ค่าวฮ่ำสอนหญิง: อ่านค่าวคำสอนล้านนาทีละบาท

ค่าวฮ่ำ ระฯค่าฯวฯรํา (คำเมืองอ่านว่า ค่าวฮ่ำ) คือค่าวที่แต่งขึ้นเพื่อพรรณนาเรื่องใดเรื่องหนึ่งโดยเฉพาะ งานของหทัยวรรณ ไชยะกุล และปนัดดา บุณยสาระนัย (๒๕๖๓) จัดเนื้อหาของค่าวชาวบ้านไว้ ๑๓ ด้าน โดยด้านแรกคือ คำสอน บทความนี้ชวนอ่าน ค่าวฮ่ำสอนหญิง จากวรรณกรรมเก่าเรื่อง คร่าวร่ำคำสอนเจ้าราช ทีละบาท ดูว่าสัมผัสร้อยกันอย่างไร และเก็บคำเมืองที่ยังใช้ได้ถึงวันนี้

ถ้ายังไม่รู้จักค่าว อ่านพื้นฐานก่อนได้ที่บทความ ค่าว ซึ่งเล่าเรื่องค่าวซอ ค่าวฮ่ำ และฉันทลักษณ์ "สามตัวเหลียว เจ็ดตัวเทียว" ไว้แล้ว

ค่าวสอนหญิงอยู่ตรงไหนในวรรณกรรมล้านนา

งานวิจัยของ พฤฒิชา นาคะผิว (๒๕๖๘) ซึ่งเทียบวรรณกรรมคำสอนสตรีของ ๔ ภูมิภาค พบว่ากวีล้านนา ไม่ค่อยแยกคำสอนผู้หญิงออกมาเป็นเรื่องเฉพาะ แต่มักเขียน "บทสอนหญิง" เป็นหมวดหนึ่งอยู่ในวรรณกรรมคำสอนคนทั่วไป และยังไม่พบฉบับปริวรรตของวรรณกรรมล้านนาที่แต่งเพื่อสอนผู้หญิงโดยเฉพาะ

ผู้วิจัยจึงศึกษา ๔ เรื่องที่มีบทสอนหญิงชัดเจน ได้แก่ คำสอนพระยามังราย ปู่เถ้าสอนหลาน โคลงวิทูรสอนโลก และ คร่าวร่ำคำสอนเจ้าราช เรื่องสุดท้ายนี้แต่งด้วยฉันทลักษณ์ค่าว และให้ "พระบาทเหนือหัว" หรือเจ้าเมืองเป็นผู้สอน รีตคลอง คือจารีตอันเป็นครรลองของคนในสังคม ซึ่งคำเมืองเรียกสั้น ๆ ว่า ฮีต รีตฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮีต)

บทที่ ๑: ตื่นเช้าตำข้าว อย่าให้เสียงดังทั้งบ้าน

ค่าวบทนี้สอนเรื่อง ขึด ขึดฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ๋ด) คือสิ่งที่ถือว่าเป็นอัปมงคล ทำแล้วจะนำความเสื่อมมาสู่ตัวเองและครอบครัว ข้อความตามฉบับปริวรรต (พฤฒิชา นาคะผิว, ๒๕๖๘ อ้างจาก คร่าวร่ำคำสอนเจ้าราช หน้า ๑๖๕) มีดังนี้

คำที่พิมพ์ตัวหนาคือคำที่ส่งสัมผัสกัน ลองดูทีละคู่

เสียงท้ายวรรคหนึ่งถูก "เกี่ยว" ไปยังวรรคถัดไปเป็นทอด ๆ ตรงกับที่พจนานุกรมอธิบาย ค่าว ระฯค่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าว) ว่าร้อยสัมผัสสอดเกี่ยวกัน "เหมือนห่วงโซ่" การแบ่งบาทแบ่งวรรคในตารางนี้ยึดตามการพิมพ์ของฉบับปริวรรต ส่วนต้นฉบับเดิมเขียนต่อกันเป็นพืด แผนผังฉันทลักษณ์ที่นักวิชาการเสนอไว้ อ่านได้ในบทความ ค่าว

