แสงประทีปแห่งล้านนา: เรียนคำเมืองจากเพลงรำลึกพระอุบาลี

เพลง แสงประทีปแห่งล้านนา เป็นเพลงน้อมรำลึกพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) ของ OverNormal เนื้อเพลงเขียนด้วยภาษาไทยกลาง แต่ทุกบรรทัดพูดถึงสิ่งที่คนล้านนามีคำเรียกของตนเอง ตั้งแต่ชื่อเพลงเลย คำว่า ประทีป ผังฯผทีปฯ (คำเมืองอ่านว่า ผังผะตี้บ) คือดวงไฟที่คนเหนือจุดบูชาพระในเทศกาลยี่เป็ง

บทความนี้อ่านเพลงแบบคนเรียนภาษา คือหยิบคำสำคัญในเนื้อเพลงมาเทียบกับคำเมืองตามพจนานุกรมมรดกล้านนา ดูว่าเสียงเปลี่ยนไปอย่างไร คำไหนความหมายไม่ตรงกับภาษาไทย และดูการวางสัมผัสของเพลง ส่วนประวัติของท่าน อ่านได้ในบทความ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์

ฟังเพลงก่อน

แสงประทีปแห่งล้านนา (The Light of Lanna) เนื้อร้องและทำนองโดย อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ เผยแพร่ใน OverNormal Play เมื่อ ๑ ตุลาคม ๒๕๖๙ เพลงเล่าถึงสายเลือดเมืองแพร่ของท่าน โรงเรียนธรรมราช วัดพระสิงห์ และผลงานด้านภาษาและคัมภีร์

▶

ท่อนแรกและท่อนฮุกของเพลงมีดังนี้

สายเลือดนครแพร่… มุ่งหน้าสู่ศาสนา สร้างโรงเรียนธรรมราช… พระ-เณร-เด็ก ได้ศึกษา วัดพระสิงห์ร่มเย็น… ด้วยพระคุณเมตตา แสงประทีปแห่งล้านนา… ส่องสว่างทุกเพลา

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์… ร่มโพธิ์ไทรคุ้มกัน มอบวิชาความรู้… ให้ศิษย์ใช้ฝ่าฟัน เป็นพระคุณยิ่งใหญ่… ร้อยศรัทธาผูกพัน ชื่อ ฟู อตฺตสิโว… สถิตอยู่นิรันดร์

— แสงประทีปแห่งล้านนา, เนื้อร้อง/ทำนอง อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ (OverNormal)

อ่านเนื้อเพลงฉบับเต็มและฟังฉบับบรรเลงได้ที่ OverNormal Play: แสงประทีปแห่งล้านนา

คำในเพลง ถ้าพูดเป็นคำเมือง

ตารางนี้เทียบคำในเนื้อเพลงกับคำเมืองที่มีความหมายเดียวกัน อักษรธรรมล้านนา คำอ่าน และความหมายมาจากพจนานุกรมมรดกล้านนาทั้งหมด

คำว่า "พระ-เณร" ในวรรคที่ ๒ ก็มีคำเมืองเหมือนกัน พจนานุกรมอธิบายไว้ใต้คำว่าตุ๊เจ้าว่า "ถ้าเป็นสามเณรเรียก พะ" ส่วนพระอุบาลีฯ ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสวัดพระสิงห์ คนเมืองจะเรียกตำแหน่งนี้ว่า ตุ๊หลวง

เสียงเปลี่ยนอย่างไร จากไทยกลางเป็นคำเมือง

เมื่อวางคำในตารางเรียงกัน จะเห็นเสียงที่เปลี่ยนซ้ำ ๆ กันหลายแบบ รูปแบบเหล่านี้ช่วยให้เดาคำเมืองของคำอื่นได้ แต่ยังต้องเปิดพจนานุกรมยืนยันทุกครั้ง

• ร เป็น ฮ: โรงเรียน เป็น โฮงเฮียน, ร่มเย็น เป็น ฮ่มเย็น
• ประ- เป็น ผะ-: ประทีป เป็น ผะตี้บ
• ช เป็น จ และวรรณยุกต์เปลี่ยน: ชาติ ใน มหาชาติ เป็น จ้าด
• พ เป็น ป: แพร่ เป็น แป้
• วรรณยุกต์เปลี่ยน แม้เสียงพยัญชนะคล้ายเดิม: ศรัทธา เป็น ศั๋ทธา, ใจ เป็น ใจ๋, ปัญญา เป็น ปั๋ญญา
• กร เป็น ข: กราบไหว้ เป็น ขาบไหว้

สว่าง: คำเดียวกัน แต่ความหมายไม่ตรงกัน

ท้ายท่อนแรกร้องว่า "แสงประทีปแห่งล้านนา… ส่องสว่างทุกเพลา" ในภาษาไทยกลาง สว่าง หมายถึงมีแสง แต่ในคำเมือง พจนานุกรมให้ความหมายของ สว่าง ส่วฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า สว่าง) ว่า "สร่าง, คลาย, ดีขึ้น, ปลอดโปร่ง เช่น สว่างไข้"

