ช เป็น จ ในคำเมือง: เจียงใหม่ จาวบ้าน จิ๊น และอีกหลายร้อยคำ

ช เป็น จ คือกฎเสียงข้อที่ ๒ ที่ได้ยินบ่อยในคำเมือง คนเมืองเรียกจังหวัดของตนว่า เจียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงใหม่) แทน เชียงใหม่ เรียกชาวบ้านว่า จาวบ้าน ชาวฯบ้าฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า จาวบ้าน) แทน ชาวบ้าน และเรียกเนื้อว่า จิ๊น ชิ้นฯ (คำเมืองอ่านว่า จิ๊น) แทน ชิ้น เสียง ช ที่ภาษาไทยกลางออกเสียงมีลม ในคำเมืองกลายเป็นเสียง จ

บทความนี้ตามต่อจาก ร เป็น ฮ ในคำเมือง ด้วยวิธีเดียวกัน คือดูว่ากฎข้อนี้ปรากฏในพจนานุกรมอย่างไร มีกี่คำที่เป็นไปตามกฎ ข้อยกเว้นมีอะไรบ้าง และภาษาพี่น้องอย่างลาว อีสาน และไทลื้อมีเสียงเดียวกันหรือเปล่า

กฎ ช เป็น จ ดูได้จากตรงไหน

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายกฎ ร เป็น ฮ ไว้ที่ตัวอักษร ร และตัว ฮ แต่จากการค้นของเรา ไม่พบรายการตัวอักษร ช หรือ จ ที่อธิบายกฎนี้ไว้เป็นรายการเฉพาะ กฎ ช เป็น จ จึงดูได้จากตัวรายการเองเท่านั้น หลายรายการบอกตรง ๆ ว่าคำเมืองต่างจากคำไทยกลางอย่างไร เช่นรายการเชียงใหม่ที่ว่า "ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) เรียกว่า เจียงใหม่" และรายการชิมที่ว่า "ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) ว่า จิม"

ด้านงานวิจัย อัจฉราภรณ์ จันทร์สว่าง (๒๕๕๔) เปรียบภาษาถิ่นเหนือกับภาษาถิ่นอีสานและสรุปไว้ว่าทั้งสองถิ่น ไม่มีเสียง /ช/ แต่ออกเสียงเป็น /จ/ หรือ /ซ/ แทน และออกเสียง /ฮ/ แทน /ร/ เหมือนกัน ในพจนานุกรมคำเมืองส่วนใหญ่เป็น จ ส่วนตัวอย่างคำว่าช้างในภาษาอีสานเป็น ซ ดูหัวข้อพี่น้องไทด้านล่าง

อ่านกฎเสียงคำเมืองทั้ง ๕ ข้อรวมกันได้ที่ กฎเสียงคำเมือง

กว่า ๓๐๐ รายการในพจนานุกรม

เราลองนับจากพจนานุกรมมรดกล้านนาเอง (ช่องรูปไทยและช่องคำอ่านคำเมืองของแต่ละรายการ นับเมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙ จากรายการที่มีทั้งสองช่อง ๑๗,๓๐๙ รายการ) ได้ตัวเลขดังนี้

• รายการที่มีรูปไทยขึ้นต้นด้วย ช มีทั้งหมด ๓๓๔ รายการ
• ในจำนวนนี้ ๓๒๘ รายการ (ร้อยละ ๙๘) คำเมืองอ่านขึ้นต้นด้วย จ
• อีก ๖ รายการอ่านขึ้นต้นด้วย ช อยู่ แต่ทั้ง ๖ เป็นหน้าอ้างอิงจากชื่อไทยกลางไปหาคำเมือง (ดูหัวข้อข้อยกเว้น)
• ถ้ามองจากอีกด้าน รายการที่คำเมืองอ่านขึ้นต้นด้วย จ มี ๙๕๒ รายการ เป็นรายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย จ อยู่แล้ว ๖๒๔ รายการ และขึ้นต้นด้วย ช อีก ๓๒๘ รายการ ไม่มีอักษรอื่นเลย

ตัวเลขนี้รวมคำประสมไว้ด้วย (เช่น จิ๊นปิ้ง จิ๊นลาบ จิ๊นส้ม นับเป็นรายการต่างหาก) จึงเป็นภาพรวมคร่าว ๆ ไม่ใช่สำมะโนทางภาษาศาสตร์ ตระกูลคำที่มีรายการมากที่สุดตามรูปไทยคือ ชิ้น ๒๓ รายการ ชัก ๑๖ เชือก ๑๓ ช่าง ๑๐ ช้าง ๙ และ ชาว กับ เชียง อย่างละ ๗ ตัวอย่างต่อไปนี้แบ่งตามหมวด ทุกคำอยู่ในพจนานุกรม

ชื่อเมืองและผู้คน

คำว่า เจียง ที่แปลว่าเมือง พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ ๓ ชื่อ คือ เจียงใหม่ เจียงฮาย และเจียงดาว ตามตัวอย่างนี้ ชื่อเมืองที่ขึ้นต้นด้วย เชียง จึงอ่านว่า เจียง ชื่อเต็มของ ๘ จังหวัดอยู่ที่ แปดจังหวัดล้านนา

