ข้าวและนาในคำเมือง: เข้า นา ก้า ฮวง หลองเข้า และเหมืองฝาย

ข้าวในคำเมืองคือ เข้า เขั้า (คำเมืองอ่านว่า เข้า) พจนานุกรมอธิบายว่าชาวล้านนาออกเสียงคำว่าข้าวเป็น เข้า เช่น กิ๋นเข้า คือกินข้าว เข้าต้ม คือข้าวต้ม เสียงของคำว่า เข้า เป็นเสียงตรีเพี้ยน (ครึ่งโทครึ่งตรี) ซึ่งไม่มีในภาษาไทยกลาง ส่วนที่ปลูกข้าวคือ นา นาฯ และการทำนาเรียกว่า เยียะนา หรือ ใส่นา

ข้าวอยู่ในชีวิตคนเมืองตั้งแต่ต้นปีจนท้ายปี คำศัพท์เรื่องข้าวและนาจึงมีมาก บทความนี้รวม คำเมืองเรื่องข้าวและชีวิตชาวนา จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ตั้งแต่ชนิดของข้าว นาแบบต่างๆ ต้นข้าวแต่ละช่วงวัย งานในนา ควาย ยุ้งข้าว เหมืองฝาย ไปจนถึงพิธีเรื่องขวัญข้าว

ข้าวหลายชนิดในคำเมือง

คนเมืองกินข้าวเหนียวเป็นหลัก ข้าวเหนียวนึ่งจึงมีชื่อเฉพาะว่า เข้าหนึ้ง ส่วนข้าวเจ้าเรียก เข้าจ้าว ข้าวยังเรียกต่างกันตามที่ปลูก ตามฤดู และตามว่าสีแล้วหรือยัง

นาหลายแบบ

คำว่า นา ในคำเมืองแตกเป็นคำย่อยหลายคำ บอกได้ทั้งฤดูที่ทำ ที่ตั้งของนา และแหล่งน้ำ

จากก้าถึงฮวง: ต้นข้าวแต่ละช่วง

ต้นกล้าในคำเมืองคือ ก้า ก้ลฯา (คำเมืองอ่านว่า ก้า) พจนานุกรมให้ความหมายว่าต้นพืชที่เพาะไว้เพื่อย้ายไปปลูกที่อื่น และต้นข้าวที่เพาะไว้บนแปลงเพื่อนำไปปลูก เมื่อข้าวโตจนออกรวง คนเมืองเรียกรวงข้าวว่า ฮวง

ปีหนึ่งของชาวนา: คำเรียกงานในนา

การทำนาในคำเมืองพูดได้หลายแบบ เช่น เยียะนา เยียะเข้า เยียะโต้งเยียะนา และ ใส่นา ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าคือขั้นตอนปลูกข้าวตั้งแต่ไถ หว่าน จนถึงปลูก ส่วน เยียะไฮ่ใส่นา หมายถึงทำไร่ทำนา คืออาชีพเกษตรกรรมทั้งหมด

ตารางนี้เรียงคำตามลำดับงานในนา ตั้งแต่เริ่มไถจนข้าวขึ้นยุ้ง (อ่านเรื่องชื่อเดือนของล้านนาต่อได้ที่ เดือนเหนือ)

ช่วยกันทำนา

งานนาเป็นงานหนัก คนเมืองจึงมีคำเรียกการช่วยแรงกันและการแบ่งผลผลิตด้วย

ควายคู่นา

ก่อนมีรถไถ แรงงานหลักในนาคือ ควาย ฅวฯายฯ และวัว (อ่านชื่อสัตว์อื่นๆ ต่อได้ที่ ชื่อสัตว์ในคำเมือง) คำเมืองจึงมีคำเรียกเครื่องเทียมและการฝึกควายโดยเฉพาะ

พิธี ฮ้องขวัญควาย ทำหลังเสร็จหน้านา พจนานุกรมอธิบายว่าระหว่างไถคราด คนอาจดุด่าเฆี่ยนตีควายที่ทำไม่ได้ดั่งใจ ชาวนาจึงทำพิธีนี้เพื่อขอบคุณควาย ขออโหสิกรรม (ขอสูมา) และอวยพรให้ควายแข็งแรง มีลูกดก ไม่มีโรคภัย อ่านเรื่องพิธีเรียกขวัญต่อได้ที่ ฮ้องขวัญ

หลองเข้า: เก็บข้าวไว้กินทั้งปี

ข้าวที่นวดและทำความสะอาดแล้วจะขึ้นไปเก็บใน หลองเข้า หลฯอฯงเขั้า (คำเมืองอ่านว่า หลองเข้า) คือยุ้งข้าว พจนานุกรมบอกว่าเรียก เยีย ก็ได้

เหมืองฝาย: น้ำเลี้ยงนา

นาในหุบเขาของล้านนาอาศัยระบบ เหมืองฝาย คือ ฝาย ฝายฯ (คำเมืองอ่านว่า ฝาย) ทำนบกั้นลำน้ำเพื่อทดน้ำ และ เหมือง ร่องน้ำที่ขุดพาน้ำไปสู่นา ชาวบ้านดูแลร่วมกันโดยมีผู้นำเป็นของตัวเอง

ตามความเชื่อที่พจนานุกรมบันทึกไว้ เมื่อสร้างฝายเสร็จ ชาวบ้านจะเชิญผีหัวหน้าในละแวกนั้นมาอยู่ที่หอผีฝาย และเมื่อสิ้นฤดูทำนาจะรวมเงินซื้อเครื่องเซ่น ให้แก่ฝายเป็นผู้กล่าวเชิญผีฝายมารับ อ่านเรื่องผีในคำเมืองต่อได้ที่ ผีในคำเมือง

ขวัญข้าวและพิธีเรื่องข้าว

ชาวล้านนาเชื่อว่าข้าวมีขวัญ เรียกว่า ขวันเข้า ขัวฯรเขั้า และมีผู้ดูแลข้าวที่พจนานุกรมเทียบกับพระแม่โพสพ คือ ย่าขวัญเข้า ย่าขัวฯรเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ย่าขวัญเข้า) สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สถิตอยู่ในต้นข้าวและเมล็ดข้าว ปกปักรักษาให้ข้าวอุดมสมบูรณ์

อ่านเรื่องพิธีถวายข้าวใหม่โดยละเอียดได้ที่ ตานข้าวใหม่ และเรื่องพิธีสืบชะตาได้ที่ สืบชะตา

จากหลองถึงสำรับ

เมื่อข้าวออกจากยุ้งมาถึงครัว ก็มีคำเรียกข้าวตามมื้อและตามสภาพอีกชุดหนึ่ง

ภาชนะหุงนึ่งข้าว เช่น หม้อหนึ้งและก่องเข้า อ่านต่อได้ที่ ข้าวของในครัวคนเมือง ส่วนเมนูจากข้าว เช่น เข้าซอย เข้าจี่ เข้าแต๋น อ่านได้ที่ ของกิ๋นคนเมือง และ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ

เข้า ที่ไม่ใช่ข้าว

ระวังสับสน คำเมืองบางคำขึ้นต้นด้วย เข้า แต่ไม่ได้หมายถึงข้าว

สำนวนเรื่องข้าว

• เข้าหนาป๋าเต๊า เขั้าหนฯาปลฯาเทั้าฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว คือบ้านเมืองอุดมสมบูรณ์
• ไฟไหม้หลองเข้า หิวมากจนแสบท้อง
• เข้าหวิ๋ดแลง เขั้าหิวฯดแลงฯ ข้าวไม่พอกินในมื้อเย็น
• เข้าบ่ต๋กต๊อง เขั้าบํต฿กฯท้อฯง ยังไม่ได้กินข้าว ข้าวยังไม่ตกถึงท้อง

สรุป

• ข้าวในคำเมืองคือ เข้า ข้าวเหนียวนึ่งคือ เข้าหนึ้ง ข้าวเจ้าคือ เข้าจ้าว ข้าวเหนียวดำคือ เข้าก่ำ
• ต้นกล้าคือ ก้า ข้าวตั้งท้องคือ เข้ามาน และรวงข้าวคือ ฮวง
• งานในนาเรียงจาก แฮกนา ไถนา ดำนา เกี่ยวเข้า ตี๋เข้า วีเข้า จนถึง ลากเข้าขึ้นหลอง
• ยุ้งข้าวคือ หลองเข้า หรือ เยีย และน้ำเลี้ยงนามาจาก เหมืองฝาย ที่มี แก่ฝาย เป็นผู้นำ
• ขวัญของข้าวคือ ขวันเข้า และผู้ดูแลข้าวคือ ย่าขวัญเข้า ส่วน เข้าสาลี ไม่ใช่ข้าว แต่คือข้าวโพด

ค้นคำเรื่องข้าวเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องสัตว์ที่อยู่คู่ไร่นาได้ที่ ชื่อสัตว์ในคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เข้า · นา · ก้า · หลองเข้า · ฝาย · ย่าขวัญเข้า
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ ใช้ประกอบคำศัพท์ บางภาพถ่ายนอกภาคเหนือ ระบุสถานที่ไว้ใต้ภาพ