เพลงล้านนา ล้านนา: เรียนคำเมืองจากเพลงของมรดกล้านนา

เพลงล้านนา ล้านนา คือเพลงของ มรดกล้านนา ที่เล่าเรื่อง ล้านนา ล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ล้านนา) ตั้งแต่พญามังรายสร้างเมือง จนถึงวันที่ล้านนายังมีชีวิตอยู่ในคำพูดของคนเมือง เนื้อเพลงสลับระหว่าง บทพูดคำเมือง กับ บทร้อง จึงเหมาะมากสำหรับฝึกอ่านและฟังคำเมืองทีละวรรค

บทเรียนนี้เป็นตอนหนึ่งในชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เราจะอ่านท่อนสำคัญของเพลง แยกคำ ดูความหมายจากพจนานุกรม สังเกตเสียงที่เปลี่ยนจากภาษาไทยกลาง และดูว่าเพลงนี้ร้อยสัมผัสอย่างไร

รู้จักเพลงล้านนา ล้านนา

เพลงแบ่งเป็น ๒ เสียงชัดเจน ส่วนที่อยู่ในเครื่องหมายคำพูดเป็น บทพูด เล่าเรื่องด้วยคำเมืองเกือบทั้งหมด ส่วน บทร้อง ใช้ภาษาไทยกลางเป็นหลัก แต่แทรกคำเมืองไว้ในตำแหน่งสำคัญ เช่น เฮา ฮีตฮอย อ้ายน้อง ผู้ฟังทั่วประเทศจึงเข้าใจเรื่องได้ และผู้เรียนก็ได้ยินคำเมืองจริงไปพร้อมกัน

บทพูดเปิดเพลง: อ่านคำเมืองทีละวรรค

เพลงเปิดด้วยบทพูดที่เล่าว่าแผ่นดินนี้กลายมาเป็นล้านนาได้อย่างไร

"ก่อนตี้จะมีกำฮ้องขาน... แผ่นดินนี้มีก้าขุนเขาและสายน้ำ... ตราบจนพญามังรายเจ้า รวบรวมเวียงวังจากหริภุญชัยสู่เวียงกุมกาม... แป๋งเจียงใหม่ขึ้นริมปิง... หลอมรวมหมู่เฮาเป็นหนึ่งเดียว... ฮ้องขานนามว่า... ล้านนา..." — บทพูดเปิดเพลง ล้านนา ล้านนา (เนื้อร้อง: อ.จรีย์ สุนทรสิงห์)

กำฮ้องขาน จึงเป็นการรวม ๓ คำ คือ กำ (คำ) ฮ้อง (เรียก) และขาน (เรียก กล่าว) ได้ความว่า ชื่อที่ใช้เรียกขาน บทพูดนี้บอกว่า ก่อนจะมีชื่อเรียก แผ่นดินนี้มีเพียงภูเขากับสายน้ำ จนพญามังรายรวมเมืองต่าง ๆ แป๋ง (สร้าง) เมืองเชียงใหม่ขึ้นริมแม่น้ำปิง และรวมผู้คนเป็นหมู่เดียวกัน แล้วจึง "ฮ้องขาน" เรียกชื่อว่าล้านนา

ฮีตฮอย ผญา และกำอู้: คำที่บอกว่าเราเป็นใคร

ท่อนกลางเพลงเล่าว่าบ้านเมืองเปลี่ยนไปตามกาลเวลา มีอำนาจจากที่อื่นเข้ามาขีดเส้นแบ่งเขตแดน แต่สิ่งที่ไม่เคยหายไปคือ ศรัทธา ฮีตฮอย และภาษา

"…ศรัทธาแป๋งวัดแป๋งวา ฮีตฮอยงามสลอน... กี่ปีกี่ชาติตี้พ้นผ่าน ภัยพาลและอำนาจเปิ้นเข้ามา... แต่ผญาและวิญญาณของหมู่เฮา... บ่เคยสูญหายไปจากหัวใจ..."

ฮีตฮอย มาจากคำว่า ฮีต (จารีต) กับ ฮอย (รอย) คนเมืองมักพูดคู่กัน และมีสำนวนตรงข้ามว่า นอกฮีตนอกฮอย คือ ไม่ประพฤติตามจารีตประเพณี

คำว่า ผญา ในเพลงหมายถึงปัญญา ความรู้ที่สั่งสมมา พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ใต้คำ ปัญญา ว่า "ล้านนาใช้ ผะหญา" แต่ยังไม่มีหน้าคำของตัวเอง จึงเขียนเป็นอักษรไทยไว้ก่อน

บทพูดท้ายเพลง: เฮา เอิ้น และกู้คน

ก่อนเข้าท่อนร้องสุดท้าย บทพูดหันมาพูดกับผู้ฟังโดยตรง

"ถึงแม้ขอบเขตจะเปลี่ยนไป... บ่มีแล้วคำว่าอาณาจักร... แต่สูเขาจงผ่อกอยเต๊อะ... ล้านนายังคงมีชีวิต... อยู่ในสายเลือด อยู่ในกำอู้ตี้เฮาเอิ้นหากัน!"

