คำอู้บ่าวอู้สาว: เรียนคำเมืองจากโวหารรักยามแอ่วสาว

คำอู้บ่าวอู้สาว คำฯอู้บ่าฯวฯอู้สาวฯ (คำเมืองอ่านว่า กำอู้บ่าวอู้สาว) คือโวหารที่หนุ่มสาวล้านนาใช้โต้ตอบพรอดรักกัน เป็นถ้อยคำคล้องจองที่หนุ่มต้องจำจากรุ่นพี่ แล้วนำไปใช้ยามขึ้นเรือนสาวในค่ำคืนหลังฤดูเก็บเกี่ยว บทความนี้อ่านโวหารรัก ๒ บทจากแหล่งที่เชื่อถือได้ ทีละวรรค เพื่อเรียนคำศัพท์ สัมผัส และเสียงคำเมืองไปพร้อมกัน

แอ่วสาว: ฉากของคำอู้บ่าวอู้สาว

แอ่วสาว แอ่วฯสาวฯ (คำเมืองอ่านว่า แอ่วสาว) พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าคือ "การไปเที่ยวหาผู้หญิงสาว" หลังกินข้าวแลง สาว ๆ จะ อยู่นอก อยฯู่นอฯก (คำเมืองอ่านว่า อยู่นอก) คือออกมานั่งนอกห้องนอน ที่ เติ๋น เตินฯ (คำเมืองอ่านว่า เติ๋น) จุดตะเกียงทำงานเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างปั่นด้าย เย็บผ้า รอหนุ่มมาคุยด้วย

คอลัมน์ "ล้านนาคำเมือง" ของ ชมรมฮักตั๋วเมือง มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ในมติชนสุดสัปดาห์ (๒๕๖๔) เล่าบรรยากาศไว้ละเอียด หนุ่มเดินทางยามค่ำด้วยไฟจากคบไม้ไผ่ ซึ่งพจนานุกรมเรียกว่า แค่ แฅ่ (คำเมืองอ่านว่า แค่) บางคนพกซึง สะล้อ หรือขลุ่ยติดตัว และมักไปแอ่วสาวต่างหมู่บ้าน ขากลับถ้าเดินคนเดียวก็มัก จ๊อย ช้อฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๊อย) คือขับบทคร่าวเป็นทำนองเสนาะให้เสียงเป็นเพื่อนเดินทาง

พ่อแม่ของสาวนอนอยู่ในห้องและได้ยินทุกคำ จึงช่วยดูนิสัยของชายที่อาจเป็นลูกเขย ถ้าทั้งสองฝ่ายพอใจ ทั้งคู่ก็เป็น ตั๋วป้อตั๋วแม่ ต฿วฯพอฯต฿วฯแม่ (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วป้อตั๋วแม่) คือคู่รัก แล้วฝ่ายชายจึงให้ผู้ใหญ่มา จ๋าสาว จาสาวฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๋าสาว) คือเจรจาสู่ขอ อ่านเรื่องเติ๋นและส่วนอื่นของบ้านเพิ่มได้ที่ เรือนกาแล

บทที่ ๑: ขอขึ้นเรือน

ชมรมฮักตั๋วเมืองยกบทสนทนาแรกพบไว้ ๔ ตอน สองตอนแรกตรงกับที่เชียงใหม่นิวส์ (๒๕๖๘) ยกไว้ทุกคำ

หนุ่ม: "อี่นายนาฏน้อง อ้ายมาแอ่วหา จักเติ้กก่อจา ขึ้นไปนั่งอู้" สาว: "ขึ้นมาเต๊อะ บ่ถ้ากลั๋วใผ บ่มีคนใด มาแอ่วหาข้า" หนุ่ม (เมื่อขึ้นเรือนแล้ว): "อ้ายขอนั่งหนี้สักศอก ขอออกหนี้สักวา ถ้าอ้ายเปิ้นมา ค่อยลุก" สาว: "นั่งเต๊อะ นั่งเต๊อะ บ่แม่นที่ใผ เป๋นที่วงศ์ใย พี่น้องชาวบ้าน" — ชมรมฮักตั๋วเมือง มช., มติชนสุดสัปดาห์ (๒๕๖๔)

