คนไต: รู้จักไทยวน ไทลื้อ ไทขึน ไทใหญ่ ไทยอง และไทเหนือ

คนไต ฅ฿นฯไท (คำเมืองอ่านว่า คนไต) คือคนเชื้อชาติตระกูลไท พจนานุกรมมรดกล้านนาไล่ชื่อไว้หกกลุ่ม ได้แก่ ไทขึนหรือไทเขิน ไทใหญ่ ไทลื้อ ไทเหนือ ไทยวน และไทยอง ทุกกลุ่มพูดภาษาตระกูลเดียวกับคำเมือง และหลายกลุ่มมาตั้งบ้านเรือนอยู่ในล้านนามาหลายชั่วคน

ถ้าเคยได้ยินคนเชียงใหม่บอกว่า "บ้านนี้เป็นลื้อ" หรือ "ยายเป็นคนยอง" บทความนี้จะพาไปรู้จักว่าแต่ละกลุ่มเป็นใคร เรียกตัวเองว่าอะไร มาจากไหน และวันนี้อยู่ที่ใดในเมืองไทย

แตะชื่อแต่ละกลุ่มบนแผนที่เพื่อดูถิ่นเดิม ที่อยู่ในไทย และอักษร หรือเลือกสองกลุ่มมาเทียบกันได้

ทำไมคนเมืองพูดว่า "ไต" ไม่ใช่ "ไท"

ในพจนานุกรม คำว่า คนไต เขียนตามตัวอักษรว่า [ฅนไท] แต่คนเมืองอ่านเสียง ท เป็นเสียง ต จึงออกเสียงว่า ไต เป็นกฎเสียงเดียวกับที่ ทาง กลายเป็น ตาง อ่านกฎนี้เพิ่มได้ที่ กฎเสียงคำเมือง

อีกเรื่องที่น่ารู้คือ คำว่า คนไทย ฅ฿นฯไทยฯ (คำเมืองอ่านว่า คนไทย) ในพจนานุกรมมีความหมายแรกว่า "คนที่พูดภาษาไทยกลาง" แล้วจึงวงเล็บว่าปัจจุบันหมายถึงผู้มีสัญชาติไทย คนรุ่นก่อนในล้านนาจึงใช้คำนี้แยกคนพูดภาษากลางออกจากคนเมือง

ไทยวน: คนเมืองแห่งล้านนา

ไตยวน ไทยวฯร (คำเมืองอ่านว่า ไตยวน) คือคนไทใน ๘ จังหวัดภาคเหนือตอนบน พจนานุกรมบอกว่าคนกลุ่มนี้ เรียกตัวเองว่า "คนเมือง" ฅ฿นฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า คนเมือง) คือชาวล้านนาโดยกำเนิดที่พูดภาษาล้านนาได้ ชื่ออื่นที่พจนานุกรมให้ไว้คือ คนไทยล้านนา ฅ฿นฯไทยฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า คนไทยล้านนา) และคนล้านนา

ภาษาของคนเมืองคือ กำเมือง คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำเมือง) ทางราชการเรียกว่า ภาษาถิ่นภาคพายัพ หรือภาษาไทยถิ่นเหนือ มีทั้งภาษาพูด และภาษาเขียนคือ ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเมือง) หรืออักษรธรรมล้านนา ที่ใช้จารคัมภีร์ใบลานและพับสามาแต่โบราณ

ถิ่นของคนเมืองคือ ๘ จังหวัดของล้านนา ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน พะเยา แม่ฮ่องสอน ลำปาง แพร่ และน่าน อ่านชื่อคำเมืองและคำขวัญของทั้ง ๘ จังหวัดได้ที่ ๘ จังหวัดล้านนา

ไทลื้อ: คนจากสิบสองปันนา

จาวไตลื้อ ชาวฯไทลื้ (คำเมืองอ่านว่า จาวไตลื้อ) หรือชาวไทลื้อ คือกลุ่มชนจากสิบสองปันนา ในสาธารณรัฐประชาชนจีน พจนานุกรมบันทึกว่าชาวลื้อมีทั้งภาษาพูดและภาษาเขียนเป็นของตนเอง ภาษาพูดเรียกว่า กำลื้อ คำฯลื้ (คำเมืองอ่านว่า กำลื้อ)

ในเมืองไทย พจนานุกรมบอกว่าพบชาวลื้อในหลายอำเภอของจังหวัดน่าน และที่อำเภอสันป่าตองกับอำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ ที่ดอยสะเก็ดมีหมู่บ้าน ลวงใต้ ลวงเหนือ ลวฯงไต้ (คำเมืองอ่านว่า ลวงใต้ ลวงเหนือ) ซึ่งบรรพบุรุษอพยพมาจากสิบสองปันนา