ประโยค "อยู่ในกำอู้ตี้เฮาเอิ้นหากัน" แปลว่า อยู่ในคำพูดที่เราใช้เรียกหากัน นี่คือหัวใจของเพลง คือ ล้านนาไม่ได้อยู่แค่ในแผนที่หรือประวัติศาสตร์ แต่อยู่ในภาษาที่คนเมืองยังพูดกันทุกวัน

เพลงจบด้วยบทพูดว่า "ล้านนา... บ่ใจ้ก้าอดีต... แต่มันคือลมหายใจ... ของเฮากู้คน..." คำว่า ใจ้ ไช่ คือ ใช่ (บ่ใจ้ คือ ไม่ใช่) และ กู้คน คู่ฅ฿นฯ คือ ทุกคน

เสียงคำเมืองที่ต่างจากภาษาไทยกลาง

คำเมืองในเพลงนี้หลายคำดูคล้ายคำไทยกลาง แต่เสียงพยัญชนะเปลี่ยนไปอย่างเป็นระบบ พจนานุกรมให้รูปคำไทยของแต่ละคำไว้ จึงเทียบกันได้ง่าย

สัมผัสในบทร้อง: ๔ วรรค เสียงเดียว

บทร้องแต่ละบทมี ๔ วรรค และ คำท้ายทั้ง ๔ วรรคสัมผัสสระเดียวกัน ลองดูบทแรกและบทสร้อย (คำที่สัมผัสทำตัวหนา)

สังเกตบทสร้อย คำท้ายเพลงคือ เฮา ซึ่งเป็นคำเมือง แต่สัมผัสกับคำไทยกลางอย่าง เพรา เกลา เงา ได้พอดี คำเมืองคำเดียวนี้จึงปิดท้ายสร้อยทุกรอบ และทำให้ผู้ฟังร้องตามว่า "ยังมีชีวิตในตัวเฮา" ด้วยเสียงของคนเมืองเอง

ในสร้อยยังมีคำว่า อ้ายน้อง ซึ่งรวม อ้าย อ้ายฯ (พี่ชาย หรือคำเรียกชายที่อายุมากกว่า) กับ น้อง น้อฯง ใช้หมายถึงพี่น้องชาวล้านนาทุกคน

ความหมายของเพลงโดยรวม

เพลงล้านนา ล้านนา เล่าเรื่องเป็น ๓ ช่วง ช่วงแรก แผ่นดินที่มีแต่ภูเขาและสายน้ำ กลายเป็นอาณาจักรเมื่อพญามังรายรวมเมืองและสร้างเชียงใหม่ ช่วงที่สอง แม้กาลเวลาและอำนาจจากภายนอกจะเปลี่ยนเขตแดน แต่ศรัทธา ฮีตฮอย ผ้าทอ และภาษาคำเมืองยังสืบทอดต่อมา ช่วงสุดท้าย ล้านนาอาจไม่มีคำว่าอาณาจักรแล้ว แต่ยังมีชีวิตอยู่ในสายเลือดและในกำอู้ของคนเมืองทุกคน

สรุป

• เพลงล้านนา ล้านนา ของ อ.จรีย์ สุนทรสิงห์ สลับ บทพูดคำเมือง กับ บทร้อง ภาษาไทยกลางที่แทรกคำเมือง
• คำสำคัญของเพลง ได้แก่ กำฮ้องขาน (ชื่อที่ใช้เรียก) แป๋ง (สร้าง) หมู่เฮา (พวกเรา) ฮีตฮอย (จารีตประเพณี) และ กำอู้ (คำพูด)
• เสียงไทยกลางหลายเสียงเปลี่ยนเป็นคำเมืองอย่างเป็นระบบ เช่น ร → ฮ และ ช ค ท พ → จ ก ต ป
• บทร้องแต่ละบทใช้ สัมผัสสระเดียว ๔ วรรค และสร้อยปิดด้วยคำเมือง เฮา
• ใจความของเพลงคือ ล้านนายังมีชีวิตอยู่ใน ภาษาที่คนเมืองพูดกัน

ฟังเพลงเต็มได้ที่ OverNormal ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องผู้สร้างเมืองเชียงใหม่ได้ที่บทความ พญามังราย

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: แสงประทีปแห่งล้านนา · เกี๋ยงแก้ว หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ล้านนา · ฮีตฮอย · กำอู้ · แป๋ง · หมู่เฮา · เอิ้น
• จรีย์ สุนทรสิงห์ (เนื้อร้อง/ทำนอง). (๒๕๖๙). ล้านนา ล้านนา (Cinematic Version). OverNormal (เนื้อเพลงฉบับเผยแพร่)
• มรดกล้านนา. พญามังราย: ผู้สร้างเมืองเชียงใหม่ จากเงินยางถึงเวียงกุมกาม. บล็อกมรดกล้านนา