สัมผัสของเพลง: บทละเสียงเดียว

เนื้อเพลงแต่ละบรรทัดแบ่งเป็น ๒ วรรคด้วยเครื่องหมาย "…" วรรคหนึ่งยาว ๕–๖ พยางค์ และคำท้ายบรรทัดทั้ง ๔ บรรทัดของแต่ละท่อนใช้ สระเสียงเดียวกัน ตลอดท่อน ลองนับจากท่อนแรก

ท่อนอื่นก็ใช้วิธีเดียวกัน แต่เปลี่ยนเสียงไปทีละท่อน

• ท่อนที่ ๒: สลาย · แพร่หลาย · คลาย · วาย (เสียง -าย)
• ท่อนฮุก: คุ้มกัน · ฝ่าฟัน · ผูกพัน · นิรันดร์ (เสียง -ัน)
• ท่อนที่ ๓: ดี · บาลี · สุขี · นาที (เสียง -ี)
• ท่อนที่ ๔: มั่นคง · ซื่อตรง · ประสงค์ · ยืนยง (เสียง -ง แบบ "อง")

การสัมผัสแบบนี้ต่างจาก ค่าว ของล้านนา ค่าวร้อยสัมผัสจากวรรคหนึ่งไปอีกวรรคหนึ่งต่อกันเหมือนห่วงโซ่ และมีจำนวนคำกำหนดไว้ เช่น หลักช่วยจำ "สามตัวเหลียว เจ็ดตัวเทียว" ส่วนเพลงนี้ใช้สัมผัสท้ายบรรทัดเสียงเดียวทั้งท่อน แบบเพลงสมัยใหม่ ทำให้ร้องตามและจำได้ง่าย อ่านเรื่องฉันทลักษณ์ของค่าวได้ที่บทความ ค่าว

ความหมายของท่อนฮุก

ท่อนฮุกยกย่องพระอุบาลีฯ ว่าเป็น ร่มโพธิ์ไทร ที่คุ้มครองศิษย์ เป็นผู้มอบวิชาความรู้ให้ศิษย์ใช้ฝ่าฟันชีวิต พระคุณของท่านร้อยศรัทธาของผู้คนไว้ด้วยกัน และนามของท่านจะอยู่ตลอดไป

ถ้าจะเล่าความหมายเดียวกันด้วยคำเมือง ก็ใช้คำว่า ฮ่มใบบุญ แทนร่มโพธิ์ไทรได้ เพราะพจนานุกรมยกตัวอย่างไว้เองว่า "พระสงฆ์เป็นร่มใบบุญของอุบาสกอุบาสิกา" และใช้คำว่า ศั๋ทธา แทนศรัทธา ส่วนต้นโพธิ์จริง ๆ คนเมืองเรียกว่า ไม้สะหลี

สรุป

• เพลง แสงประทีปแห่งล้านนา เขียนด้วยภาษาไทยกลาง แต่คำสำคัญเกือบทุกคำมีคำเมืองของตนเอง เช่น ประทีป คือ ผังผะตี้บ โรงเรียน คือ โฮงเฮียน พระ คือ ตุ๊เจ้า
• เสียงที่เปลี่ยนบ่อยในคำชุดนี้ คือ ร เป็น ฮ, ประ- เป็น ผะ-, ช เป็น จ, พ เป็น ป และวรรณยุกต์ที่เปลี่ยนไป
• สว่าง ในคำเมืองแปลว่าสร่างหรือคลาย เช่น สว่างไข้ ไม่ได้แปลว่ามีแสง
• เพลงนี้สัมผัสท้ายบรรทัดเสียงเดียวทั้งท่อน วรรคละ ๕–๖ พยางค์ ต่างจากค่าวที่ร้อยสัมผัสต่อกันเป็นห่วงโซ่

ค้นคำเรื่องวัดและพระสงฆ์เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านประวัติของท่านที่ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ และอ่านเรื่องครูบาอาจารย์ที่ชาวล้านนาเคารพรูปอื่น ๆ ได้ที่ เกจิล้านนา ส่วนเรื่องการเทศน์มหาชาติ อ่านได้ที่ ตั้งธรรมหลวง

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ล้านนา ล้านนา · กิ๋นล้ำกิ๋นลำ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2): คำว่า ผังผะตี้บ, เมืองแป้, โฮงเฮียน, ตุ๊เจ้า, ตุ๊หลวง, ฮ่มเย็น, ฮ่มใบบุญ, ไม้สะหลี, ศั๋ทธา, ปั๋ญญา, เจ้าผะหญา, ธรรมหมะหาจ้าด, ขาบไหว้, หัวใจ๋, สว่าง
• OverNormal Play. (๒๕๖๙). แสงประทีปแห่งล้านนา. เนื้อร้อง/ทำนอง อ.จรีย์ สุนทรสิงห์
• OverNormal. (๒๕๖๙). แสงประทีปแห่งล้านนา | น้อมรำลึก พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว). YouTube
• มรดกล้านนา. ค่าว: คำประพันธ์ร้อยสัมผัสของล้านนา ค่าวซอ และค่าวฮ่ำ (ฉันทลักษณ์ค่าวตามงานของยุทธพร นาคสุข, ๒๕๖๒)