จิ๊น และของกินของใช้

คำว่า จิ๊น ที่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "เนื้อ" เป็นแม่ของคำอาหารหลายคำ เพราะชื่อเนื้อสัตว์และอาหารที่ทำจากเนื้อมักขึ้นต้นด้วยจิ๊น

พจนานุกรมมีรายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย ชิ้น ถึง ๒๓ รายการ อ่านเรื่องอาหารเหนือที่มีทั้งแหนมและลาบได้ที่ อาหารเหนือที่ต้องลอง

การกระทำ

ชื่อ เวลา และสภาพ

กฎข้อนี้ใช้กับสำนวนด้วย พจนานุกรมบันทึก จื้อจ๊างฮ่างแมว ชื่ช้างฯร่างฯแมวฯ (คำเมืองอ่านว่า จื้อจ๊างฮ่างแมว) ซึ่งรูปไทยคือ ชื่อช้างร่างแมว ว่าหมายถึง "ชื่อเสียงยศตำแหน่งใหญ่โต แต่ฐานะไม่ดี" มีทั้ง ช เป็น จ ในชื่อกับช้าง และ ร เป็น ฮ ในร่าง

วรรณยุกต์เปลี่ยนตามไปด้วย

เมื่อดูคำเมืองที่เขียนด้วยอักษรไทยในพจนานุกรม จะเห็นว่าไม้วรรณยุกต์มักเปลี่ยนไปพร้อมกับพยัญชนะ เหตุผลตามหลักวรรณยุกต์ไทยคือ ช เป็นอักษรต่ำ แต่ จ เป็นอักษรกลาง (อธิบายไว้แล้วในบทความ กฎเสียงคำเมือง)

เราลองนับเฉพาะรายการที่คำไทยและคำเมืองมีไม้วรรณยุกต์ไม่เกินหนึ่งตัวต่อช่อง ได้ ๒๐๕ รายการ ในกลุ่มที่คำไทยกลางมีไม้เอกหรือไม้โท ๘๒ รายการ เปลี่ยนไม้ ๖๒ รายการ คือไม้เอกเป็นไม้โท ๓๒ รายการ (เช่น ช่วย เป็น จ้วย) และไม้โทเป็นไม้ตรี ๓๐ รายการ (เช่น ช้าง เป็น จ๊าง) ส่วนที่คงไม้เดิมมี ๒๐ รายการ ตัวเลขนี้เป็นภาพคร่าว ๆ เท่านั้น

เมื่อ ช ไม่เป็น จ

กฎนี้แข็งแรงมาก ใน ๓๓๔ รายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย ช ไม่มีรายการใดที่เป็นคำเมืองจริงแล้วยังอ่านขึ้นต้นด้วย ช แต่มีเรื่องที่ควรรู้

• หน้าอ้างอิงที่คำเมืองยังเขียนชื่อไทย ๖ รายการ คือ เชียงใหม่ (9104) ชิม (17288) เชียงตุง (17309) เชียงราย (17324) ชะพลู (17113) และชุมเห็ดไทย (17134) ทั้งหมดเป็นหน้าที่บอกว่าชื่อไทยกลางนี้คนเมืองเรียกอะไร เช่นชิมบอกว่า จิม ส่วนชะพลูและชุมเห็ดไทย พจนานุกรมบอกว่าคนเหนือเรียกด้วยคำอื่นเลย ไม่ได้แค่เปลี่ยนเสียง จึงไม่เป็นตัวอย่างของกฎ
• ช ในพยางค์หลังของคำ บางคำพจนานุกรมเก็บคำอ่านไว้เหมือนไทยกลาง เช่น แม่ชี แม่ชี (คำเมืองอ่านว่า แม่ชี) และ ลูกชิด ลูกชิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกชิด) พจนานุกรมไม่ได้อธิบายเหตุผล เราจึงบันทึกไว้เฉย ๆ ว่ามีคำแบบนี้
• ช ที่เป็นตัวสะกด กฎนี้ว่าด้วยเสียงต้นพยางค์ ตัวอย่างในพจนานุกรมที่ ช อยู่ท้ายคำ เช่น บวช (4215) และเภสัช (9767) จึงอ่านตามรูปเดิม
• จ้าง สองคำ พจนานุกรมมีทั้ง จ้าง (2931) ที่ตรงกับ ช่าง และ จ้าง (2941) ที่แปลว่าจ้างทำงาน คนฟังจึงต้องดูจากเรื่องที่คุย อีกทั้งพจนานุกรมบอกว่าคนล้านนาเรียกช่างว่า สล่า เป็นปกติ
• ช ที่มีทั้ง จ และ ซ คำว่าชำนาญ พจนานุกรมเก็บเป็น จ๊ะนาน ชนาฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๊ะนาน) และบอกว่า ซะนาน สะนาน ก็ว่า สอดคล้องกับงานวิจัยที่ว่าถิ่นเหนือใช้ จ หรือ ซ แทน ช

