นิทานและตำนานล้านนา: รวมเรื่องเล่าพร้อมคำเมือง

นิทานและตำนานล้านนา คือเรื่องเล่าที่คนเหนือเล่าสืบกันมาในวัด ในข่วงบ้าน และในบทซอ ตั้งแต่ตำนานเมืองที่ล่มในคืนเดียว กวางคำที่พาเจ้าชายเข้าถ้ำ ไปจนถึงเรื่องแม่ไก่กับลูกเจ็ดตัวบนฟ้า เรื่องเล่าพวกนี้มีชื่อเรียกต่างกัน คือ ต่ำนาน ตํานาฯ (คำเมืองอ่านว่า ต่ำนาน) เรื่องเล่าที่สืบกันมานาน เจี้ย เจ้ยฯ (คำเมืองอ่านว่า เจี้ย) เรื่องเล่าให้เพื่อนฟัง และ ชาดก เรื่องในพุทธศาสนา หน้านี้คือ บ้านของชุดนิทานและตำนานล้านนา รวมทุกเรื่องที่เปิดอ่านได้แล้วไว้บนแผนที่เดียว

ต่ำนาน เจี้ย ชาดก ต่างกันอย่างไร

พจนานุกรมให้ความหมายของ ต่ำนาน ว่า เรื่องราวที่เล่าสืบต่อกันมาเป็นเวลานาน ยกตัวอย่างว่า "ตำนานเมืองเชียงใหม่" และบอกว่า ต๋ำนาน ตำนาฯ (อ่านว่า ต๋ำนาน) ก็เป็นอีกรูปหนึ่งของคำเดียวกัน

เจี้ย ในพจนานุกรมหมายถึงนิทานเบ็ดเตล็ด เกล็ดนิทานขำขัน เรื่องเล่าที่นำไปเล่าให้เพื่อนฝูงฟัง การเล่านิทานแบบนี้เรียกว่า "เล่าเจี้ย" และมีคำในตระกูลเดียวกันอีกสองคำ คือ เจี้ยก้อม เจ้ยฯก้อฯม (คำเมืองอ่านว่า เจี้ยก้อม) นิทานขำขันสั้น ๆ และ เจี้ยจ่อน เจ้ยฯจ่อฯร (คำเมืองอ่านว่า เจี้ยจ่อน) เรื่องที่แต่งขึ้นโดยมีเนื้อหาดีงามเป็นคติคำสอน

ชาดก ไม่มีเป็นคำหลักของตัวเองในพจนานุกรมมรดกล้านนา แต่ปรากฏอยู่ในความหมายของคำอื่น เช่น ค่าวทำ ระฯค่าฯวฯธัม์มฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าวทำ) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นค่าวซอหรือค่าวฮ่ำที่เนื้อเรื่องเป็นชาดกต่าง ๆ ตามความหมายทั่วไปในพุทธศาสนา ชาดกคือเรื่องเล่าเกี่ยวกับพระโพธิสัตว์ คือพระพุทธเจ้าเมื่อครั้งยังเสวยพระชาติก่อน ๆ ชาดกที่คนล้านนาฟังบ่อยที่สุดคือมหาเวสสันดรชาดก ซึ่งเทศน์กันในประเพณี ตั้งธรรมหลวง ปาเวณีตั้งฯธัม์มฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง) ดูรายละเอียดใน ตั้งธรรมหลวง

แผนที่นิทานและตำนานล้านนา

แตะ "ดูตอนที่กำลังจะมา" ในแต่ละกลุ่มเพื่อดูหัวข้อที่ยังไม่เผยแพร่ ตอนที่ยังไม่ออนไลน์ไม่มีลิงก์ และจะกลายเป็นลิงก์เมื่อเผยแพร่

อ่านทีละกลุ่ม

เล่าเรื่องแบบล้านนา

ก่อนอ่านเรื่อง ลองดูว่าเรื่องเล่าอยู่ที่ไหนและถูกเล่าอย่างไร ค่าว คือคำประพันธ์ที่ร้อยสัมผัสต่อกันเหมือนห่วงโซ่ ขับซอ คือการขับลำนำ ปั๊บสา คือสมุดและใบลานที่บันทึกวรรณกรรม และ เจี้ยก้อม คือนิทานขำขันสั้น ๆ ที่เรียนคำเมืองได้ทีละเรื่อง

ตำนานเมืองและพงศาวดาร

โยนกนคร โยน฿กฯนคอฯร (คำเมืองอ่านว่า โยนกนคร) คือแคว้นของชาวไทยวนบนที่ราบลุ่มแม่น้ำกก ตามที่พจนานุกรมบอก ตำนานเล่าว่าเมืองนี้ล่มเป็นหนองหลังชาวเมืองกิน ป๋าเหยี่ยนปอน ปลฯาอยฯยฯรพอฯร (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเหยี่ยนปอน) คือปลาไหลเผือก อ่านใน เวียงหนองหล่ม ส่วน เจ้าหลวงคำแดง เล่าเรื่องกวางคำและอารักษ์แห่งดอยหลวงเชียงดาว พงศาวดารใบลานของเมืองเชียงใหม่อ่านได้ใน ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ คัมภีร์บาลีที่เล่าพุทธศาสนาในล้านนาอยู่ใน ชินกาลมาลีปกรณ์ พร้อมเรื่องราวของ พญามังราย และ พระนางจามเทวี

