เพลงซอ: อ่านคำเมืองในบทซอทีละวรรค เสียง สัมผัส และคำสร้อย

เพลงซอ เพลฯงซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า เพงซอ) คือเนื้อร้องที่ช่างซอใช้ขับ พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่ามีเนื้อหาหลายแบบ ตั้งแต่บทเกี้ยวพาราสี เหตุการณ์ต่าง ๆ ไปจนถึงการชมนกชมไม้ เพลงซอเป็นห้องเรียนคำเมืองที่ดีมาก เพราะบทซอมักถูกจดไว้ ตามเสียงที่ร้องจริง อ่านแล้วจึงได้ยินสำเนียงคนเมืองไปด้วย

บทความนี้พาอ่านบทซอสั้น ๆ บทหนึ่งทีละวรรค ดูคำ ดูเสียง ดูสัมผัส แล้วปิดท้ายด้วยคำสร้อยที่ช่างซอใช้ส่งต่อให้คู่ซอ ส่วนประวัติของซอ ช่างซอ และทำนองซอ อ่านได้ในบทความ ขับซอและจ๊อย

บทซอที่จะอ่าน: ชวนกันรักษาป่า

ซอ ซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ซอ) ในล้านนาหมายถึงการขับร้อง ไม่ใช่เครื่องสาย ผู้ขับเรียกว่า ช่างซอ ช่างฯซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า จ้างซอ) บทที่เลือกมาอ่านเป็นบทซอเรื่องอนุรักษ์ป่าไม้และต้นน้ำลำธาร ซึ่งงานวิจัยของ พิชญุตม์ พชรธรรมโรจน์ และคณะ (๒๕๖๘) คัดมาจากหนังสือ เพลงซอเพลงพื้นบ้านล้านนา ของ ขวัญชัย หมั่นคำ และคณะ (๒๕๔๐) โดยระบุที่มาของบทว่า สวท. เชียงราย

(ช) เถอะจ๋วยกันปลูกป่าไม้ฮักษาเอาไว้กว้างใหญ่ไพศาล ถ้าขาดต้นไม้จะฮ้อนไหม้กันดาร ต้นน้ำลำธารขุนวังจะขาดแห้ง อนุรักษ์ไว้อย่าได้ตัดฟัน หื้อมนุษย์อุดกันไว้ป้องกันภัยแร้ง [แล้ง] — บทซอเรื่องอนุรักษ์ป่าไม้ (สวท. เชียงราย; อ้างใน ขวัญชัย หมั่นคำ และคณะ, ๒๕๔๐ และ พิชญุตม์ และคณะ, ๒๕๖๘)

อ่านทีละวรรค

บทซอที่คัดมาเขียนติดกันเป็นสองบรรทัด ตารางนี้แบ่งเป็น ๖ วรรคตามจังหวะของความหมาย (การแบ่งวรรคเป็นของบทความนี้ เพื่อให้เห็นคำและสัมผัสชัดขึ้น)

คำเมืองในบทนี้

คำว่า ขุน ในพจนานุกรมมีความหมายหนึ่งว่า "ต้นตอ จุดกำเนิด" จึงเข้ากับ "ขุนวัง" ในวรรคที่ ๔ ที่วางคู่กับต้นน้ำลำธาร ส่วนคำว่า จ๋วย ในบทซอใส่ไม้จัตวา แต่พจนานุกรมเขียน จ้วย ด้วยไม้โท นี่คือตัวอย่างหนึ่งของการจดบทซอตามเสียงที่ได้ยิน ซึ่งแต่ละคนอาจเขียนต่างกันได้ เวลาค้นคำในพจนานุกรม ให้ลองเปลี่ยนวรรณยุกต์ดูด้วย

เสียงคำเมืองที่ซ่อนอยู่ในตัวสะกด

เมื่อเทียบคำในบทซอกับคำไทยกลาง จะเห็นเสียงที่เปลี่ยนไปอย่างเป็นระบบ พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกคู่คำเหล่านี้ไว้ให้เทียบได้