อ่านทีละบาท

ครกกระเดื่องที่ใช้ตำข้าวนี้ คำเมืองเรียกว่า ฅกมอง ฅ฿กฯมอฯง (คำเมืองอ่านว่า คกมอง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นครกไม้ขุดเป็นหลุมลึก ใช้คู่กับไม้กระเดื่องท่อนยาวที่ปลายมีสาก "เวลาตำใช้เท้าเหยียบปลายด้านท้าย ให้หัวสากกระดกขึ้นลงตำข้าวที่อยู่ในครก" ค่าวเรื่องเดียวกันยังห้ามนั่งบริเวณ หัวมอง คือหัวไม้กระเดื่องด้านที่มีสากอยู่ข้างล่าง เพราะถือว่าจะทำให้เสียทรัพย์

ความหมายของ แด็กมอง มาจากเชิงอรรถของพฤฒิชา นาคะผิว (๒๕๖๘) ส่วนคำถอดความทั้งบท เป็นการถอดความของมรดกล้านนาเพื่อช่วยผู้เริ่มเรียน

บทที่ ๒: สัตว์เลี้ยงคือเจ้าแพงที่รัก

ค่าวตอนต่อมา (หน้า ๑๖๘ ของฉบับเดียวกัน) สอนไม่ให้ทุบตีหรือแช่งด่าสัตว์เลี้ยงในบ้าน

บทนี้เห็นสัมผัสห่วงโซ่ได้ชัดมาก เสียง -ัว วิ่งต่อกันสามทอด คือ เมามัว → แห่งตัว → ควายวัว แล้วเปลี่ยนไปเกี่ยวกันด้วยเสียง -้น คือ เป็นต้น → แต่ส้น

คำน่ารู้ในบทนี้

• แพง แพงฯ (คำเมืองอ่านว่า แปง) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "สูงค่า มีราคามาก เป็นที่รัก" เจ้าแพงที่รัก จึงหมายถึงสัตว์ที่เรารักและมีค่า คำเดียวกันนี้ใช้พูดเรื่องราคาที่กาดด้วย (ดู ไปกาดแบบคนเมือง)
• สัพพะ สัพะ (คำเมืองอ่านว่า สั๋บป๊ะ) แปลว่า ทั้งปวง ทุกสิ่งทุกอย่าง
• หย้อ กระทบกระเทียบ ประชด แดกดัน และ ฮ่า คือโรคห่า "ฮ่าปักฮ่ากิน" จึงเป็นคำแช่งให้ตายด้วยโรคระบาดร้ายแรง (ตามเชิงอรรถของพฤฒิชา นาคะผิว, ๒๕๖๘)

ใจความคือ เป็ด ไก่ หมู หมา ควาย วัว ที่เลี้ยงไว้ล้วนเป็นของรักของมีค่า อย่าทุบตี ด่าว่า ประชดประชันมันอย่างขาดสติ การแช่งด่าสัตว์เลี้ยงให้ตายด้วยโรคห่าเป็นขึด จะนำความเสื่อมและความเดือดร้อนมาสู่ตัวเอง

พฤฒิชา นาคะผิว (๒๕๖๘) ตีความว่า กวีล้านนาใช้ความเชื่อเรื่องขึดเป็นเครื่องมือจัดระเบียบสังคม สร้างความปลอดภัย และช่วยให้คนอยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างสมดุล ไม่ใช่แค่การห้ามแบบงมงาย

เสียงคำเมืองที่ซ่อนอยู่ในค่าว

ฉบับปริวรรตเขียนคำส่วนใหญ่ด้วยตัวสะกดแบบไทยกลาง แต่ถ้าอ่านออกเสียงแบบคำเมือง จะได้ยินเสียงที่ต่างออกไป เทียบได้กับคำอ่านในพจนานุกรม

อีกเคล็ดหนึ่งของภาษาค่าวคือ คำซ้อน เช่น จำจื่อ ซึ่งประกอบด้วย จำ กับ จื่อ จื่ (คำเมืองอ่านว่า จื่อ) ที่แปลว่าจำเหมือนกัน ซ้อนคำความหมายเดียวกันให้ได้ทั้งจังหวะและน้ำหนัก

