ตำนานพญากาเผือก: แม่ของพระพุทธเจ้าห้าองค์และประทีปตีนกายี่เป็ง

ตำนานพญากาเผือก คือเรื่องเล่าว่า พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ ในภัทรกัปป์นี้ เคยเกิดเป็นพี่น้องกัน จากไข่ห้าฟองของ แม่กาเผือก ที่ถูกพายุพัดพรากไปคนละทิศ คลังความรู้ล้านนาของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เรียกเรื่องนี้อีกชื่อว่า "ธัมม์เรื่องกาเผือก" และ "กาเผือกพระเจ้าห้าพระองค์" ว่ามักสวดกันในคืนยี่เป็ง และใช้อธิบายที่มาของการจุดประทีปในเทศกาลนี้ (ฐาปนีย์ เครือระยา, ๒๕๖๔)

ปีนี้ ยี่เป็ง ตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๙ ก่อนถึงคืนนั้น บทความนี้เล่าตำนานตามแหล่งที่เราอ่าน บอกว่าสำนวนไหนมาจากไหน และโยงไปถึง ไส้ตีนกา ในผางประทีป ซึ่งตามตำนานเป็นของที่ระลึกจากแม่กาเผือก

แม่กาเผือกคือใคร

คำว่า กา ในคำเมืองคือ ก๋า กา (คำเมืองอ่านว่า ก๋า) พจนานุกรมแปลว่า อีกา หรือนกกา ส่วน เผือก เผิอฯก (คำเมืองอ่านว่า เผือก) แปลว่า ขาว ขาวโพลน เช่น "ขาวอย่างควายเผือก" พจนานุกรมไม่มีคำว่า กาเผือก เป็นคำเฉพาะ และไม่ได้เล่าตำนานนี้ไว้ เรื่องราวทั้งหมดในบทความนี้จึงมาจากแหล่งที่ระบุไว้ในแต่ละตอน

กาขาวมีจริงในธรรมชาติ เป็นกาที่ขนไม่มีสีดำตามปกติ แต่แม่กาในตำนานเป็นตัวละครในนิทานธรรมมากกว่าสัตว์จริง

เรื่องเล่า: ไข่ห้าฟองกลางพายุ

สำนวนนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง ตามคลังความรู้ล้านนาของ มช. (ฐาปนีย์ เครือระยา, ๒๕๖๔) และบทความของหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่ (ธีรบูลย์ มิตรมโนชัย) ซึ่งเล่าตรงกันเกือบทุกจุด

พจนานุกรมให้ชื่อพระพุทธเจ้าห้าพระองค์ไว้ที่คำ พระเจ้าห้าตน ว่า "พระกกุสันธะ พระโกนาคมนะ พระกัสสปะ พระโคตมะ (พระโคดม พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน) และพระอริยเมตเตยยะ (พระศรีอารย์)" โดยพระองค์สุดท้ายจะตรัสรู้ในภายภาคหน้าเมื่อครบ ๕,๐๐๐ พระวัสสาของพระโคตมะ

พระพุทธเจ้าห้าองค์ กับห้าแม่เลี้ยง

คลังความรู้ล้านนาของ มช. จับคู่พระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์กับแม่เลี้ยงไว้ตามลำดับ ดังนี้ (ชื่อสัตว์ในคำเมืองมาจากพจนานุกรม)

ไข่ในเรื่องคือ ไข่ ไข่ ในคำเมือง และห้าพระองค์ที่เป็นพี่น้องกัน คนเมืองเรียกพี่น้องว่า ปี้น้อง พี่น้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี้น้อง)