พระธาตุและพระพุทธรูป

ธาตุ ธาฯตฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุ) คือเจดีย์ที่บรรจุพระธาตุ และชาวล้านนาเชื่อว่าแต่ละปีเกิดมีพระธาตุประจำปี อ่านใน ธาตุปีเกิด ส่วนพระพุทธรูปสำคัญ พจนานุกรมใช้คำว่า พระแก้ว ระฯพแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า พระแก้ว) หมายถึงพระพุทธรูปที่สร้างด้วยรัตนชาติ ตำนานการเดินทางของพระแก้วมรกตเล่าไว้ใน พระแก้วมรกตในล้านนา

ผี เทวดา และตำนานธรรมชาติ

ผีขุนน้ำ ผีขุรนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ผีขุนน้ำ) คืออารักษ์ประจำต้นน้ำ ตำนานของผู้พิทักษ์เมืองเชียงใหม่อยู่ใน ปู่แสะย่าแสะ เรื่องของดวงดาวคือ ดาววีไก่หน้อย ซึ่งพจนานุกรมเก็บ ดาววีไก่หน้อย ดาวฯวีไก่ห้นฯอฯ ไว้ว่าเป็นดาวลูกไก่ และเป็นนิทานที่ใช้สอนกุลบุตรกุลธิดา ส่วนสัตว์ประหลาดแห่งวัดพระธาตุดอยเขาควายแก้ว เชียงราย คือ แมงสี่หูห้าตา แมงฯสี่หูห้าตา (คำเมืองอ่านว่า แมงสี่หูห้าตา) อ่านใน แมงสี่หูห้าตา

ค่าวซอและชาดก

ค่าวซอ ระฯค่าฯวฯซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าวซอ) คือค่าวที่แต่งไว้สำหรับการซอ หลายเรื่องมีที่มาจากชาดก อ่านเรื่องย่อและที่มาของ หงส์หิน และลองอ่านตัวบทจริงทีละวรรคใน อ่านค่าวหงส์หิน ละครซอที่โด่งดังอีกเรื่องคือ น้อยไจยา และ เพลงน้อยไจยา ส่วนชาดกที่เทศน์ในงานบุญใหญ่อ่านได้ที่ ตั้งธรรมหลวง

กำเนิดโลกและนิทานคนฉลาด

เรื่องแรกของกลุ่มนี้คือ ตำนานพญากาเผือก ว่าด้วยไข่ห้าฟองของแม่กาเผือกและไส้ตีนกาในผางประทีปคืนยี่เป็ง ส่วนเรื่องมนุษย์คู่แรกและนิทานศรีทนญชัยกำลังเตรียม

แผนที่สถานที่ในเรื่องเล่า

เรื่องเล่าหลายเรื่องผูกกับสถานที่จริงที่ไปเยือนได้ ตารางนี้ใช้เฉพาะบทความที่เปิดอ่านได้แล้ว

ทายเรื่องที่อ่านแล้ว

อ่านนิทานแล้วลองทายว่าเกิดอะไรขึ้นต่อ แต่ละข้อมีเฉลยและคำเมืองจากเรื่อง

อ่านชุดนี้อย่างไร

• เริ่มจากกลุ่มที่ชอบ ตำนานเมือง เรื่องดาว สัตว์ประหลาด หรือค่าวซอ เปิดจากแผนที่ได้เลย
• ดูคำเมืองท้ายเรื่อง ทุกบทความมีบัตรคำจากพจนานุกรม ค้นเพิ่มที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา
• เปรียบเทียบฉบับ เรื่องเดียวกันอาจมีหลายฉบับ บทความจะบอกไว้เมื่อแหล่งอ้างอิงเล่าไม่ตรงกัน
• รอตอนใหม่ หน้านี้จะเพิ่มลิงก์ทุกครั้งที่ตอนใหม่ออนไลน์

สรุป

• ต่ำนาน คือเรื่องที่เล่าสืบกันมานาน เจี้ย คือเรื่องเล่าให้เพื่อนฟัง และ ชาดก คือเรื่องของพระโพธิสัตว์ ซึ่งเป็นเนื้อเรื่องของค่าวทำและค่าวซอหลายเรื่อง
• ชาดกไม่มีเป็นคำหลักในพจนานุกรม แต่ปรากฏในความหมายของ ค่าวทำ และ ตั้งธรรมหลวง
• เรื่องเล่าที่อ่านได้แล้วมี ๗ กลุ่ม ตั้งแต่ตำนานเมืองถึงตำนานพญากาเผือก
• สถานที่ในเรื่องเล่าอยู่ใน เชียงราย เชียงใหม่ ลำปาง และลำพูน

อ่านต่อเรื่องแรกของชุดอย่าง เวียงหนองหล่ม หรือ ดาววีไก่หน้อย และค้นคำที่สงสัยที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ต่ำนาน · ต๋ำนาน · เจี้ย · เจี้ยก้อม · เจี้ยจ่อน · ค่าวทำ · ค่าวซอ · ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง · โยนกหนะกอน · ธาตุ · พระแก้ว · ผีขุนน้ำ · ดาววีไก่หน้อย · แมงสี่หูห้าตา · ป๋าเหยี่ยนปอน
• เนื้อเรื่อง ที่มา และแหล่งอ้างอิงของแต่ละเรื่อง อยู่ในบทความที่ลิงก์ไว้ข้างต้น (ความหมายของชาดกในค่าวซอ อ้างจาก ณัฐพงษ์ ปัญจบุรี และศิริสาร เหมือนโพธิ์ทอง (๒๕๖๕) ตามที่สรุปไว้ใน ค่าว)