ภาพ: NASA, ESA, AURA/Caltech, Palomar Observatory / Wikimedia Commons (Public domain)
ดาววีไก่หน้อย: นิทานแม่ไก่กับลูกเจ็ดตัวบนฟ้าล้านนา
ดาววีไก่หน้อย ดาวฯวีไก่ห้นฯอฯ (คำเมืองอ่านว่า ดาววีไก่หน้อย) คือชื่อที่คนล้านนาเรียก ดาวลูกไก่ กลุ่มดาวเล็ก ๆ ที่ส่องประกายบนฟ้าช่วงหน้าหนาว พจนานุกรมมรดกล้านนาบอกว่าชื่อนี้มาพร้อม "นิทานปรัมปราที่เล่ากันมา" เพื่อสอนลูกหลานให้รู้จักบาปบุญคุณโทษ และ กตัญญู ต่อผู้มีพระคุณ
บทความนี้จะเล่านิทานดาววีไก่หน้อยแบบล้านนา บอกที่มาของคำว่า วี ชวนเก็บคำเมืองจากในเรื่อง และพาออกไปมองหาแม่ไก่กับลูกเจ็ดตัวบนฟ้าจริง ๆ
ทำไมคนเมืองเรียกดาวลูกไก่ว่า "ดาววี"
คำว่า วี วี (คำเมืองอ่านว่า วี) ในพจนานุกรมแปลว่า พัด เครื่องโบกลม และเป็นคำกริยาว่า กระพือ โบก พัด พจนานุกรมบอกต่อว่า คนเมือง "เรียกดาวลูกไก่ว่า ดาววีหรือดาววีไก่หน้อย" เพราะดาวกลุ่มนี้เรียงตัวกันเป็นกลุ่มเล็ก ๆ คล้ายพัดที่กางอยู่บนฟ้า
ส่วนคำว่า หน้อย ห้นฯอฯย (คำเมืองอ่านว่า หน้อย) แปลว่า เล็ก ไม่ใหญ่ เช่น หมาหน้อย คือลูกหมา ไก่หน้อย จึงหมายถึงไก่ตัวเล็ก หรือลูกไก่นั่นเอง
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ดาว | ดาวฯ | สิ่งที่เห็นเป็นดวงมีแสงสว่างบนท้องฟ้าเวลามืด |
| วี | (ดูด้านบน) | พัด; เรียกดาวลูกไก่ว่า ดาววี |
| ดาววีไก่หน้อย | (ดูด้านบน) | ดาวลูกไก่ และนิทานที่สอนเรื่องความกตัญญู |
| ไก่หน้อยดาววี | ไก่ห้นฯอฯยฯดาวฯวี | ชื่อเดียวกัน สลับคำกัน ใช้ได้เหมือนกัน |
ไขตำนอง: นิทานดาววีไก่หน้อย
คนล้านนาเรียกการเริ่มเล่าเรื่องว่า ไขตำนอง ไขทำนอฯง (คำเมืองอ่านว่า ไขตำนอง) นิทานเรื่องนี้มีหลายสำนวน ที่เล่าต่อไปนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง ตามโครงเรื่องฉบับล้านนาที่เล่าในหนังสือภาพนิทาน "ดาววีไก่น้อย" ของอุทยานการเรียนรู้ (TK Park)
กาลครั้งหนึ่ง ในหมู่บ้านชายป่า มีสองผัวเมียชราคู่หนึ่ง คนเมืองเรียกว่า ป้ออุ๊ย กับ แม่อุ๊ย ทั้งสองยากจนมาก ไม่มีทรัพย์สินอะไรเลย นอกจากแม่ไก่ตัวหนึ่ง กับลูกไก่ตัวน้อยอีกเจ็ดตัว ทุกค่ำแม่ไก่จะกางปีกให้ลูก ๆ มุดเข้าไปนอนอุ่น ๆ อยู่ข้างใต้
วันหนึ่งมี ตุ๊เจ้า (พระภิกษุ) เดินธุดงค์มาปักกลดพักใกล้หมู่บ้าน ป้ออุ๊ยแม่อุ๊ยอยากทำบุญถวายอาหาร แต่ไม่มีอะไรจะถวาย จึงปรึกษากันว่าจะเอาแม่ไก่ไปทำอาหาร แม่ไก่ได้ยินเข้า คืนนั้นจึงเรียกลูกทั้งเจ็ดมาสั่งลา ให้ดูแลกันและกันให้ดี