ทำไมเล่าไม่ตรงกัน: หลายสำนวนของพญากาเผือก

ตำนานนี้มีหลายสำนวนมาก วิทยานิพนธ์ของ อนุชา พิมศักดิ์ (๒๕๕๐) รวบรวมตำนานพระเจ้าห้าพระองค์ได้ ๓๓ สำนวน จากทั่วประเทศ แล้วจัดเป็น ๓ แบบเรื่อง คือ แบบเรื่องกาเผือก (๑๙ สำนวน) แบบเรื่องพระเจ้าห้าพระองค์ที่เล่าประวัติพระพุทธเจ้าแต่ละพระองค์ (๑๐ สำนวน) และแบบผสม (๔ สำนวน) งานนี้ชี้ว่ารายละเอียดต่างกันเพราะการถ่ายทอดด้วยปาก การคัดลอก และวัฒนธรรมของแต่ละท้องถิ่น แต่โครงเรื่องหลักของแต่ละแบบเหมือนกัน

ตัวอย่างความต่างที่พบในแหล่งที่เราอ่าน

• แม่เลี้ยงคนที่สี่: คลังความรู้ล้านนาของ มช. ว่าเป็นแม่โค แต่ระบุว่า "บางตำนาน" ว่าเป็นหญิงซักผ้า ซึ่งตรงกับตำนานตุงที่เล่าไว้ในบทความ ตุงล้านนา ตามงานของพระปลัดพงศ์ศิริ พุทฺธิวํโส และคณะ (๒๕๖๓)
• แม่เลี้ยงคนที่สอง: บางแหล่งว่านาค บางแหล่งว่างู
• สี่พระองค์: เนชั่นออนไลน์ (๒๕๖๒) รายงานฉบับที่ชุมชนวัดพระธาตุเชิงชุม จังหวัดสกลนคร นำมาทำปราสาทผึ้ง ซึ่งเล่าเรื่องนางพญากาเผือกที่ถือศีลไม่กินเนื้อสัตว์ ไข่ลอยผ่านเกาะนาค เกาะครุฑ เกาะเต่า เกาะไก่ และเกาะวัว แล้วลงท้ายที่พระพุทธเจ้า สี่พระองค์ (กกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ โคตมะ) ข่าวไม่ได้อธิบายเหตุผลที่มีสี่พระองค์
• ฉบับอักษรธรรมล้านนา: สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล พิมพ์ ตำนานพญากาเผือก ฉบับอักษรธรรมล้านนาและฉบับอักษรไทย (ยศพล ไชยโกษี และ นที สาครยุทธเดช, ๒๕๖๔) ตามรายการในคลังข้อมูลของมหาวิทยาลัย เรายังไม่ได้อ่านเนื้อหาเล่มนี้ จึงยังไม่นำมาเปรียบเทียบ

ผางประทีปและไส้ตีนกา: ความเชื่อคืนยี่เป็ง

ตามที่คลังความรู้ล้านนาของ มช. เล่า ชาวล้านนาเชื่อมโยงการกำเนิดพระพุทธเจ้าห้าพระองค์กับการจุดประทีปบูชาแม่กาเผือก ไส้ฝ้ายสามแฉกที่ใส่ในผางประทีปเป็นสัญลักษณ์แทนแม่กา ส่วนบทความของหอสมุดฯ ว่าประเพณีจุด "ประทีปตีนกา" บูชาแม่กาเผือก จัดในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ซึ่งเป็นวันลอยกระทง และเป็นส่วนหนึ่งของประเพณียี่เป็ง

พจนานุกรมช่วยอธิบายคำเหล่านี้ได้ดังนี้

คำว่า สีสาย ที่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ตีนกา" แช่น้ำมันไว้จุดไฟ ตรงกับสิ่งที่ตำนานเล่า คือไส้ประทีปที่ฟั่นเป็นรูปตีนกา ส่วนความเชื่อว่าไส้ตีนกาเป็นของที่ระลึกจากแม่กาเผือกเป็นเรื่องตามตำนาน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ และพจนานุกรมไม่ได้กล่าวถึงตำนานนี้