สัมผัส: ร้อยคำเป็นห่วงโซ่

พจนานุกรมอธิบายว่า ค่าว เป็น "คำประพันธ์ที่มีลักษณะร้อยสัมผัสสอดเกี่ยวกันไป มีการเรียบเรียงถ้อยคำให้เป็นระเบียบเหมือนห่วงโซ่" บทซอบทนี้ก็ร้อยคำแบบเดียวกัน คือคำท้ายวรรคหนึ่งไปสัมผัสกับคำในวรรคถัดไป ลองดูทีละห่วง

ในวรรคที่ ๓ ยังมีสัมผัสในวรรคด้วย คือ ต้นไม้ กับ ฮ้อนไหม้ ทำให้วรรคนี้ฟังหนักแน่นสมกับเนื้อความที่เตือนเรื่องความร้อน

งานของยุทธพร นาคสุข (๒๕๖๒) ยกหลักการแต่งค่าวซอที่คนรุ่นเก่าท่องกันว่า "สามตัวเหลียว เจ็ดตัวเทียว บาทหลังบาทหน้า" คือแต่ละจังหวะมี ๗ คำ วรรคหน้า ๓ คำ วรรคหลัง ๔ คำ และวรรคหลังย้อนมาสัมผัสกับคำที่ ๓ ของวรรคหน้า แต่ผู้วิจัยก็บอกว่าเป็นเพียงข้อกำหนดกว้าง ๆ จำนวนคำมากหรือน้อยกว่านั้นได้ บทซอบทนี้มีวรรคละราว ๖–๑๐ พยางค์ ยืดหยุ่นกว่าสูตรค่าวซอ แต่ยังรักษา "ห่วงโซ่" ของสัมผัสไว้ครบ (อ่านเรื่องฉันทลักษณ์ค่าวเพิ่มได้ในบทความ ค่าว)

คำสร้อยท้ายบท: ส่งต่อให้คู่ซอ

ซอที่ชายหญิงขับโต้ตอบกันเรียกว่า ซอถ้อง ซํอฯถ้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ซอถ้อง) ท้ายบทของแต่ละฝ่ายมักมีถ้อยคำที่ส่งต่อให้อีกฝ่าย งานของพิชญุตม์และคณะ (๒๕๖๘) คัดบทซอเรื่องหน้าที่เยาวชนของแม่ครู บัวซอน ถนอมบุญ ศิลปินแห่งชาติ (อ้างจากเอกสารหลักสูตรขับซอของสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ, ๒๕๕๐) ไว้ บทที่ ๑๔ ฝ่ายชาย จบด้วย ๓ วรรคนี้

คำที่ควรรู้ในสามวรรคนี้ คือ ตี้ ที่ (คำเมืองอ่านว่า ตี้) คือ ที่ บ่ บ (คำเมืองอ่านว่า บ่) ใช้นำหน้ากริยาเพื่อปฏิเสธ แถม แถมฯ (คำเมืองอ่านว่า แถม) คือ เพิ่มเติม ในบทนี้ใช้ในความว่า "อีก" และ อ้าย อ้ายฯ (คำเมืองอ่านว่า อ้าย) พจนานุกรมบอกว่าเป็นสรรพนามที่ชายใช้แทนตนเองเมื่อพูดกับผู้ที่อายุน้อยกว่า ช่างซอชายจึงเรียกตัวเองว่าอ้ายเมื่อซอกับคู่ซอหญิง

คำสุดท้าย จิ่ม จิ่มฯ (คำเมืองอ่านว่า จิ่ม) เป็นคำที่ทำให้ประโยคนุ่มลง พจนานุกรมอธิบายว่าใช้ประกอบกริยา "เพื่อให้รู้ว่าเป็นการรวม เพิ่ม ทำร่วมกัน หรือแสดงความขอร้อง" เช่น จ้วยจิ่ม แปลว่า ช่วยด้วย การจบว่า "...ขอถามข้อต่อไปแถมนั้น...จิ่ม" จึงเป็นการขอโอกาสถามอย่างสุภาพ แล้วรอคู่ซอตอบ

บทซอบทอื่นในงานวิจัยเดียวกันก็มีถ้อยคำลงท้ายแบบนี้ เช่น บทซอเรื่องเดียวกันอีกตอนจบว่า "นี้แห่นอ ไว้แหล่นา" และผู้วิจัยวงเล็บคำว่า "แปง" ในบทซอของช่างซออีกคนหนึ่งไว้ว่าเป็น (คำสร้อย) คือคำที่เติมเข้ามาตามทำนอง ไม่ได้เพิ่มความหมาย งานของ นิตยา อุตระธานี และมนัส แก้วบูชา (๒๕๖๒) ก็พบว่าทำนอง ตั้งเชียงใหม่ ซึ่งใช้ซอเปิดงาน มีคำขึ้นต้นเฉพาะ เช่น หลอน นาย เถิง ตั๋ว ทำนองจึงไม่ได้เป็นแค่เสียงดนตรี แต่กำหนดคำที่ช่างซอเลือกใช้ด้วย

ความหมายทั้งบท

เมื่อรวมทุกวรรคเข้าด้วยกัน บทซอนี้ชวนผู้ฟังว่า มาช่วยกันปลูกป่าและรักษาไว้ให้กว้างใหญ่ ถ้าไม่มีต้นไม้ แผ่นดินจะร้อนและแห้งแล้ง ต้นน้ำลำธารที่เป็นแหล่งกำเนิดน้ำจะเหือดแห้ง จึงต้องอนุรักษ์ไว้ อย่าตัดฟันต้นไม้ ให้ทุกคนช่วยกันรักษาไว้เพื่อป้องกันภัยแล้ง

เนื้อความเป็นเรื่องร่วมสมัย แต่ถ้อยคำ เสียง และสัมผัสเป็นแบบซอล้านนาทุกประการ นี่คือเหตุผลที่ช่างซอใช้ซอบอกเล่าเรื่องใหม่ ๆ ได้เสมอ และเป็นเหตุผลที่คนเรียนคำเมืองควรฟังซอด้วย

สรุป

• เพลงซอ (เพงซอ) คือเนื้อร้องที่ช่างซอใช้ขับ บทซอมักจดตามเสียงจริง จึงช่วยให้ได้ยินสำเนียงคำเมือง
• เสียงที่เปลี่ยนเป็นระบบเห็นได้ในบทซอ: ร → ฮ (ฮักษา ฮ้อน) ช → จ (จ้วย) ค → ก (กู้ถ้อง) และเสียงจัตวา (ก๋าน เป๋น)
• บทซอร้อย สัมผัสเป็นห่วงโซ่ เหมือนค่าว แต่จำนวนพยางค์ในวรรคยืดหยุ่นกว่า
• ท้ายบทซอถ้องมักมี คำสร้อย และคำขอร้องอย่าง จิ่ม เพื่อส่งต่อให้คู่ซอ

ค้นคำในบทซอเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเรื่องช่างซอและทำนองซอได้ที่บทความ ขับซอและจ๊อย และเรื่องเครื่องดนตรีที่ใช้คลอได้ที่ สะล้อ ซอ ซึง

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงน้อยไจยา · คำอู้บ่าวอู้สาว หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เพลงซอ · ซอถ้อง · หื้อ · จิ่ม · ค่าว
• พิชญุตม์ พชรธรรมโรจน์, หทัยรัตน์ ทับพร และอัควิทย์ เรืองรอง. (๒๕๖๘). เพลงซอล้านนา: ภาพสะท้อนของคุณค่าจริยศาสตร์ในการพัฒนามนุษย์. วารสารสังคมวิจัยและพัฒนา ๗(๑) (คัดบทซอจาก ขวัญชัย หมั่นคำ และคณะ, ๒๕๔๐, เพลงซอเพลงพื้นบ้านล้านนา และ สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ, ๒๕๕๐, สาระการเรียนรู้ท้องถิ่นศิลปะการแสดงพื้นบ้าน: เอกสารประกอบหลักสูตรสาระการเรียนรู้ ขับซอ)
• ยุทธพร นาคสุข. (๒๕๖๒). ข้อเสนอในการจัดแผนผังฉันทลักษณ์คร่าวซอ. วารสารภาษา ศาสนา และวัฒนธรรม ๘(๑)
• นิตยา อุตระธานี และมนัส แก้วบูชา. (๒๕๖๒). ลักษณะเฉพาะของวงปี่จุม: ช่างปี่ ช่างซอ และสล่าปี่เมืองลำพูน. วารสารดนตรีและการแสดง ๕(๒)