พี่น้องไท: ลาว อีสาน และไทลื้อ

เสียงที่ภาษาไทยกลางเขียนด้วย ช ไม่ได้กลายเป็น จ เสมอไปในภาษาพี่น้อง ตามหลักฐานที่เราตรวจได้ดังนี้

ภาษาอีสาน งานของ อัจฉราภรณ์ จันทร์สว่าง (๒๕๕๔) ระบุว่าทั้งถิ่นเหนือและถิ่นอีสานไม่มีเสียง /ช/ ทั้งสองถิ่นใช้ /จ/ หรือ /ซ/ แทน ส่วนวิกิพจนานุกรม (ซึ่งเราใช้เป็นแนวทางเท่านั้น) บันทึกคำว่า ช้าง ในภาษาอีสานเป็น ซ่าง

ภาษาลาว วิกิพจนานุกรมและวิกิพีเดีย (ซึ่งเราใช้เป็นแนวทางเท่านั้น) ตรงกันว่าคำว่าช้างในภาษาลาวคือ ຊ້າງ ออกเสียงประมาณ ซ่าง [saːŋ] ขึ้นต้นด้วยเสียง /s/ (ตัวอักษร ຊ)

ภาษาไทลื้อ วิกิพีเดียบทความภาษาไทลื้อ (ใช้เป็นแนวทางเท่านั้น) ยกตัวอย่างเชียงรายว่าในภาษาไทลื้ออ่าน /t͡ɕêŋ hâːj/ ซึ่งขึ้นต้นด้วยเสียง /t͡ɕ/ ใกล้เคียงกับ จ ในภาษาไทย และมี ฮ จาก ร ด้วย ส่วนวิกิพจนานุกรมบันทึกคำว่าช้างในภาษาไทลื้อว่า tsaang และในภาษาไทใหญ่ว่า tsâang

พจนานุกรมมรดกล้านนาเองก็เตือนว่าภาษาพี่น้องไม่ใช่ภาษาเดียวกัน รายการเชียงตุงบันทึกว่าคนเมืองเรียก เจียงตุ๋ง ส่วนไทเขินและไทลื้อเรียก เก็งตุ๋ง (kengtung) และไทใหญ่เรียก เวงเกงตุ๋ง เมืองเดียวกันแต่เสียงต้นคำต่างกันตามถิ่น

ลองเล่นเกม ช เป็น จ

ทดสอบตัวเองว่ารู้จักคำเมืองที่มาจาก ช กี่คำ ข้อสอบมาจากคู่คำในพจนานุกรมจริง ๓๔ คู่ ตอบถูกแล้วจะเห็นอักษรล้านนาและความหมายจากพจนานุกรมด้วย

สรุป

• คำพื้นเมืองที่ภาษาไทยกลางขึ้นต้นด้วย ช คำเมืองอ่านเป็น จ เช่น เจียงใหม่ จาวบ้าน จิ๊น จ๊าง จื้อ และวรรณยุกต์มักเปลี่ยนตาม
• ในพจนานุกรมมรดกล้านนา ๓๒๘ รายการ จาก ๓๓๔ รายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย ช อ่านเป็น จ ส่วนอีก ๖ รายการเป็นหน้าอ้างอิงจากชื่อไทย (นับเมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙)
• ย้อนกลับไม่ได้เสมอ เพราะ จ ในพจนานุกรมมาจาก ช เพียงราวหนึ่งในสาม
• ข้อสังเกตคือ จ้าง มีสองคำ และ ช ที่เป็นตัวสะกดหรืออยู่ในคำศัพท์บางคำยังอ่านตามรูปเดิม
• งานวิจัยระบุว่าถิ่นเหนือและอีสานไม่มี /ช/ แต่ใช้ /จ/ หรือ /ซ/ แทน ในคำเมืองส่วนใหญ่เป็น จ ส่วนตัวอย่างคำว่าช้างในอีสานและลาวเป็น ซ และไทลื้อมีรายงานเสียง ts

ค้นคำเมืองที่ขึ้นต้นด้วย จ เพิ่มเติมได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา ถ้าอยากเรียนกฎข้ออื่นอ่านต่อที่ กฎเสียงคำเมือง และ ร เป็น ฮ ในคำเมือง ส่วนคนไตกลุ่มอื่นอ่านได้ที่ คนไต

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (moradoklanna.com/dict): เจียงใหม่ · จาวบ้าน · จิ๊น · จ๊าง · จื้อ ตรวจและนับเมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙
• อัจฉราภรณ์ จันทร์สว่าง. (๒๕๕๔). คำเมือง-ลาว ภาษาและวัฒนธรรมพี่น้อง. Journal of Social Innovation and Lifelong Learning, ๕(๑).
• Wiktionary. ຊ້າງ และ ช้าง (ใช้เป็นแนวทางเท่านั้น)
• Wikipedia. Lao alphabet และ Tai Lue language (ใช้เป็นแนวทางเท่านั้น)
• ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