รุ่งเช้า ตายายจับแม่ไก่ไปทำอาหารตามที่ตั้งใจ ลูกไก่ทั้งเจ็ดเห็นแม่ไม่กลับมา ก็เสียใจจนไม่อยากอยู่ต่อโดยไม่มีแม่ จึงพากันกระโดดเข้าไปในกองไฟ ไปตวย แม่ คือไปด้วยกันกับแม่ ทีละตัวจนครบทั้งเจ็ด
ตายายเห็นแล้วก็เสียใจ จึงไปเล่าให้ตุ๊เจ้าฟัง ตุ๊เจ้าเห็นความกตัญญูและความรักที่ลูกไก่มีต่อแม่ จึงเสกให้ลูกไก่ทั้งเจ็ดไปเกิดเป็นดาวกลุ่มเล็ก ๆ อยู่บนฟ้า ใครเงยหน้ามองก็จะหันลูกไก่เจ็ดตัวเกาะกลุ่มกันอยู่ ชาวบ้านเรียกดาวกลุ่มนี้ว่า ดาววีไก่หน้อย สืบมา บ่อย่าจ๊ะแล
ไขตำนอง แปลว่ากล่าวถึงเรื่องราว ใช้ตอนเริ่มเล่า ส่วนในตำนานใบลานมักมีคำว่า ด่าย ด่ายฯ (คำเมืองอ่านว่า ด่าย) คั่นท้ายประโยคก่อนขึ้นความใหม่ และจบเรื่องด้วย บ่อย่าจ๊ะแล บ£าช¦ (คำเมืองอ่านว่า บ่อย่าจ๊ะแล) คำลงท้ายที่บอกว่าเรื่องจบแล้ว ประมาณ "ก็มีด้วยประการฉะนี้แล"
นิทานดาวลูกไก่เล่ากันทั่วประเทศไทย และรายละเอียดต่างกันไปตามผู้เล่า บทความของ NSTDA SPACE Education (๒๕๖๔) เล่าว่าลูกไก่เจ็ดตัว "กระโดดลงหม้อ" ตามแม่ไป แล้ว เทวดา ให้ไปเป็นดาวบนท้องฟ้า และ MGR Online (๒๕๕๒) ก็สรุปว่าลูกไก่กระโดดลงหม้อต้มตามแม่เช่นกัน ส่วนฉบับล้านนาที่เราเล่าข้างบน ผู้ที่ทำให้ลูกไก่เป็นดาวคือตุ๊เจ้า
คำเมืองจากนิทาน
นิทานเรื่องเดียวสอนคำเมืองได้หลายคำ ลองอ่านเรื่องข้างบนอีกครั้งพร้อมตารางนี้
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | คำเมืองอ่านว่า | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ป้ออุ๊ย | พํ่อฯอุ้ย | ป้ออุ๊ย | ตา ปู่ ชายชรา |
| แม่อุ๊ย | แม่อุ้ | แม่อุ๊ย | ย่า ยาย |
| อุ๊ย | อุ้ | อุ๊ย | คำเรียกพ่อแม่ของพ่อแม่ |
| ตุ๊กข์ | ทุก์ขฯ | ตุ๊กข์ | ทุกข์ ความลำบาก; ยากจน |
| ยาก | ยากฯ | ยาก | ความลำบาก; จน ไม่มีเงินทอง |
| ตุ๊เจ้า | ทุเจั้า | ตุ๊เจ้า | พระภิกษุ |
| ตาน | ทาฯนฯ | ตาน | การให้ การบริจาค (ทาน) |
| บุญ | บุญ | บุญ | กุศล ความดี |
| บาป | บาฯปฯ | บาป | กรรมชั่ว ความชั่ว |
| ไก่ | ไก่ | ไก่ | สัตว์ปีกประเภทนก |
| ฟัก | ฟักฯ | ฟัก | (กริยา) กกไข่ให้อบอุ่นจนเป็นตัว |
| ปีก | ปีกฯ | ปีก | อวัยวะที่นกหรือแมลงใช้บิน |
| ไฟ | ไฟ | ไฟ | ไฟ |
| ก๋องหลัว | กอฯงหลฯ฿วฯฯ | ก๋องหลัว | กองฟืน |
| หม้อ | หํมฯอฯ | หม้อ | ภาชนะหุงต้ม |
| ตวย | ทวฯยฯ | ตวย | ตาม ติดตาม ด้วย |
| ไปตวย | ไพทวฯยฯ | ไปตวย | ไปด้วย |
| ต๋าย | ตายฯ | ต๋าย | ตาย สิ้นชีวิต |
| หัน | หันฯ | หัน | เห็น พบ |
| ฟ้า | ฟ้า | ฟ้า | ท้องฟ้า สวรรค์ |
| เสก | เสกฯ | เสก | ร่ายมนต์ให้ขลังหรือศักดิ์สิทธิ์ |
คำที่น่ารักที่สุดในเรื่องนี้อาจเป็น ไก่เผ่อ ไก่เผิ่อฯ (คำเมืองอ่านว่า ไก่เผ่อ) อาการของแม่ไก่ที่กางปีก ส่งเสียงไล่จิกใครก็ตามที่เข้ามาใกล้ลูก คำเดียวเล่าความรักของแม่ไก่ได้ทั้งหมด
ประโยค "ใครเงยหน้ามองก็จะหันลูกไก่" ในนิทานข้างบน หมายถึง "เห็นลูกไก่" ไม่ได้แปลว่าหมุนตัวแบบภาษาไทยกลาง เช่น เกยหันก่อ แปลว่า เคยเห็นไหม
ดูดาววีไก่หน้อยบนฟ้าล้านนา
ดาววีไก่หน้อยมีอยู่จริงบนฟ้า ในทางดาราศาสตร์คือ กระจุกดาวลูกไก่ หรือ M45 (Messier 45) อยู่ในกลุ่มดาววัว บทความของ NSTDA SPACE Education (๒๕๖๔) อธิบายว่ากลุ่มนี้ไม่ใช่ดาวดวงเดียว แต่เป็นกระจุกดาว ตาเปล่าเห็นได้ราว ๖–๗ ดวง แต่ที่จริงมีดาวมากกว่า ๑,๐๐๐ ดวง
- อยู่ที่ไหน: กลุ่มดาววัว (Taurus)
- ไกลแค่ไหน: ราว ๔๔๕ ปีแสง ตาม NASA ซึ่งบอกด้วยว่าตัวเลขนี้นักดาราศาสตร์ยังเห็นไม่ตรงกันทั้งหมด
- ตาเปล่าเห็น: ราว ๖–๗ ดวง (NSTDA)
- ช่วงที่ดูง่าย: หน้าหนาวของซีกโลกเหนือ NASA แนะนำเดือนธันวาคม
ในเดือนพฤศจิกายน NASA แนะนำให้มองไปทาง ทิศตะวันออก ในช่วงสองสามชั่วโมงหลังฟ้ามืด และกลุ่มดาวจะขึ้นสูงสุดราวเที่ยงคืน สำหรับคนล้านนา ช่วงนี้ตรงกับหน้าหนาวและเทศกาลยี่เป็งพอดี ลองออกไปยืนหน้าบ้านตอน ยามแลง ยามฯแลงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยามแลง) เมื่อฟ้ามืดสนิท มองหากลุ่มดาวเล็ก ๆ สีฟ้าที่เกาะกลุ่มกันเหมือนพัด หรือเหมือนลูกไก่ซุกตัวรวมกัน แล้วเล่านิทานเรื่องนี้ให้ลูกหลานฟัง
ชาวกรีกโบราณมองดาวกลุ่มนี้เป็นพี่น้องหญิงเจ็ดคน (Seven Sisters) ชาวญี่ปุ่นเรียกว่า สุบารุ และยังมีชื่อเรียกอีกว่า กฤติกา (NSTDA SPACE Education, ๒๕๖๔) แต่คนล้านนามองเห็นเป็นแม่ไก่กับลูก และเป็นพัดที่กางอยู่บนฟ้า
นิทานนี้สอนอะไร
พจนานุกรมสรุปจุดหมายของนิทานไว้ชัดเจนว่า เป็นนิทาน "เพื่อใช้เป็นเครื่องอบรมสั่งสอนกุลบุตรกุลธิดา" ให้รู้จัก บาปบุญคุณโทษ เว้นความชั่ว ทำความดี และ มีกตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณ
- ความรักของแม่: แม่ไก่กกลูกทุกคืน และคิดถึงลูกจนวินาทีสุดท้าย
- ความกตัญญูของลูก: ลูกไก่ไม่ยอมทิ้งแม่ ความรักนั้นจึงได้ส่องแสงอยู่บนฟ้าให้คนทั้งโลกเห็น
- ศรัทธาของคนยากจน: ป้ออุ๊ยแม่อุ๊ยยอมสละสิ่งเดียวที่มีเพื่อทำบุญ นิทานไม่ได้ตัดสินว่าใครเป็นคนร้าย แต่ชวนผู้ฟังคิดถึงชีวิตของสัตว์ที่รักลูกไม่ต่างจากคน
เล่าให้เด็กฟังอย่างไรดี
นิทานเรื่องนี้มีตอนที่แม่ไก่และลูกไก่จากไป ผู้ใหญ่หลายบ้านจึงเล่าตอนนี้อย่างนุ่มนวล เช่น "แม่ไก่ไม่ได้กลับมาอีก ลูกไก่ก็ตามแม่ไป" แล้วรีบพาเด็กไปที่ตอนจบ ตอนที่ลูกไก่ได้อยู่กับแม่บนฟ้าทุกคืน หลังเล่าจบ ลองพาเด็กออกไปมองหาดาววีไก่หน้อยด้วยกัน นิทานจะกลายเป็นความทรงจำที่เด็กเห็นได้จริงทุกหน้าหนาว
สรุป
- ดาววีไก่หน้อย (อ่านว่า ดาววีไก่หน้อย) หรือ ไก่หน้อยดาววี คือชื่อคำเมืองของดาวลูกไก่
- วี แปลว่าพัด คนล้านนามองเห็นดาวกลุ่มนี้เป็นพัด และ ไก่หน้อย แปลว่าลูกไก่
- นิทานฉบับล้านนาเล่าว่าลูกไก่เจ็ดตัวตามแม่ไปด้วยความรัก ตุ๊เจ้าจึงเสกให้เป็นดาวบนฟ้า สอนเรื่องความกตัญญู
- ในทางดาราศาสตร์คือกระจุกดาว M45 ในกลุ่มดาววัว ดูง่ายที่สุดช่วงหน้าหนาว ราวเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม
- นิทานล้านนาเริ่มเล่าด้วย ไขตำนอง และจบด้วย บ่อย่าจ๊ะแล
ค้นคำเมืองเรื่องดาวและท้องฟ้าเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเรื่องเล่าขำขันแบบล้านนาได้ที่ เจี้ยก้อม และคำเรียก ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย กับญาติคนอื่นได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ดาววีไก่หน้อย · วี · ไก่เผ่อ · ไขตำนอง · บ่อย่าจ๊ะแล
- อุทยานการเรียนรู้ (TK Park). ดาววีไก่น้อย (หนังสือภาพนิทานพื้นบ้านล้านนา). โครงเรื่องฉบับล้านนาที่บทความนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง
- พงศธร กิจเวช. (๒๕๖๔, ๑๘ มกราคม). กระจุกดาวลูกไก่ (Pleiades). NSTDA SPACE Education สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ
- MGR Online. (๒๕๕๒, ๓๐ มิถุนายน). นิทานดาวเรื่องใหม่ "กระต่ายน้อยอิงอิง" กับแม่และดวงจันทร์
- NASA. Messier 45 (The Pleiades). Hubble's Messier Catalog
- NASA. (2020). What's Up: November 2020 Skywatching Tips from NASA
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 33 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ดาววีไก่หน้อย" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 33 คำ จำได้แค่ไหน?