อ่านทีละตอน คำสำคัญแปลตามพจนานุกรมมรดกล้านนา ส่วนความหมายทั้งตอนเป็นคำแปลของคอลัมน์

ความน่ารักของบทนี้อยู่ที่ การถ่อมตัวทั้งสองฝ่าย หนุ่มถามก่อนว่าจะไป "เติ้ก" ขวางใครหรือเปล่า สาวก็ตอบว่าไม่มีใครมาหา หนุ่มขอที่นั่งแค่ "สักศอก สักวา" และพร้อมลุกให้ "อ้ายเปิ้น" คือพี่คนนั้นของน้อง ทุกคำจึงทั้งเกี้ยวและรักษามารยาทไปพร้อมกัน

บทที่ ๒: พลูข้าบ่หอม

โวหารรักบทยาวขึ้นมาเรียกว่า คำค่าวคำเครือ คำฯระฯค่าวฯคำฯระฯคิอฯอ (คำเมืองอ่านว่า กำค่าวกำเคือ) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "คำพูดที่มีการสัมผัสคล้องจองเป็นบทร้อยกรองที่ไพเราะ" งานของ หทัยวรรณ ไชยะกุล (๒๕๖๗) อธิบายว่าเป็นสำนวนที่หนุ่มสาวใช้เจรจาเป็นโวหารรัก "เพื่อทดสอบปฏิภาณไหวพริบของกันและกัน" ก่อนจะคุยกันตามปกติเมื่อคุ้นเคยกันแล้ว และยกตัวอย่างจากงานของ อุดม รุ่งเรืองศรี (๒๕๔๙) ไว้บทหนึ่ง

เคี้ยวเต๊อะ เคี้ยวเต๊อะ พลูข้าบ่หอม บ่มีไผตอม เค้ามันบ่อ้วน
ขออดใจกิน พลูดินยอดด้วน บ่เหมือนพลูคำ บ้านพี่ไท้
ที่พากันมา หอเรือนน้องไท้ มีใจใคร่ได้หยังชา
(อุดม รุ่งเรืองศรี, ๒๕๔๙ อ้างใน หทัยวรรณ ไชยะกุล, ๒๕๖๗)

ฟังจากเนื้อความ นี่คือคำของฝ่ายหญิงที่ยื่นพลูให้หนุ่มที่มาเยือน แล้วออกตัวว่าพลูของตนไม่ดี ก่อนจะย้อนถามว่ามากันถึงเรือนน้องนี้ อยากได้อะไรหรือ

บทนี้สอนคำได้ ๒ ชั้น ชั้นแรกคือคำศัพท์อย่าง ตอม ที่ภาษาไทยกลางไม่มีในความหมายนี้ ชั้นที่สองคือ ความถ่อมตัวเชิงกลยุทธ์ สาวติพลูของตัวเองว่า "บ่หอม" "ยอดด้วน" แล้วยกพลูบ้านหนุ่มว่าเป็น "พลูคำ" ก่อนจะโยนคำถามกลับไปให้หนุ่มต้องใช้ปฏิภาณตอบ

สัมผัส: ทำไมฟังแล้วคล้องจอง

โวหารรักเหล่านี้แต่งด้วยฉันทลักษณ์ ค่าว ระฯค่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าว) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นคำประพันธ์ "ร้อยสัมผัสสอดเกี่ยวกันไป... เหมือนห่วงโซ่" ค่าวที่สั้นที่สุดคือ ค่าวก้อม ระฯค่าฯวฯก้อฯม (คำเมืองอ่านว่า ค่าวก้อม) พจนานุกรมบอกว่านิยมแต่ง ๔ วรรค วรรคละ ๔ คำ และยกตัวอย่างไว้ว่า "ปี้แอบฮักน้อง ลักจองในใจ๋ ป๋ะน้องเมื่อใด หัวใจ๋ตื่นเต้น" แปลว่า พี่แอบรักน้อง จองน้องไว้ในหัวใจ เมื่อเจอน้องทีไร หัวใจพี่เต้นรัวทีเดียว

หทัยวรรณ (๒๕๖๗) อธิบายว่าค่าวก้อมเป็นบันไดขั้นแรกของคนหัดแต่งค่าว ส่วนคำค่าวคำเครือเป็นค่าวขนาดกลาง ยาวราว ๑๑–๑๒ วรรค (อ้างศิริพงศ์ วงศ์ไชย) ซึ่งตรงกับบท "พลูข้าบ่หอม" ที่มี ๑๑ วรรคพอดี งานชิ้นเดียวกันสรุปว่าค่าวจะไพเราะเพราะ ๓ อย่าง คือ จำนวนคำในวรรค ตำแหน่งสัมผัส และ เสียงวรรณยุกต์ท้ายวรรค

ลองนำตัวอย่างในบทความนี้มาวางเทียบกัน (การนับและการจับคู่ในตารางนี้เป็นการสังเกตของมรดกล้านนาจากตัวอย่างเหล่านี้เท่านั้น ไม่ใช่กฎฉันทลักษณ์ฉบับเต็ม)

จะเห็นว่าเกือบทุกบทใช้ วรรคละ ๔ คำ และ คำท้ายวรรคที่ ๒ ส่งสัมผัสไปคำท้ายวรรคที่ ๓ ทั้งค่าวก้อมของพจนานุกรม และโวหารที่คนพูดกันจริงบนเรือน บางบทยังมีสัมผัสจากท้ายวรรคแรกไปกลางวรรคถัดไปด้วย เช่น น้อง → จอง และ ศอก → ออก นี่คือเหตุที่คำอู้บ่าวอู้สาวจำง่ายและฟังแล้ว "เข้าหู" แม้จะพูดสด ๆ

เสียงคำเมืองที่ควรสังเกต

บทสั้น ๆ เหล่านี้มีจุดที่คนพูดภาษาไทยกลางมักอ่านพลาด

เมื่อคำอู้สาวกลายเป็นเพลง: จ๊อยและซอเกี้ยวสาว

ถ้อยคำเกี้ยวที่คล้องจองเหล่านี้ เมื่อนำมาขับเป็นทำนองก็กลายเป็น จ๊อย และ ซอ งานของ คณิเทพ ปิตุภูมินาค และคณะ (๒๕๕๗) ชี้ว่าทำนองจ๊อยผูกอยู่กับเสียงวรรณยุกต์ของคำเมือง ซึ่งงานชิ้นนี้นับไว้ ๖ เสียงตามแนวของ เรณู วิชาศิลป์ (๒๕๔๓) รวมเสียงที่ภาษาไทยกลางไม่มี เรียกว่า "เสียงโทเหนือ" เช่นในคำว่า ข้อน และ เข้า บางคำทำนองไปทางเดียวกับเสียงวรรณยุกต์ บางคำสวนทาง เช่น ใจ๋ และ ตั๋ว ซึ่งเป็นเสียงจัตวา แต่ทำนองกลับนิ่งหรือลง ส่วนคำเสียงสามัญ ผู้จ๊อยสร้างทำนองได้อิสระ อ่านเรื่องลีลาจ๊อยเพิ่มเติมได้ที่ ขับซอและจ๊อย

ส่วน ซอเกี้ยวสาว เป็นการขับโต้ตอบระหว่างช่างซอชายหญิงบนเวที งานของ พิพัฒน์พงศ์ มาศิริ และพงษ์วิกรานต์ มหิทธิพงศ์ (๒๕๖๘) วิเคราะห์ซอเกี้ยวสาวเรื่อง "ใส่ผี" ๙ คลิปจากเชียงราย เชียงใหม่ และน่าน พบว่าเรื่องเดินแบบเดียวกัน คือเริ่มจากเกี้ยว ตกลงจะแต่งงาน แล้วต่อรองเรื่อง ใส่ผี ไส่ผี (คำเมืองอ่านว่า ใส่ผี) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าคือ "ให้เงินค่าไหว้ผีฝ่ายหญิง" งานชิ้นนี้ตีความว่าการต่อรองนี้สะท้อนอำนาจของฝ่ายหญิงในพื้นที่ของบ้าน

