบุว่าเป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑ ที่พวกไทลื้อ ไทขึน และยองใช้เรียกตัวผู้พูด ใช้ได้ทั้งหญิงและชาย ส่วน อวล อวฯล เป็นคำที่ใช้แทนชื่อทั้ง "ฉัน" และ "เธอ" ในเชิงชู้สาว และ เอง เองฯ พจนานุกรมว่าเป็นคำที่เด็กหรือผู้ที่ด้อยกว่าใช้แทนตนเอง

ข้า ยังเป็นคำที่มีความหมายอื่นในพจนานุกรม ซึ่งอาจทำให้เข้าใจผิดได้ ดูเรื่องคำที่หน้าตาเหมือนกันแต่ความหมายต่างกันใน คำเมืองเข้าใจผิดคำเรียกคน

ลองเลือกเอง: ใครพูดกับใคร

เลือกว่าผู้พูดเป็นชายหรือหญิง แล้วเลือกว่าพูดกับใคร เครื่องมือจะแสดงเฉพาะคำที่พจนานุกรมระบุไว้ พร้อมป้ายบอกว่าใช้ได้ ควรระวัง หรือไม่เคารพ ถ้าพจนานุกรมไม่ได้บอกคำสำหรับกรณีนั้น เครื่องมือจะบอกตรง ๆ

เมื่อพจนานุกรมไม่ได้บอก

เพื่อให้ผู้เรียนไม่เข้าใจผิด ขอรวมเรื่องที่พจนานุกรมไม่ได้ระบุไว้ตรงนี้

  • ผู้ชายพูดกับผู้ใหญ่หรือพระ ควรแทนตัวว่าอะไรในคำเมืองโดยเฉพาะ (พจนานุกรมบอกเพียงว่าปัจจุบันนิยมใช้ "ผม")
  • ผู้หญิงแทนตัวเองกับผู้ที่อายุน้อยกว่าอย่างไร
  • สู และ ตู๋ ใช้กับใครและสุภาพเพียงใด
  • คนเมืองต่างอำเภอหรือต่างจังหวัดใช้ต่างกันอย่างไร

ถ้าคุณมีความรู้จากบ้านหรือชุมชนของคุณเอง เรายินดีรับไว้ตรวจสอบและเพิ่มเข้าพจนานุกรม คำตอบที่เล่าจากประสบการณ์จริงมีค่ามาก แต่เราจะลงเป็นความรู้ในบทความก็ต่อเมื่อตรวจสอบแล้ว

สรุป

  • แทนตัวเอง: ผู้หญิงใช้ ข้าเจ้า ได้กับทุกคน ผู้ชายวัยใกล้กันใช้ ข้า ส่วน เปิ้น ใช้กับคนสนิทหรือคู่สมรส
  • เรียกผู้ฟัง: ตั๋ว ใช้กับเพื่อนสนิทและคู่รัก เรียกผู้ที่เด็กกว่าว่า น้อง และพูดกับพระใช้ ท่าน
  • เฮา และ หมู่เฮา แปลว่า พวกเรา ส่วน สูเขา คือพวกท่านที่ศักดิ์เสมอหรือด้อยกว่า
  • ฮา กู คิง ใช้เฉพาะเพื่อนสนิท ใช้กับผู้อาวุโสถือว่าไม่เคารพ
  • เปิ้น ทำงานได้หลายตำแหน่ง ต้องฟังทั้งประโยค และที่ใดพจนานุกรมไม่ระบุ เราไม่เดา

ค้นสรรพนามเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านคำเรียกญาติต่อได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง และวิธีถามแบบคนเมืองที่ ถามแบบคนเมือง

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 29 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "เปิ้น" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 29 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

มือรินน้ำอบลงในขันแก้วที่ลอยกลีบดาวเรือง มีพระพุทธรูปอยู่ด้านหลัง เตรียมไว้ใช้ในวันปี๋ใหม่

คำเรียกญาติคำเมือง: ป้อ แม่ ปี้ อ้าย อุ๊ย และคำแทนตัว

14 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำเรียกญาติในคำเมืองตามพจนานุกรม ตั้งแต่ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย ถึงหลีด หลี้ คำแทนตัวที่สุภาพ เช่น ข้าเจ้า และคำที่ต้องระวังอย่าง คิง ฮา ป้อเล…

แม่น้ำปิงยามเช้าทางเหนือของเมืองเชียงใหม่ มีแพไม้จอดริมตลิ่ง ต้นไม้หนาทึบ และทิวเขาอยู่ไกล ๆ

เพลงล้านนา ล้านนา: เรียนคำเมืองจากเพลงของมรดกล้านนา

13 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เพลงล้านนา ล้านนา ของ อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ อ่านทีละวรรค เรียนคำเมืองเรื่องบ้านเมืองและตัวตน เช่น ฮีตฮอย แป๋ง หมู่เฮา กำอู้ เอิ้น และดูสัมผัสข…

หญิงสูงอายุผมสีเทาสวมเสื้อขาวยกมือไหว้อยู่หน้าบันไดวัด มีรองเท้าถอดวางเรียงไว้บนขั้นบันได

ทักทายแบบคนเมือง: สวัสดีเจ้า ไปตางใดมา และการไหว้

16 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

ทักทายแบบคนเมืองสำหรับคนมาเที่ยวเชียงใหม่ สวัสดีเจ้า ไปตางใดมา กิ๋นเข้าแล้วกา ยินดีจ้าดนัก สูมาเต๊อะ เรียกคนตามวัย และไหว้อย่างไรให้ถูกกาลเ…

ภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน เจ้านายทรงม้ากางฉัตรสีแดง มีผู้ติดตามหลายคนเดินล้อมอยู่ข้างหลัง

คำเมืองเข้าใจผิด คำเรียกคน: บ่าว ไพ่ ม่าน ไต คู

20 พฤศจิกายน 2569 เรียนภาษาล้านนา

คำเรียกคนในคำเมืองที่คนภาคกลางเข้าใจผิด บ่าวคือชายโสด ไพ่คือชาวเมือง ไตคือไทใหญ่ คูคือครู ตุ๊คือพระ พร้อมอ้าย ข้า สู หม้าย ตามพจนานุกรมล้าน…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด