ร เป็น ฮ ในคำเมือง: ฮัก ฮ้อน ฮู้ และอีกหลายร้อยคำ

ร เป็น ฮ คือกฎเสียงที่ได้ยินบ่อยที่สุดในคำเมือง คนเมืองพูด ฮัก รักฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮัก) แทน รัก พูด ฮ้อน แทน ร้อน พูด ฮู้ แทน รู้ และเรียกตัวเองว่า เฮา แทน เรา เสียง ร รัวลิ้นที่ภาษาไทยกลางยังออกเสียงอยู่ ในคำเมืองกลายเป็นเสียง ฮ ทั้งหมด

บทความนี้พาไปดูกฎข้อนี้ให้ลึกกว่าเรื่อง กฎเสียงคำเมือง ว่าพจนานุกรมเขียนกฎไว้อย่างไร มีกี่คำที่เป็นไปตามกฎ คำไหนเป็นข้อยกเว้น และภาษาพี่น้องอย่างลาว อีสาน และไทลื้อ มีเสียงแบบเดียวกันหรือเปล่า

กฎ ร เป็น ฮ ตามที่พจนานุกรมเขียนไว้

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายกฎนี้ไว้ที่ตัวอักษร ร (ระหน้อย) ว่า ตามปกติคำที่เป็นภาษาล้านนาหรือภาษาไทยถิ่นเหนือดั้งเดิม ร ออกเสียงเป็น ฮะ และยกตัวอย่างประโยคที่ชัดที่สุดว่า "เรารักโรงเรียน" (ภาษาเขียน) ออกเสียงว่า "เฮาฮักโฮงเฮียน" (ภาษาพูด)

พจนานุกรมบอกด้วยว่าคำบางกลุ่มไม่เป็นไปตามกฎ คือชื่อเฉพาะ ระบบจำนวน และคำที่ยืมมาจากภาษาอื่น ซึ่งมักออกเสียง ร เป็น ล ดูหัวข้อ "เมื่อ ร ไม่เป็น ฮ" ด้านล่าง

ร ในตัวหนังสือล้านนา: ตัว ฮ มาทีหลัง

ในอักษรธรรมล้านนา คำพื้นเมืองอย่าง ฮัก ฮ้อน ฮู้ เขียนด้วยตัว ร ซึ่งเป็นรูปเดิมของคำ แล้วอ่านออกเสียงเป็น ฮ ตัวอักษรล้านนาเองก็มีตัว ฮ ด้วย แต่มาทีหลัง

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายไว้ที่ตัว ฮ โดยอ้างงานของ ก่องแก้ว วีระประจักษ์ และ นิยะดา ทาสุคนธ์ ว่าพบหลักฐานของตัวนี้เก่าสุดเมื่อ พ.ศ. ๒๑๓๕ และสันนิษฐานว่าสร้างขึ้นเพื่อแทนเสียง /h/ โดยตรง เหตุผลคือเมื่อมีการยืมคำบาลีเข้ามามากขึ้น ผู้คนนิยมอ่านตัว ร ในคำเหล่านั้นเป็นเสียง ล แม้ในการเทศน์ ก็อ่านตัว ร เป็น ล แม้จะเป็นคำล้านนาก็ตาม จึงเกิดความสับสน ต้องมีตัว ฮ ไว้แก้ปัญหา

ส่วนหลักการเขียน พจนานุกรมอ้างพจนานุกรมล้านนา-ไทย ฉบับแม่ฟ้าหลวง ของอุดม รุ่งเรืองศรี (หน้า ๙๒๒) ซึ่งถือว่าคำล้านนาหรือคำไทดั้งเดิมให้ใช้ตัว ร และอ่านเป็น ฮ ทุกคำ ส่วนตัว ฮ ใช้กับคำที่ยืมมาและคำที่เกิดจากการเลียนเสียงเท่านั้น

อ่านเรื่องตัวอักษรทั้งระบบได้ที่ ตั๋วเมืองคืออะไร

กว่า ๔๐๐ รายการในพจนานุกรม

เราลองนับจากพจนานุกรมมรดกล้านนาเอง (ช่องรูปไทยของแต่ละรายการ นับเมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙) ได้ตัวเลขดังนี้