ถ้อยคำที่ใช้เรียกผู้หญิงในวรรณกรรมเกี้ยวพาราสีก็มีให้เรียนอีกมาก งานของ ภคภต เทียมทัน (๒๕๖๗) นับคำเรียกผู้หญิงในค่าวซอ ๕ เรื่องได้ถึง ๑๗๑ คำ เกินครึ่ง (๘๗ คำ) เป็นคำที่ชมความงาม เช่น "นงพะงา" "นงราม" และ "กาบบัวผาย" ที่เปรียบหญิงกับกลีบบัวที่แย้มบาน

สรุป

• คำอู้บ่าวอู้สาว คือโวหารรักที่หนุ่มสาวล้านนาใช้ยาม แอ่วสาว หนุ่มเรียน "คำอู้สาว" จากรุ่นพี่ สาวเรียน "คำอู้บ่าว" จากรุ่นพี่
• บทขอขึ้นเรือนสอนคำอย่าง อี่นาย เติ้ก ถ้า (รอ) หนี้ (ที่นี่) และ เปิ้น พร้อมมารยาทการถ่อมตัวของทั้งสองฝ่าย
• บท "พลูข้าบ่หอม" เป็น คำค่าวคำเครือ ๑๑ วรรค ให้คำอย่าง ตอม (บำรุงให้อ้วน) เก๊า (โคน) และ พลูคำ
• ตัวอย่างเกือบทุกบทใช้วรรคละ ๔ คำ และส่งสัมผัสจาก ท้ายวรรคที่ ๒ ไปท้ายวรรคที่ ๓ แบบเดียวกับค่าวก้อม
• เมื่อนำมาขับเป็นทำนองก็กลายเป็น จ๊อย และ ซอเกี้ยวสาว ซึ่งทำนองผูกกับเสียงวรรณยุกต์ ๖ เสียงของคำเมือง

ค้นคำในบทความนี้เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านลีลาจ๊อยและซอได้ที่ ขับซอและจ๊อย และอ่านคำจ๊อยหนุ่มแอ่วสาวที่ไล่ชื่อกว่างได้ที่ กว่างล้านนา

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงน้อยไจยา · เพลงซอ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: กำอู้บ่าวอู้สาว · แอ่วสาว · เติ้ก · ถ้า · ตั๋วป้อตั๋วแม่
• ชมรมฮักตั๋วเมือง สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. (๒๕๖๔, ๑๐ กรกฎาคม). ล้านนาคำเมือง: "แอ่วสาว". มติชนสุดสัปดาห์
• เชียงใหม่นิวส์. (๒๕๖๘, ๒๓ มกราคม). "แอ่วสาว" ศิลปะการเกี้ยวพาราสีที่เลือนหายไปกับกาลเวลา. ร้อยเรื่องเมืองล้านนา
• หทัยวรรณ ไชยะกุล. (๒๕๖๗). สุนทรียภาพในคำประพันธ์ล้านนาประเภทค่าว. วารสารปณิธาน ๒๐(๒) (ยกตัวอย่างคำค่าวคำเครือจาก อุดม รุ่งเรืองศรี, ๒๕๔๙, น. ๕๗)
• คณิเทพ ปิตุภูมินาค, ณัฐพงษ์ ปัญจบุรี และสงกรานต์ สมจันทร์. (๒๕๕๗). การขับขานวรรณกรรมล้านนา: จ๊อย. วารสารวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๕(๒)
• พิพัฒน์พงศ์ มาศิริ และพงษ์วิกรานต์ มหิทธิพงศ์. (๒๕๖๘). การถ่ายทอดเพศวิถีในสังคมจารีตล้านนาผ่านการขับซอเกี้ยวสาวเรื่อง "ใส่ผี". วารสารสถาบันวัฒนธรรมและศิลปะ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ๒๗(๑)
• ภคภต เทียมทัน. (๒๕๖๗). คำเรียกผู้หญิงในวรรณกรรมค่าวซอ: ความหมายและมโนทัศน์. มนุษยศาสตร์สาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๒๕(๓)