ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐: วันสำคัญทั้งปี วันศีล วันเสีย และยี่เป็ง

ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ คือการนับวันเดือนแบบล้านนาตลอดปี ค.ศ. ๒๐๒๗ คำเมืองเรียกปฏิทินว่า ปั๋กขะตืน ปักขฯทืนฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋กขะตืน) และเรียกปฏิทินแบบของเราว่า ปั๋กขะตืนล้านนา ปักขฯทืนฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋กขะตืนล้านนา) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นปฏิทินแบบสุริยคติ-จันทรคติ คือนับวันที่ตามดวงอาทิตย์ และนับข้างขึ้นข้างแรมตามดวงจันทร์

บทความนี้รวมทุกเดือนเหนือของปี ๒๕๗๐ ไว้ในตารางเดียว บอกว่าแต่ละเดือนตรงกับวันที่เท่าไร วันศีลวันไหน วันเสียวันอะไร และงานบุญสำคัญตกวันใด ตั้งแต่สี่เป็งเดือนมกราคม ปี๋ใหม่เมืองเดือนเมษายน ไปจนถึงยี่เป็งเดือนพฤศจิกายน

ลองกดดูทีละเดือนในปฏิทินทั้งปีด้านล่าง

ปี ๒๕๗๐ ในปฏิทินล้านนาเริ่มและจบเดือนไหน

คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนแรกของรอบปีคือ เดือนเกี๋ยง เดิอฯรกยฯง (คำเมืองอ่านว่า เดือนเกี๋ยง) ซึ่งตรงกับเดือน ๑๑ ของภาคกลาง ส่วนปีใหม่ตามจุลศักราชเริ่มในเดือนเจ็ด คือวันพญาวันกลางเดือนเมษายน

ปฏิทินในบทความนี้จึงยึดปี พ.ศ. ๒๕๗๐ ที่เราใช้กันทุกวัน คือ ๑ มกราคม ถึง ๓๑ ธันวาคม ๒๕๗๐ ช่วงนี้กินเวลาตั้งแต่ปลาย เดือนสาม สามฯ (คำเมืองอ่านว่า สาม) ไปจนถึงต้น เดือนสี่ สี่ (คำเมืองอ่านว่า สี่) ของรอบถัดไป

พจนานุกรมเรียกเดือนเลขคี่ว่า เดือนกี้ก เดิอฯรคีกฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกี้ก) และเดือนเลขคู่ว่า เดือนกู้ เดิอฯรคู่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกู้) ข้างขึ้นเรียก เดือนออก เดิอฯรออฯก (คำเมืองอ่านว่า เดือนออก) ข้างแรมเรียก เดือนแฮม เดิอฯรแรมฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนแฮม) คืนขึ้น ๑๕ ค่ำเรียกว่า เปง เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า เปง) คือเพ็ญ ส่วนแรม ๑๔ ค่ำซึ่งเป็นคืนสุดท้ายของเดือนคี่ เรียกว่า ดั๋บหน ดัปฯห฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า ดั๋บหน)

ตารางเดือนเหนือ ๒๕๗๐ ทั้งปี

วันพระในคำเมืองเรียกว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) ขึ้นและแรม ๘ ค่ำเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) ส่วนขึ้น ๑๕ ค่ำและวันสิ้นเดือนเป็น วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) ในตารางนี้ วันเพ็ญพิมพ์ตัวหนา

วันที่ทุกวันคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา ทั้งหมดเป็นปี ๒๕๗๐ ยกเว้นที่เขียน ๖๙ หรือ ๗๑ งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน จึงควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง

วันสำคัญปี ๒๕๗๐ เรียงตามวัน

สี่เป็ง: ตานข้าวใหม่ต้นปี

วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนสี่ ปี ๒๕๗๐ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๒๒ มกราคม เป็นช่วงที่ข้าวในยุ้งเป็นข้าวใหม่ ชาวบ้านจะ ตานเข้าใหม่ ทาฯนฯเขั้าไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าใหม่) พจนานุกรมอธิบายว่าคือการถวายข้าวที่เก็บเกี่ยวมาใหม่ในปีนั้น และถือว่าต้องทำก่อนจะกินข้าวใหม่ อ่านเรื่องข้าวจี่ ข้าวหลาม และหิงไฟพระเจ้าได้ที่ ตานข้าวใหม่