ค่าวสอนหญิงยังมีชีวิตอยู่

ค่าวฮ่ำสอนหญิงไม่ได้มีแค่ในสมุดเก่า งานของ ปุณยาพร เส้าเปา และตุลาภรณ์ แสนปรน (๒๕๖๔) ศึกษาค่าว ๗ เรื่องของ แม่ครูจันทร์ดี จันทร์หนิ้ว กวีชาวบ้านแห่งบ้านแม่หว่าง ซึ่งแต่งค่าวมากว่า ๔๐ ปี หนึ่งในนั้นคือ ค่าวฮ่ำสอนลูกผู้หญิง ผู้วิจัยยกตัวอย่างความเปรียบที่สอนให้ผู้หญิงเดินเบา ๆ อย่างมีมารยาท ว่า

"ป้อแม่สั่งสอน ยามลุกยามนอน เตียวก๋ายต๊องเต๊า ก๊อยย๊างเตียวไปย่องลัด เสมอดั่งแมวย๊างย้าย" — แม่ครูจันทร์ดี จันทร์หนิ้ว, ค่าวสอนหญิง (อ้างใน ปุณยาพร เส้าเปา และตุลาภรณ์ แสนปรน, ๒๕๖๔)

ผู้วิจัยถอดความว่า ให้ค่อย ๆ เดินไปเหมือนแมวที่ย่องเข้ามา งานชิ้นเดียวกันยังพบคำซ้อนในค่าวเรื่องนี้ เช่น เก้าเหง้า (ต้นกับราก หมายถึงต้นตระกูลแต่เก่าก่อน) และ หลายมากกว้าง

สรุป

• ค่าวฮ่ำ คือค่าวที่แต่งพรรณนาเรื่องเฉพาะ และคำสอนเป็นเนื้อหาสำคัญของค่าวชาวบ้าน
• บทสอนหญิงของล้านนามักอยู่ในวรรณกรรมคำสอนคนทั่วไป เช่น คร่าวร่ำคำสอนเจ้าราช ซึ่งสอนฮีตและขึด
• สัมผัสของค่าวเกี่ยวกันเป็นทอดเหมือนห่วงโซ่ เช่น เมามัว → แห่งตัว → ควายวัว
• อ่านค่าวออกเสียงแบบคำเมือง จะได้ยินเสียง ช→จ ร→ฮ พ→ป และคำอย่าง เข้า หื้อ จุ่ง จำจื่อ แพง
• ค่าวสอนหญิงยังมีกวีรุ่นใหม่แต่งต่อ เช่น แม่ครูจันทร์ดี จันทร์หนิ้ว

ค้นคำเมืองในค่าวเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านสุภาษิตล้านนาที่กวีชอบยกมาประกอบคำสอนได้ที่บทความ คำบ่าเก่า

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: อ่านค่าวหงส์หิน · คำอู้บ่าวอู้สาว หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2): ค่าวฮ่ำ ค่าว ขึด ขึดชา จำจื่อ จื่อ จุ่ง แพง ร่างแฅ้ว แฅ้ว สัพพะ ฅกมอง นัน เช้า รีต กล่องเข้า เขหื้อ
• พฤฒิชา นาคะผิว. (๒๕๖๘). ลักษณะเฉพาะถิ่นของวรรณกรรมคำสอนสตรี ๔ ภูมิภาค. วารสารศิลปศาสตร์ ๒๕(๒) (อ้างตัวบทจาก คร่าวร่ำคำสอนเจ้าราช ใน พระครูสถิตจิตตสังวร (เสถียร คำเกตุ), การศึกษาเชิงวิเคราะห์คร่าวร่ำคำสอนเจ้าราช, มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, หน้า ๑๖๕, ๑๖๘)
• หทัยวรรณ ไชยะกุล และปนัดดา บุณยสาระนัย. (๒๕๖๓). ค่าวฮ่ำ: ภูมิปัญญาของกวีพื้นบ้านล้านนา. วารสารปณิธาน ๑๖(๒)
• ปุณยาพร เส้าเปา และตุลาภรณ์ แสนปรน. (๒๕๖๔). การศึกษาศิลปะการใช้ภาษาในวรรณกรรมค่าวของแม่ครูจันทร์ดี จันทร์หนิ้ว. มังรายสาร ๙(๒)
• มรดกล้านนา. ค่าว: คำประพันธ์ร้อยสัมผัสของล้านนา ค่าวซอ และค่าวฮ่ำ