• รายการที่คำเมืองอ่านขึ้นต้นด้วย ฮ มีทั้งหมด ๔๔๕ รายการ
• ในจำนวนนี้ ๔๐๑ รายการ มีรูปไทยขึ้นต้นด้วย ร
• อีก ๔๓ รายการมีรูปไทยขึ้นต้นด้วย ฮ อยู่แล้ว (ดูหัวข้อข้อยกเว้น)
• ถ้ามองจากอีกด้าน รายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย ร มีราว ๔๘๐ รายการ และ ๔๐๑ รายการอ่านเป็น ฮ คือกว่าร้อยละ ๘๐

ตัวเลขนี้รวมคำประสมไว้ด้วย (เช่น ฮักแต๊ ฮักแปง ล้วนนับเป็นรายการต่างหาก) จึงเป็นภาพรวมคร่าว ๆ ไม่ใช่สำมะโนทางภาษาศาสตร์ ตัวอย่างต่อไปนี้แบ่งตามหมวด ทุกคำอยู่ในพจนานุกรม

ชีวิตประจำวัน: บ้าน ของใช้ และไร่นา

ธรรมชาติ สัตว์ และพืช

การกระทำ

คน ตัวเลข และการต้อนรับ

ฮีต ประเพณี และสำนวน

คำที่ติดกับวิถีชีวิตของคนเมืองมากที่สุดหลายคำก็มี ฮ ที่มาจาก ร เช่นกัน

คำว่า ฮีตฮอย ฟังคุ้นเพราะเป็นคำที่คนเมืองใช้เรียกจารีตประเพณี และถ้าทำผิดประเพณีเรียกว่า ผิ๋ดฮีต พจนานุกรมบันทึกไว้ด้วยว่า ถ้าไม่ปฏิบัติตามบางอย่างก็ไม่ผิดอะไร แต่อาจถูกตำหนิว่าเป็นคนขาดการศึกษาหรือไม่มีมารยาท

อ่านเรื่องพิธี ฮ้องขวัญ ได้ที่ ฮ้องขวัญ

ชื่อเมืองที่มี ร อยู่กลางคำ

กฎนี้ใช้กับ ร ทุกตำแหน่งต้นพยางค์ ไม่ใช่เฉพาะต้นคำ ชื่อ เจียงฮาย ชยฯงรายฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงฮาย) คือเชียงราย ใช้กฎสองข้อพร้อมกัน ช เป็น จ และ ร เป็น ฮ ชื่อเต็มของจังหวัดอยู่ใน ๘ จังหวัดล้านนา

เมื่อ ร ไม่เป็น ฮ

กฎนี้เป็นกฎที่แข็งแรง แต่ไม่ใช่ทุกคำ จากรายการราว ๔๘๐ รายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย ร ที่เหลือ ๗๙ รายการแยกเป็น

ตามที่พจนานุกรมอธิบายไว้ที่ตัว ร ชื่อเฉพาะ ตัวเลขและยศ และคำยืมมักอ่านเป็น ล ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ อำเภอแม่ริม อ่านว่า แม่ลิม ร้อยตรีพร้อม อ่านว่า ล้อยตีพ้อม สามพันห้าร้อย อ่านว่า สามปันห้าล้อย และ อเมริกา อ่านว่า อเมลิกา ส่วนที่อ่านเป็น หละ มีไม่มาก เช่น ระฆัง อ่านว่า หละกัง และ สารภี อ่านว่า สาหละปี

มีตัวอย่างน่ารักที่ร เป็น ล ในชื่อปีนักษัตร พจนานุกรมบันทึกว่า เล้า เรั้า (คำเมืองอ่านว่า เล้า) คือปีระกา ปีที่ ๑๐ ในรอบนักษัตร ใช้ไก่เป็นสัญลักษณ์ ใครเกิดปีระกาจึงเป็นคนปีเล้า