ปลายปีจะมีเดือนสี่อีกรอบหนึ่ง ซึ่งวันเพ็ญตรงกับวันอังคารที่ ๑๑ มกราคม ๒๕๗๑ จึงเป็นสี่เป็งของปีถัดไป

ปี๋ใหม่เมือง ๒๕๗๐: สังขานต์ล่อง วันเน่า วันพญาวัน

ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่เมือง) คือสงกรานต์แบบล้านนา ซึ่งนับตามดวงอาทิตย์ จึงไม่ได้ตรงกับวันที่เดิมทุกปี ปฏิทินของเราคำนวณปี ๒๕๗๐ ไว้ดังนี้

• สังขานต์ล่อง สังขฯาน์ตฯล่อฯง (คำเมืองอ่านว่า สังขานต์ล่อง) วันพุธที่ ๑๔ เมษายน เวลา ๑๖.๕๕ น.
• วันเน่า วันฯเนาฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเน่า) วันพฤหัสบดีที่ ๑๕ เมษายน ปีนี้มีวันเน่าเพียงวันเดียว
• วันพญาวัน วันฯพยฯาวันฯ (คำเมืองอ่านว่า วันพญาวัน) วันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน เวลา ๒๐.๕๒ น. พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นวันเถลิงศก คือวันเปลี่ยนจุลศักราชเป็นปีใหม่
• วันปากปี๋ วันฯปากฯปี (คำเมืองอ่านว่า วันปากปี๋) คือวันถัดจากวันพญาวัน ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๗ เมษายน
• วันปากเดือน วันฯปากฯเดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า วันปากเดือน) คือวันถัดจากวันปากปี๋ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๘ เมษายน

วันพระใหญ่และเข้าพรรษา

พจนานุกรมบอกเทียบวันสำคัญทางพุทธศาสนากับเดือนล้านนาไว้ทุกวัน ปีนี้ไม่มีอธิกมาส วันสำคัญจึงอยู่ในเดือนปกติ

• วันมาฆะปู๋จา วันฯมาฆบูชา (คำเมืองอ่านว่า วันมาฆะปู๋จา) ตรงกับเดือนห้าเปง ปีนี้คือวันอาทิตย์ที่ ๒๑ กุมภาพันธ์
• วันวิสาข๋ะปู๋จา วันฯวิสาขบูชา (คำเมืองอ่านว่า วันวิสาข๋ะปู๋จา) ตรงกับ แปดเปง แปดฯเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า แปดเปง) ปีนี้คือวันพฤหัสบดีที่ ๒๐ พฤษภาคม
• วันอาสานห๋ะปู๋จา วันฯอาสาฬหบูชา (คำเมืองอ่านว่า วันอาสานห๋ะปู๋จา) ตรงกับเดือนสิบเปง ปีนี้คือวันอาทิตย์ที่ ๑๘ กรกฎาคม
• เข้าหวะสา เขั้าหลฯามฯวัªา (คำเมืองอ่านว่า เข้าหวะสา) คือเข้าพรรษา วันจันทร์ที่ ๑๙ กรกฎาคม
• ออกหวะสา ออฯกวัสสฯา (คำเมืองอ่านว่า ออกหวะสา) คือออกพรรษา วันศุกร์ที่ ๑๕ ตุลาคม

หลังออกพรรษาเป็นฤดูถวาย ผ้ากฐิน ผ้ากฐิน (คำเมืองอ่านว่า ผ้ากฐิน) พจนานุกรมระบุว่าทำได้ตั้งแต่แรม ๑ ค่ำ เดือนเกี๋ยง ถึงขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ ปี ๒๕๗๐ จึงอยู่ระหว่างวันเสาร์ที่ ๑๖ ตุลาคม ถึงวันเสาร์ที่ ๑๓ พฤศจิกายน

ตานก๋วยสลากและยี่เป็ง: งานบุญปลายปี

เดือนสิบสองทั้งเดือน คือ ๑–๓๐ กันยายน ๒๕๗๐ เป็นช่วงที่วัดต่าง ๆ จัด กิ๋นก๋วยสลาก กินฯกวฯยฯสๆลฯากฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นก๋วยสลาก) หรือทำบุญสลากภัต พจนานุกรมบอกว่าเรียกตานก๋วยสลากหรือตานสลากก็ได้ แต่ละวัดจะเลือกวันของตัวเองในช่วงนี้ อ่านเพิ่มที่ ตานก๋วยสลาก