ที่น่าน งานวิจัยของวิทยาลัยสงฆ์นครน่าน (๒๕๖๕) เล่าตามพงศาวดารเมืองน่านว่า ชาวลื้อเข้ามาอยู่ในเมืองน่านเมื่อราว ๒๐๐ ปีก่อน ทั้งจากศึกสงครามและการย้ายมาเอง ต่อมามีการย้ายครอบครัวชาวลื้อไปตั้งถิ่นฐานที่ทุ่งช้างและปัว ส่วนชาวลื้อบ้านหนองบัว อำเภอท่าวังผา เล่าว่าบรรพบุรุษมาจากเมืองล้าในสิบสองปันนา วัดหนองบัวในภาพบนสุดของบทความคือวัดของชุมชนนี้

ชาวลื้อขึ้นชื่อเรื่องผ้าทอลวดลายสวยงาม อ่านคำเมืองเรื่องผ้าและการทอได้ที่ ผ้าและเสื้อผ้าคำเมือง

ไทขึน: คนลุ่มน้ำขึนแห่งเชียงตุง

คำว่า เขิน เขินฯ (คำเมืองอ่านว่า เขิน) ในพจนานุกรมหมายถึงคนไตที่อยู่ในเชียงตุง เรียกว่าไตเขินหรือไตขึน ชื่อนี้มาจากแม่น้ำขึนหรือขืน ที่ไหลผ่านนครเชียงตุงจากทิศใต้ขึ้นไปทางเหนือ

คนไตขึน ฅ฿นฯไทขึนฯ (คำเมืองอ่านว่า คนไตขึน) อาศัยบนที่ราบลุ่มแม่น้ำขึน นครเชียงตุง รัฐฉาน ประเทศเมียนมา พจนานุกรมบอกว่ามี ภาษาพูดและภาษาเขียนคล้ายกับคนไทยในล้านนา ภาษาพูดเรียกว่า กำขึน คำฯขึนฯ (คำเมืองอ่านว่า กำขึน)

เมือง เจียงตุ๋ง ชยฯงตุง (คำเมืองอ่านว่า เจียงตุ๋ง) หรือเชียงตุง ชาวขึนและชาวลื้อเรียกว่า เก็งตุ๋ง พจนานุกรมเล่าว่าคนไตในเชียงตุงมีสามกลุ่ม คือ ไตขึน ไตใหญ่ และไตเหนือ ภาษาของทั้งสามกลุ่มต่างกันไม่มาก ฟังกันรู้เรื่อง ภาษาขึนใช้มากที่สุดในตัวเมือง แต่ทุกวันนี้มีสอนกันในวัดเท่านั้น

ในเมืองไทย ชุมชนชาวขึนที่รู้จักกันดีคือบ้านนันทาราม เชียงใหม่ ต้นตำรับ เคื่องเขิน เระฯคิอฯงเขินฯ (คำเมืองอ่านว่า เคื่องเขิน) งานเครื่องรักที่ได้ชื่อจากชาวขึน อ่านเต็ม ๆ ที่ เครื่องเขิน ส่วนที่น่าน งานวิจัยของ พิณรัตน์ อัครวัฒนากุล (๒๕๕๗) พบว่าภาษาขึนในน่านมีพยัญชนะและสระคล้ายภาษาลื้อ แต่ระบบวรรณยุกต์เหมือนคำเมือง เพราะอยู่ใกล้ชิดกันมานาน

ไต: ชาวไทใหญ่

ชาวไทใหญ่ เรียกตัวเองว่า ไต ไท (คำเมืองอ่านว่า ไต) พจนานุกรมบันทึกไว้ตรง ๆ ว่า คนไทยและคนลาวเรียกชนกลุ่มนี้ว่า "เงี้ยว" (หรือ เง้ว ง้ยฯว) แต่คนไทใหญ่เองเรียกตัวเองว่า "ไต" บทความนี้จึงใช้คำว่า ไต หรือ ไทใหญ่

พจนานุกรมบอกว่าชาวไตตั้งบ้านเรือนอยู่ในไทย พม่า ลาว และจีนตอนใต้ ในเมืองไทยพบที่เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน และเพชรบูรณ์ และมีรากเหง้าทางวัฒนธรรม เช่น การพูด คล้ายคนไทยในล้านนา งานศึกษาชุมชนไทใหญ่บ้านเวียงหวาย อำเภอฝาง (วารสาร CITU) พบว่าในศัพท์ที่ศึกษา มีคำไทใหญ่เดิม ๘๓๖ คำ คำยืมจากภาษาไทยถิ่นเหนือ ๗๓๓ คำ และคำยืมจากภาษาไทยมาตรฐาน ๓๐๒ คำ สองภาษาจึงหยิบยืมกันใกล้ชิดมาก

