คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร: ส้ม แคบ จอ ถ้วย ที่คนกลางฟังพลาด

ใครเคยสั่งอาหารที่เชียงใหม่แล้วได้ของไม่ตรงกับที่คิด อาจไม่ได้ฟังผิด แต่เจอ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร เข้าให้แล้ว คำเหล่านี้หน้าตาเหมือนคำในภาษาไทยกลางทุกตัวอักษร แต่ความหมายในคำเมืองต่างออกไป เช่น ส้ม ส฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ส้ม) ที่ไม่ได้หมายถึงผลส้ม แต่แปลว่า เปรี้ยว

บทนี้รวบรวมคำในครัวและบนโต๊ะอาหารที่คนภาคกลางมักฟังพลาด ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา หลายคำยังใช้ความหมายแบบภาคกลางได้ด้วย จึงไม่ได้แปลว่าความหมายเดิม "ผิด" เพียงแต่ต้องรู้ว่าคนเมืองหมายถึงอะไร

ส้ม: เปรี้ยว ไม่ใช่ผลส้ม

พจนานุกรมให้ความหมายของ ส้ม ว่า "เปรี้ยว มีรสอย่างมะนาว มะดัน" ส้มยังเป็นคำนำหน้าชื่อพืชรสเปรี้ยวอย่าง ส้มโอ ส้มป่อย ได้ด้วย คนเมืองบอกว่าแกงนี้ส้ม ก็คือแกงนี้เปรี้ยว ร่องรอยความหมายนี้ยังเห็นในชื่ออาหารภาคกลางอย่าง แกงส้ม

• ส้มปาก ส฿มฯปากฯ (คำเมืองอ่านว่า ส้มปาก) แปลว่า เปรี้ยวปาก รู้สึกอยากกินของที่เคยกิน
• บ่าเขือส้ม บ่าฯเขิอฯอส้฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่าเขือส้ม) คือ มะเขือเทศ แปลตรงตัวว่า "มะเขือเปรี้ยว"
• จิ๊นส้ม ชิ้นฯส้฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า จิ๊นส้ม) คือ แหนม แปลตรงตัวว่า "เนื้อเปรี้ยว"

แคบ: ของทอดกรอบ ไม่ใช่ที่แคบ

แคบ แฅปฯ (คำเมืองอ่านว่า แคบ) ไม่ได้แปลว่าไม่กว้าง พจนานุกรมบอกว่าคือ "มันของสัตว์ที่เจียวเอาน้ำมันออกแล้ว" คำนี้จึงอยู่ในชื่อของกินกรอบ ๆ หลายอย่าง

จอ: แกงผัก ไม่ใช่จอทีวี

จอ ชํอฯ (คำเมืองอ่านว่า จอ) ในพจนานุกรมมีหลายความหมาย รวมทั้ง จอภาพ แบบภาษาไทยกลาง แต่ในครัว จอ คือวิธีปรุงผักอย่างหนึ่ง ต้มน้ำกับกะปิ เกลือ ปลาร้า พอน้ำเดือดจึงใส่ผัก ปรุงรสเปรี้ยวด้วยมะขาม แล้วเรียกชื่อตามผักที่ใช้ เช่น ผั๋กกาดจอ ผักฯกาดฯชํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กกาดจอ)

แหนม เนื้อ จิ๊น: สั่งเนื้อให้ถูก

สามคำนี้ทำให้คนภาคกลางสั่งอาหารพลาดบ่อยที่สุด

• แหนม แหนฯม (คำเมืองอ่านว่า แหนม) ในพจนานุกรมไม่ใช่ชื่ออาหาร แต่แปลว่า น่าจะ ควรจะ อาจจะ ส่วนแหนมที่เป็นของกิน คนเมืองเรียกว่า จิ๊นส้ม
• เนื้อ เนิ้อฯอ (คำเมืองอ่านว่า เนื้อ) พจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า สัตว์ป่า สัตว์ประเภทกวาง
• เนื้อที่เป็นอาหาร คนเมืองเรียกว่า จิ๊น ชิ้นฯ (คำเมืองอ่านว่า จิ๊น) เนื้อวัวคือ จิ๊นงัว ชิ้นฯง฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า จิ๊นงัว)