ปิดท้ายปีด้วย ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ ปี ๒๕๗๐ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๓ พฤศจิกายน เร็วกว่าปี ๒๕๖๙ ราว ๑๑ วัน รายละเอียดของเดือนนี้อ่านได้ที่ เดือนยี่ล้านนา และคำศัพท์งานยี่เป็งอ่านได้ที่ คำศัพท์ยี่เป็ง

ปีนี้มีอธิกมาสหรืออธิกวารไหม

ปฏิทินจันทรคติต้องเพิ่มเดือนหรือเพิ่มวันเป็นครั้งคราว เพื่อให้เดือนกลับมาตรงกับฤดู พจนานุกรมอธิบายไว้ ๒ แบบ

• อะทิกะมาส อธิกมาสฯฯ (คำเมืองอ่านว่า อะทิกะมาส) คือปีที่มี ๑๓ เดือน โดยมีเดือนสิบสองหน เรียกสิบก่อนและสิบหลัง ปีนั้นวันสำคัญทางพุทธศาสนาจะเลื่อนไปอีกหนึ่งเดือน
• อะทิกะวาร อธิกวาฯรฯ (คำเมืองอ่านว่า อะทิกะวาร) คือปีที่เดือนเก้ามี ๓๐ วัน ถ้าเดือนเก้ามี ๒๙ วันเรียกว่าปกติวาร

ปี ๒๕๖๙ ที่กำลังจะผ่านไปเป็นปีอธิกมาส ส่วนปี ๒๕๗๐ ไม่มีทั้งสองแบบ เดือนเก้า (๕ มิถุนายน ถึง ๓ กรกฎาคม) มี ๒๙ วัน วันสำคัญทั้งหมดจึงอยู่ในเดือนตามปกติ

วันเสียประจำเดือน ๒๕๗๐

คนล้านนาถือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) หรือ วันเสียประจำเดือน วันฯเสยฯระฯบจำเดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า วันเสียประจำเดือน) เป็นวันอัปมงคลของแต่ละเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ท่องจำไว้ว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์"

ในตารางเดือนด้านบน ช่องวันเสียของทุกเดือนเป็นไปตามกลอนนี้ เช่น เดือนเจ็ดซึ่งมีปี๋ใหม่เมือง วันเสียคือวันพฤหัสบดีและวันเสาร์ ความหมายของกลอนทีละวรรคอ่านได้ที่ วันเสียล้านนา

สรุป

• ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ ครอบคลุมตั้งแต่ปลายเดือนสามไปจนถึงต้นเดือนสี่ของรอบถัดไป ปีนี้ไม่มีอธิกมาสและไม่มีอธิกวาร
• ปี๋ใหม่เมือง: สังขานต์ล่อง ๑๔ เมษายน วันเน่า ๑๕ เมษายน และวันพญาวัน ๑๖ เมษายน
• วันพระใหญ่: มาฆบูชา ๒๑ ก.พ. วิสาขบูชา ๒๐ พ.ค. อาสาฬหบูชา ๑๘ ก.ค. เข้าพรรษา ๑๙ ก.ค. และออกพรรษา ๑๕ ต.ค.
• งานบุญล้านนา: สี่เป็ง ๒๒ ม.ค. ตานก๋วยสลากตลอดเดือนกันยายน และยี่เป็ง ๑๓ พ.ย.
• วันเสียแต่ละเดือนเป็นไปตามกลอนในพจนานุกรม

ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา ค้นคำเรื่องวันและเดือนเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านพื้นฐานการนับเดือนที่ เดือนเหนือ กับ เดือนสามล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ปั๋กขะตืนล้านนา(https://moradoklanna.com/dict/?ปั๋กขะตืนล้านนา) · อะทิกะมาส(https://moradoklanna.com/dict/?อะทิกะมาส) · วันพญาวัน(https://moradoklanna.com/dict/?วันพญาวัน) · วันเสีย(https://moradoklanna.com/dict/?วันเสีย) · ผ้ากฐิน(https://moradoklanna.com/dict/?ผ้ากฐิน)
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: ปฏิทินรายวัน (คำนวณทุกวันของปี ๒๕๗๐ เมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙) · วันพญาวัน ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐
• ภาพประกอบจาก Unsplash และ Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