ฮ ที่ไม่ได้มาจาก ร

อีก ๔๓ รายการ ฮ ไม่ได้มาจาก ร ตัวอย่างที่พจนานุกรมให้ไว้มีหลายแบบ

• คำยืมจากภาษาอื่น เช่น ฮวงซุ้ย ฮวฯงซุ้ (ที่ฝังศพของชาวจีน แผลงมาจากฮวงจุ้ย) ฮังโล ฮังฯโล (เตาถ่านขนาดเล็ก ที่พจนานุกรมระบุว่ามาจากอั้งโล่) และ ฮังเล ฮังฯเล ชื่อแกงที่อ่านต่อได้ที่ แก๋งฮังเล
• คำที่พจนานุกรมโยงกับ ห เช่น ฮ่า ร่า ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าคือ ห่า โรคระบาดสมัยโบราณ และชื่ออำเภอ ฮอด ฮอฯด ที่พจนานุกรมบอกว่าเดิมชื่อเมืองหอด (ส่วน ฮอด ที่แปลว่าถึง พจนานุกรมเทียบกับ รอด ตามที่เล่าไว้ใน กฎเสียงคำเมือง)
• คำเลียนเสียงและคำอุทาน เช่น ฮื้อ ฮึด เฮอะเหอ ซึ่งเป็นกลุ่มที่พจนานุกรมแม่ฟ้าหลวงให้ใช้ตัว ฮ

คำว่า ฮุ่ม รุ่ม (คำเมืองอ่านว่า ฮุ่ม) แปลว่าเคี่ยวหรือต้มด้วยไฟอ่อนให้เปื่อยนุ่ม มาจาก รุ่ม ตามกฎ ร เป็น ฮ ตรงตามตัวอย่าง ฮุ่มหมูให้เปื่อยก็คือหัวใจของแกงฮังเล

พี่น้องไท: ลาว อีสาน และไทลื้อ

เสียง ร เป็น ฮ ไม่ได้มีเฉพาะในคำเมือง งานวิจัยเสนอว่าเป็นการเปลี่ยนเสียงที่เกิดขึ้นในหลายภาษาไท ตามหลักฐานที่เราตรวจได้ดังนี้

ภาษาลาว แกรี ดาวิส (Garry W. Davis) เขียนไว้ในบทความเรื่องตัว ຣ (ร) ในภาษาลาว (Journal of Lao Studies, ๒๕๕๘) ว่าในภาษาลาวยุคต้น เสียง r เปลี่ยนเป็น h เช่น rao เป็น hao (เรา) และ rak เป็น hak (รัก) และเกิดขึ้นใน "ภาษาไทถิ่นเหนือที่ใกล้ชิดกัน" ด้วย (อ้างเกดนีย์ ๑๙๖๖) คำพยางค์เดียวของลาวมี h ในที่ที่ภาษาไทยกลางมี r เช่น hɔɔn ที่ตรงกับ ร้อน ส่วนภาษาไทยกลางนั้น ดาวิสบอกว่าไม่เคยผ่านการเปลี่ยนเสียง r เป็น h นี้เลย

ดาวิสเล่าอีกว่าในคำที่มีสองพยางค์ขึ้นไป r ของลาวไปเป็น l (เช่น lawaaŋ แปลว่าระหว่าง) ซึ่งคล้ายกับที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกว่าคำยืมและชื่อเฉพาะอ่านเป็น ล และ หละ ในคำเมือง และตัวอักษรลาว ຮ ก็ใช้เขียนเสียง h ที่มาจาก r เท่านั้น ใกล้กับที่พจนานุกรมบอกเรื่องตัว ฮ ในล้านนา

ภาษาอีสาน บทความ "คำเมือง-ลาว ภาษาและวัฒนธรรมพี่น้อง" ของ อัจฉราภรณ์ จันทร์สว่าง (๒๕๕๔) ซึ่งเปรียบภาษาถิ่นเหนือกับภาษาถิ่นอีสาน สรุปว่าทั้งสองถิ่น ออกเสียง /ฮ/ แทน /ร/ เหมือนกัน และไม่มีเสียง ช โดยใช้ จ หรือ ซ แทน ทั้งสองถิ่นมีวรรณยุกต์เท่ากันที่ ๖ หน่วยเสียง และมีพิธีเรียกขวัญร่วมกัน

ภาษาไทลื้อ บทความ Tai Lue language ใน Wikipedia (ซึ่งเราใช้เป็นแนวทางเท่านั้น) ระบุว่า ร ในภาษาไทยหลายคำเป็น ฮ ในภาษาไทลื้อ เช่นเดียวกับในภาษาลาวและภาษาไทยวน และยกตัวอย่าง ร้อน รัก รู้ ที่ออกเสียงเป็น hɔ̀n, hak และ hùː ส่วนคำว่า "ความรัก" มีในพจนานุกรมไทลื้อ-อังกฤษที่เผยแพร่บน Webonary ว่า hak ซึ่งตรงกัน

ทำไม r ถึงกลายเป็น h ดาวิสรายงานคำอธิบายหนึ่งว่า เสียง r ในภาษาไทยดั้งเดิมน่าจะรัวลิ้นและมีลมออกมาก เมื่อการออกเสียงอ่อนลง เสียงจะใกล้เคียงกับ h จึงรวมเข้ากับเสียง h ที่มีอยู่แล้ว (อ้างหลี ๑๙๗๗ และคอร์ต ๑๙๙๖) นักภาษาศาสตร์เรียกการเปลี่ยนแบบนี้ว่า debuccalization และพบได้ในภาษาอื่นของโลกด้วย

ลองเล่นเกม ร เป็น ฮ

ทดสอบตัวเองว่ารู้จักคำเมืองที่มาจาก ร กี่คำ ข้อสอบมาจากคู่คำในพจนานุกรมจริง ๒๕ คู่ ตอบถูกแล้วจะเห็นอักษรล้านนาและความหมายจากพจนานุกรมด้วย

สรุป

• คำพื้นเมืองที่ภาษาไทยกลางขึ้นต้นด้วย ร คำเมืองอ่านเป็น ฮ เช่น ฮัก ฮ้อน ฮู้ เฮา เฮียน เฮือน
• ในพจนานุกรมมรดกล้านนา ๔๐๑ รายการ จากราว ๔๘๐ รายการที่รูปไทยขึ้นต้นด้วย ร อ่านเป็น ฮ (นับเมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙)
• ข้อยกเว้นคือคำยืม ชื่อเฉพาะ และตัวเลขหรือยศ ซึ่งมักอ่านเป็น ล หรือ หละ เช่น แม่ลิม หละกัง และ ปีเล้า
• ฮ ในคำเมืองบางคำไม่ได้มาจาก ร เช่น ฮวงซุ้ย ฮ่า (ห่า) และชื่อ ฮอด
• งานวิจัยตรวจพบเสียงแบบเดียวกันในภาษาลาวและอีสาน และมีรายงานในภาษาไทลื้อ

ค้นคำเมืองที่ขึ้นต้นด้วย ฮ เพิ่มเติมได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา ถ้าอยากเรียนกฎอื่นอ่านต่อที่ กฎเสียงคำเมือง และถ้าอยากรู้ว่าคนไตกลุ่มอื่นเป็นใคร อ่านได้ที่ คนไต

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (moradoklanna.com/dict): ฮัก · ฮ้อน · ฮู้ · ฮีตฮอย และหมวดตัวอักษร ร ฮ (รายการ ระหน้อย และตัว ฮ) ตรวจและนับเมื่อ ๑๘ ตุลาคม ๒๕๖๙
• อุดม รุ่งเรืองศรี. (๒๕๔๗). พจนานุกรมล้านนา-ไทย ฉบับแม่ฟ้าหลวง (ปรับปรุงครั้งที่ ๑). หน้า ๙๒๒ (อ้างในพจนานุกรมมรดกล้านนา หมวดตัว ฮ)
• Davis, G. W. (๒๕๕๘). The Story of Lao r: Filling in the Gaps. Journal of Lao Studies, Special Issue 2, 97–109.
• อัจฉราภรณ์ จันทร์สว่าง. (๒๕๕๔). คำเมือง-ลาว ภาษาและวัฒนธรรมพี่น้อง. Journal of Social Innovation and Lifelong Learning, ๕(๑).
• Wikipedia. Tai Lue language (ใช้เป็นแนวทางเท่านั้น) และ Dai Lue–English Dictionary บน Webonary.