เข้า กับ ข้าว: ข้าวคือไม้ฝาบ้าน

คนเมืองออกเสียงคำว่า ข้าว เป็น เข้า เขั้า (คำเมืองอ่านว่า เข้า) พจนานุกรมบอกว่าเป็นเสียง "ตรีเพี้ยน" ครึ่งโทครึ่งตรี ซึ่งไม่มีในภาษาไทยกลาง เช่น กิ๋นเข้า (กินข้าว) และ เข้าหนึ้ง เขั้าหึ้นฯง (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนึ้ง) คือ ข้าวเหนียวนึ่ง

ส่วนคำที่เขียนว่า ข้าว ข้าวฯ (คำเมืองอ่านว่า ข้าว) ในพจนานุกรมไม่ใช่ของกิน แต่คือ "ไม้คร่าว ไม้ที่สอดเข้ากับลูกตั้งฝาขัดแตะ" หรือไม้ไผ่ที่ใช้ทำรั้ว

นึ่ง กับ หนึ้ง: หนึ่งจานกับข้าวนึ่ง

คำนี้สลับกันพอดี นึ่ง นึ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า นึ่ง) ในคำเมืองแปลว่า หนึ่ง จำนวนเดียว เช่น อันนึ่ง อันฯนึ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า อันนึ่ง) แปลว่า สิ่งหนึ่ง ส่วนการทำให้สุกด้วยไอน้ำ คนเมืองเรียกว่า หนึ้ง หึ้นฯง (คำเมืองอ่านว่า หนึ้ง)

อาหารห่อใบตองแล้วนึ่งที่ภาคกลางเรียกว่า ห่อนึ่ง คนเมืองจึงเรียกว่า ห่อหนึ้ง หํอฯหึ้นฯง (คำเมืองอ่านว่า ห่อหนึ้ง) เช่น ห่อหนึ้งจิ๊นไก่

ถ้วย จอก จาน: ภาชนะชื่อสลับ

ภาชนะบนโต๊ะอาหารก็มีชื่อที่ทำให้งงได้

• ถ้วย ถ้วฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ถ้วย) คือ ชาม ภาชนะก้นลึกสำหรับใส่อาหาร
• ภาชนะเล็กทรงสูงสำหรับใส่น้ำดื่ม คือ จอก จอฯก (คำเมืองอ่านว่า จอก)
• จาน ชานฯ (คำเมืองอ่านว่า จาน) ในพจนานุกรมไม่ใช่ภาชนะ แต่คือ "ชาน" พื้นเรือนโล่งที่อยู่นอกชายคา

ดูชื่อเครื่องครัวล้านนาเพิ่มได้ที่ ข้าวของในครัวคำเมือง

ตำ ต๋ำ ขั้ว: กริยาในครัวที่ฟังพลาด

• ตำ ทำฯ (คำเมืองอ่านว่า ตำ) ในพจนานุกรมแปลว่า ตั้ง วาง เช่น ตำไว้หั้น (วางไว้ตรงนั้น)
• การตำด้วยสาก คนเมืองใช้ ต๋ำ ตำ (คำเมืองอ่านว่า ต๋ำ) เช่น ต๋ำน้ำพิก (ตำน้ำพริก)
• ขั้ว ขั้฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ขั้ว) คือ คั่ว เช่น ขั้วเข้า (คั่วข้าว) และยังเป็นชื่อแกงน้ำขลุกขลิกอย่าง ขั้วแค ลาบขั้ว จึงคือลาบคั่วที่ทำให้สุก

เตา กับ เต๋า: สาหร่ายกับเตาไฟ

เตา เทัาฯ (คำเมืองอ่านว่า เตา) ในพจนานุกรมคือ "สาหร่ายน้ำจืดสีเขียว เป็นเส้นละเอียด บางชนิดกินได้" ส่วนเตาที่ใช้หุงต้ม คนเมืองออกเสียงว่า เต๋า เตัา (คำเมืองอ่านว่า เต๋า) เช่น เต๋าฮังโล คือ เตาอั้งโล่

ปู กับ ปู๋: พลูกับปู

ปู พลฯ (คำเมืองอ่านว่า ปู) ในคำเมืองคือ พลู ใบไม้รสเผ็ดร้อนที่กินกับหมาก ส่วนปูที่เป็นสัตว์ คือ ปู๋ ปู (คำเมืองอ่านว่า ปู๋) และเครื่องปรุงสีดำที่เคี่ยวจากน้ำปูนา คือ น้ำปู๋ นาฯปู (คำเมืองอ่านว่า น้ำปู๋)

