ละอ่อน: คำเมืองเรื่องเลี้ยงเด็ก อู่ เข้าม่ำ กิ๋นอุ๋ย

ละอ่อน ลอ่อฯร (คำเมืองอ่านว่า ละอ่อน) คือคำที่คนเมืองใช้เรียกเด็ก พจนานุกรมอธิบายว่าเพี้ยนมาจากคำว่า "ลูกอ่อน" และยังมีรูปเขียนอีกแบบคือ หละอ่อน คำนี้เป็นประตูสู่คำเมืองอีกกลุ่มใหญ่ คือคำที่ใช้เลี้ยงเด็กเล็ก ตั้งแต่ให้นม ป้อนข้าว นอนอู่ ไปจนถึงชื่อเรียกด้วยความเอ็นดูและการสอนพูด บทความนี้รวบรวมคำเหล่านั้นจากพจนานุกรมมรดกล้านนา

ละอ่อน และคำเรียกเด็กในแบบต่าง ๆ

พจนานุกรมเก็บคำเรียกเด็กไว้หลายคำ บางคำบอกวัย บางคำบอกว่าเป็นเด็กทั้งกลุ่ม

คำว่า หน้อย ห้นฯอฯย (คำเมืองอ่านว่า หน้อย) แปลว่าเล็ก หรือไม่มาก จึงเป็นคำที่อยู่ในชื่อเรียกเด็กเล็กหลายคำ เช่น ไอ่หน้อย ไอ่ห้นฯอฯย์ ที่พจนานุกรมบอกว่าเป็นคำที่ผู้ใหญ่เรียกเด็กชายด้วยความเอ็นดู คล้าย "ไอ้หนู" และ อี่หน้อย อี่ห้นฯอฯย ที่ใช้เรียกเด็กหญิง คล้าย "อีหนู"

อุ๋ย เข้าป้อน เข้าม่ำ: คำเรื่องกินของทารก

ทารกคนเมืองเริ่มต้นกับ อุ๋ย อุ (คำเมืองอ่านว่า อุ๋ย) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่าน้ำนมของสตรี และใช้ในคำว่า กิ๋นอุ๋ย กินฯอุ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นอุ๋ย) คือเด็กทารกกินนมแม่ ส่วนเมื่อทารกออดอ้อนอยากกินนม พจนานุกรมใช้คำว่า ฮบกิ๋นนม ร฿ปฯกิน฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮบกิ๋นนม) และยังมีคำว่า อ้อนกิ๋นนม ที่ใช้แทนกันได้

เมื่อโตพอจะกินข้าว พจนานุกรมแยกคำไว้สองอย่าง เข้าป้อน เขั้าป้อฯร (คำเมืองอ่านว่า เข้าป้อน) คือข้าวบดละเอียดที่แม่ใช้ป้อนทารก ส่วนถ้าแม่เคี้ยวให้ละเอียดก่อนจะเรียก เข้าม่ำ เขั้ามา (คำเมืองอ่านว่า เข้าม่ำ) หรือเข้าม่าม และกริยาที่เคี้ยวข้าวเพื่อป้อนเด็กคือ ม่ำ มา

พจนานุกรมเล่าไว้ที่คำเข้าม่ำว่า คนโบราณเลี้ยงลูกด้วยวิธีเคี้ยวข้าวให้ละเอียดป้อนเด็กอ่อน ไม่นิยมใช้ครกใบเล็ก ๆ บดข้าวกับกล้วยน้ำว้าอย่างปัจจุบัน และมีขนมที่นิยมป้อนเด็กอ่อน คือ เข้าหนมเกื๋อ เขั้าห฿นฯมเกิลฯอฯอ (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนมเกื๋อ) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นขนมเกลือทำจากแป้งข้าวเหนียวผสมเกลือ ห่อด้วยใบตองนึ่งให้สุก ส่วนคำพูดง่าย ๆ ที่ใช้กับเด็กทารกว่ากิน คือ หม่ำ หํมฯา

อู่ หม้อแอ่ง ผ้าอ้อม: ของใช้ของเด็กเล็ก

ที่นอนของทารกคนเมืองคือ อู่ อู่ (คำเมืองอ่านว่า อู่) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายแรกว่าเปลนอนของทารกหรือเด็กเล็ก

เวลาอาบน้ำให้ทารก มีภาชนะที่เรียกว่า หม้อแอ่ง หํมฯอฯมฯอฯแอ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า หม้อแอ่ง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นภาชนะดินเผาขนาดเล็ก ก้นเตี้ย ปากผาย มักใช้อาบน้ำทารก

ของใช้อื่นของเด็กเล็กที่พจนานุกรมเก็บไว้ ได้แก่ ผ้าอ้อม ผ้าอ้อฯม ผ้าผืนเล็กที่ใช้กับเด็กอ่อน และ ว่อม ว่อฯม (คำเมืองอ่านว่า ว่อม) หมวกผ้าหรือไหมพรมชนิดไม่มีปีก ที่ใช้สำหรับเด็กอ่อนหรือพระสงฆ์