ตำนานนี้ผูกกับประเพณีอื่นของยี่เป็งด้วย วิทยานิพนธ์ของอนุชา พิมศักดิ์ (๒๕๕๐) สรุปว่าตำนานพระเจ้าห้าพระองค์ถูกใช้อธิบายที่มาของประเพณียี่เป็ง ลอยกระทง ไหลเรือไฟ ไต้ประทีป และทานตุง ถ้าอยากเห็นตุงในงานยี่เป็ง อ่านต่อได้ที่ ตุงล้านนา และถ้าอยากรู้ว่าวัดจัดงานฟังเทศน์ในคืนเดียวกัน ดูที่ ตั้งธรรมหลวง

ตอนเย็นของยี่เป็ง ผู้คนจุดไฟบูชาในวัดและที่บ้าน คำเมืองเรียกการบูชาว่า ปู่จา ปู่ชา (คำเมืองอ่านว่า ปู่จา) ถ้าได้ไปยืนมองแถวประทีปบนกำแพงเมืองเชียงใหม่หรือบนลานวัด ลองนึกถึงเรื่องของแม่กาเผือกและลูกห้าคนที่จุดไฟหาแม่ในป่าดู

สรุป

• ตำนานพญากาเผือก เล่าว่าพระพุทธเจ้าห้าพระองค์ในภัทรกัปป์นี้เกิดจากไข่ห้าฟองของแม่กาเผือก ถูกพายุพัดไปให้ไก่ นาค เต่า โค และราชสีห์เลี้ยง
• เมื่อเติบโตและบวชเป็นฤๅษี ทั้งห้าได้พบแม่อีกครั้ง แม่ให้ฝ้ายฟั่นสามแฉกเหมือนตีนกาเป็นที่ระลึก ลูกนำไปทำไส้ประทีปบูชาแม่
• ชาวล้านนาเล่าว่านี่คือที่มาของ ไส้ตีนกาในผางประทีป ที่จุดคืนยี่เป็ง ซึ่งเป็นความเชื่อและตำนาน
• ตำนานมีหลายสำนวน เช่น แม่เลี้ยงบางคนต่างกัน และบางแหล่งเล่าว่าสี่พระองค์
• แก่นของเรื่องคือความกตัญญู

ลองค้นคำเมืองเรื่องประทีปและยี่เป็งเพิ่มเติมได้ใน พระเจ้าห้าตน(https://moradoklanna.com/dict/?พระเจ้าห้าตน) หรืออ่านต่อที่บทความ คำศัพท์ยี่เป็ง และ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ ตุง

📚 ทั้งชุด: ดูนิทานและตำนานทุกเรื่องบนแผนที่เดียวที่ นิทานและตำนานล้านนา: รวมเรื่องเล่าพร้อมคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: พระเจ้าห้าตน · สีสาย · ผังผะตี้บ · ผาง · เผือก · ยี่เป็ง
• ฐาปนีย์ เครือระยา. (๒๕๖๔, ๑๑ พฤศจิกายน). ตำนานกาเผือก. คลังความรู้ล้านนา สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• ธีรบูลย์ มิตรมโนชัย. (ม.ป.ป.). องค์ความรู้: วันลอยกระทง เรื่อง ประเพณียี่เป็ง กับ ตำนานพระเจ้าห้าพระองค์. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่ กรมศิลปากร
• อนุชา พิมศักดิ์. (๒๕๕๐). ตำนานพระเจ้าห้าพระองค์: โครงสร้างเนื้อหาและบทบาทในสังคมไทย. วิทยานิพนธ์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• ศรีสุชาติ. (๒๕๖๒, ๑๐ ตุลาคม). ตำนาน "นางพญากาเผือก" ผู้กำเนิด "พระพุทธเจ้าสี่พระองค์". เนชั่นออนไลน์
• ยศพล ไชยโกษี และ นที สาครยุทธเดช. (๒๕๖๔). ตำนานพญากาเผือก: ฉบับอักษรธรรมล้านนาและฉบับอักษรไทย. สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล. รายการในคลังข้อมูลมหิดล
• พระปลัดพงศ์ศิริ พุทฺธิวํโส และคณะ. (๒๕๖๓). อ้างถึงในบทความ ตุงล้านนา