ลำ อยาก ไค่ ปอ: คำบนโต๊ะอาหาร

• ลำ ลำ (คำเมืองอ่านว่า ลำ) ภาษาไทยกลางใช้เรียกของยาว ๆ อย่างลำไม้ไผ่ คำเมืองก็ใช้ได้ แต่บนโต๊ะอาหาร ลำ แปลว่า อร่อย ชมว่าอร่อยมากใช้ ลำขนาด ลำขๆนฯาดฯ
• อยาก อยฯากฯ (คำเมืองอ่านว่า อยาก) เมื่อใช้กับของกิน แปลว่า หิว กระหาย เช่น อยากเข้า อยฯากฯเขั้า หิวข้าว และ อยากน้ำ อยฯากฯนาฯ กระหายน้ำ (อยาก ยังแปลว่า ต้องการ ได้ด้วย)
• ไค่ ไฅ่ (คำเมืองอ่านว่า ไค่) แปลว่า อยาก ใคร่ ต้องการ ฟังคล้ายคำว่า ไข่ จนคนกลางเผลอนึกว่ากำลังพูดถึงไข่
• ปอ พํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอ) แปลว่า พอ เพียงพอ ไม่ใช่ต้นปอ

ผักชื่อหลอก: ด่วน ป้อม และแคบ

ชื่อผักบางชนิดฟังแล้วไม่เหมือนผักเลย

ตารางสรุป: คนกลางคิดว่า… คนเมืองหมายถึง…

ลองฟัง: วุ่นวายที่ร้านอาหาร

บทสนทนานี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน โดยใช้คำจากพจนานุกรม

ลูกค้าจากกรุงเทพฯ: ขอแหนม แล้วก็เนื้อผัดค่ะ

แม่ค้า: จิ๊นส้มกา จิ๊นงัวกา (แหนมใช่ไหม เนื้อวัวใช่ไหม)

ลูกค้า: ค่ะ แล้วขอข้าวนึ่งสองที่

แม่ค้า: เข้าหนึ้งสองก่อง ผั๋กกาดจอเอาถ้วยนึ่งก่อ (ข้าวเหนียวสองกล่อง จอผักกาดเอาหนึ่งชามไหม)

ลูกค้า: (งง) ถ้วยนึ่ง?

แม่ค้า: ถ้วยนึ่ง คือชามเดียวเจ้า ส้มน่อย ลำขนาด (ชามเดียวค่ะ เปรี้ยวนิดหนึ่ง อร่อยมาก)

แบบฝึกหัด

ลองตอบก่อน แล้วเปิดดูเฉลย

1. คนเมืองบอกว่า "แก๋งนี้ส้ม" หมายความว่าอะไร
2. อยากได้แหนม ควรสั่งว่าอะไร
3. ถ้วยนึ่ง แปลว่าอะไร
4. ถ้ามีคนบอกว่า "ตำไว้บนโต๊ะ" เขาให้ทำอะไร
5. อยากเข้าแล้ว แปลว่าอะไร

สรุป

• ส้ม = เปรี้ยว · แคบ = ของทอดกรอบ · จอ = แกงผักแบบจอ
• แหนม = น่าจะ ส่วนแหนมที่กินได้คือ จิ๊นส้ม และเนื้อสัตว์คือ จิ๊น ไม่ใช่ เนื้อ
• เข้า = ข้าวที่กิน ข้าว = ไม้ฝาบ้าน · นึ่ง = หนึ่ง หนึ้ง = นึ่งด้วยไอน้ำ
• ถ้วย = ชาม จอก = ภาชนะใส่น้ำ จาน = ชานบ้าน · ตำ = วาง ต๋ำ = ตำด้วยสาก
• หลายคำยังใช้ความหมายแบบภาคกลางได้ด้วย ฟังบริบทแล้วจะเข้าใจเอง

ค้นคำในครัวเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องเพลงที่ร้องชื่ออาหารเหนือได้ที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ส้ม · แคบ · จอ · แหนม · จิ๊น · เข้า · นึ่ง · ถ้วย · จาน · ตำ · เตา · ปู · อยาก · ปอ