อุ้ม ร้องไห้ คลาน: คำเรื่องดูแลเด็ก

การอุ้มมีสองคำที่พจนานุกรมบันทึก อุ้ม อุ้ม คือโอบยกขึ้นไว้กับตัว เช่น อุ้มเด็ก และ อุ้มกี้บ อุ้มคีปฯ (คำเมืองอ่านว่า อุ้มกี้บ) คืออุ้มเอาขาทั้งสองข้างคีบสะเอว อย่างอุ้มเด็ก เมื่อเด็กซบอกแม่ ก็คือ สุ่นอ๋ก สุ่รอ฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า สุ่นอ๋ก)

เด็กทารกร้องไห้ก็มีคำเฉพาะ เช่น ไห้อ้อน ไห้อ้อฯร (คำเมืองอ่านว่า ไห้อ้อน) คือร้องไห้เพื่อให้ผู้อื่นปลอบ อย่างทารกร้องไห้อ้อนแม่ และ ไห้หา ไห้หา (คำเมืองอ่านว่า ไห้หา) คือร้องไห้เรียกหา เช่น ทารกร้องไห้เรียกหาแม่

ส่วนพัฒนาการที่คำเมืองมีคำเรียก ได้แก่ ม่องก้อง ม่อฯงค่อฯง (คำเมืองอ่านว่า ม่องก้อง) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายหนึ่งว่าอาการคลานของทารก ต๊บป๊บ ท฿ปฯพ฿ปฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๊บป๊บ) คืออาการคว่ำหน้าลง เช่น ทารกนอนคว่ำ และ แอว๋ะ แอวฯะฯ (คำเมืองอ่านว่า แอว๋ะ) คืออาการที่ทารกสำรอกอาหารออกมา

อี่หมาแจ๋ะ ไอ่หมาหน้อย: ชื่อเรียกด้วยความเอ็นดู

ผู้ใหญ่ชาวเหนือมีชื่อเรียกทารกที่ฟังแล้วอาจแปลกหูคนภาคอื่น พจนานุกรมบันทึกว่า ผู้ใหญ่เรียกทารกหรือเด็กเล็กหญิงที่น่ารักน่าชังว่า อี่หมาแจ๋ะ อี่แจะ (คำเมืองอ่านว่า อี่หมาแจ๋ะ) และเรียกเด็กชายว่า ไอ่หมาหน้อย ไอ่หมฯาห้นฯอฯย์ (คำเมืองอ่านว่า ไอ่หมาหน้อย) ทั้งสองคำเป็นคู่กัน และใช้ในเชิงหยอกล้ออย่างเอ็นดู

เมื่อเห็นเด็กทารกน่ารัก คนเมืองอาจพูดว่า หน้าจัง ห้นฯาชังฯ (คำเมืองอ่านว่า หน้าจัง) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า น่าชัง ใช้พูดกับเด็กทารกในเชิงน่ารักน่าเอ็นดู

สอนปาก และเพลงอื่อ

เมื่อทารกเริ่มส่งเสียง ผู้ใหญ่ก็เริ่ม สอนปาก สอฯรปากฯ (คำเมืองอ่านว่า สอนปาก) ซึ่งพจนานุกรมแปลว่าสอนพูด ฝึกหัดพูด อย่างเด็กทารก

และก่อนนอนมีเพลงกล่อมเด็กที่เรียกว่า อื่อ อื่ (คำเมืองอ่านว่า อื่อ) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นชื่อทำนองการขับเพลงหรือการซอ เพื่อกล่อม เห่ หรือขับร้องให้เด็กทารกหลับ และมักขึ้นต้นว่า อื่อจาจา อื่ชาชา ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ "อื่อจาจา หลั๋บหล้มสองต๋า ป้อแม่ปิ๊กมา ก้อยตื่น" แปลว่า หลับสนิทสองตา พ่อแม่กลับมา ค่อยตื่น ดูเรื่องการขับซอเพิ่มได้ใน ขับซอ

สรุป

• ละอ่อน (หละอ่อน, ลูกอ่อน) คือเด็กในคำเมือง และ หน้อย คือเล็ก ใช้ในชื่ออย่าง ไอ่หน้อย อี่หน้อย
• ทารกกิน อุ๋ย (นม) ส่วนข้าวมี เข้าป้อน และ เข้าม่ำ ที่แม่เคี้ยวป้อน
• ของใช้เด็กเล็กมี อู่ (เปล) หม้อแอ่ง (ภาชนะอาบน้ำ) ผ้าอ้อม และ ว่อม
• ชื่อเรียกด้วยความเอ็นดูคือ อี่หมาแจ๋ะ (หญิง) และ ไอ่หมาหน้อย (ชาย) ส่วนการสอนพูดคือ สอนปาก
• เพลงกล่อมเด็กเรียก อื่อ ขึ้นต้นว่า อื่อจาจา

ค้นคำเรื่องเด็กคำอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเรียกคนในครอบครัวต่อได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง

📚 ทั้งชุด: ดูทุกช่วงชีวิตบนแผนที่เดียวที่ ชีวิตคนเมือง: ฮีตจากเกิดจนตาย

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ละอ่อน · อู่ · กิ๋นอุ๋ย · เข้าม่ำ · หม้อแอ่ง · สอนปาก · อี่หมาแจ๋ะ