คำเมืองหลายคำมาจากชีวิตของชาวไต เช่น

อ่านงานบวชของชาวไตได้ที่ ปอยส่างลอง

ไทยอง: จากเมืองยองสู่ลำพูน

คำว่า ยอง ยอฯง (คำเมืองอ่านว่า ยอง) ในพจนานุกรมมีสามความหมาย คือชื่อเมืองยองในรัฐฉาน ชาวยองผู้สืบเชื้อสายจากบรรพบุรุษที่อพยพมาจากเมืองยอง และภาษายอง ภาษาพูดของชาวยองเรียกว่า กำยอง คำฯยอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำยอง) พบที่อำเภอเมือง ป่าซาง และบ้านธิ ของลำพูน และที่ตำบลบวกค้าง อำเภอสันกำแพง เชียงใหม่

งานวิจัยของวิทยาลัยสงฆ์ลำพูน (๒๕๖๙) เล่าว่าการย้ายถิ่นครั้งใหญ่จากเมืองยองเกิดขึ้นใน พ.ศ. ๒๓๔๘ ทุกวันนี้ชาวยองเป็นคนส่วนใหญ่ของลำพูน และงานชิ้นเดียวกันจัดภาษายองไว้ในกลุ่มเดียวกับภาษาลื้อ อ่านเรื่องชาวยองในลำพูนเพิ่มได้ที่ หละปูน

ไทเหนือ: กลุ่มที่เรายังรู้จักน้อย

ไทเหนือเป็นหนึ่งในหกกลุ่มที่พจนานุกรมนับไว้ในคำว่า คนไต และในคำว่า เจียงตุ๋ง พจนานุกรมบอกว่าไตเหนือเป็นหนึ่งในสามกลุ่มคนไตของเชียงตุง มีภาษาพูดและภาษาเขียนของตนเอง และฟังภาษาไตขึนกับไตใหญ่รู้เรื่อง

นอกจากนี้ พจนานุกรมไม่ได้ให้รายละเอียดอื่นของไทเหนือไว้ เราจึงยังไม่เขียนถึงถิ่นฐานหรือประวัติที่ยังตรวจสอบไม่ได้ และจะเพิ่มเมื่อมีแหล่งอ้างอิงที่เชื่อถือได้

ทำไมคนไตหลายกลุ่มมาอยู่ในล้านนา

คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ในสำนวน เก๋บผั๋กใส่ซ้าเก๋บข้าใส่เมือง เกัปฯผักฯไส่ซ้าเกัปฯข้าไส่เมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เก๋บผั๋กใส่ซ้าเก๋บข้าใส่เมือง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นยุคของพระยากาวิละ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์แรก ราว พ.ศ. ๒๓๒๓ ที่รวบรวมผู้คนกลับเข้าเมืองเชียงใหม่ซึ่งร้างไปหลังสงคราม และนำชาวไทลื้อ ไทขึน และไทใหญ่ จากสิบสองปันนาและเชียงตุงมาตั้งถิ่นฐาน

ผู้คนเหล่านี้ไม่ได้เพียงมาอยู่ แต่นำภาษา งานช่าง และประเพณีมาด้วย ล้านนาทุกวันนี้จึงมีสำเนียงหลากหลาย อ่านยุคนี้เต็ม ๆ ได้ที่ พระเจ้ากาวิละ

ทั้งหกกลุ่มในตารางเดียว

สรุป

• คนไต ในพจนานุกรมมีหกกลุ่ม คือ ไทยวน ไทลื้อ ไทขึน ไทใหญ่ ไทยอง และไทเหนือ คนเมืองออกเสียง ไท เป็น ไต ตามกฎเสียง ท เป็น ต
• ไทยวนเรียกตัวเองว่า คนเมือง พูด กำเมือง และเขียน ตั๋วเมือง
• ชาวไทใหญ่เรียกตัวเองว่า ไต ส่วน "เงี้ยว" เป็นชื่อที่คนนอกเรียก
• ไทลื้อมาจากสิบสองปันนา ไทขึนจากเชียงตุง ไทยองจากเมืองยอง หลายกลุ่มมาตั้งถิ่นฐานในยุค เก๋บผั๋กใส่ซ้าเก๋บข้าใส่เมือง
• วันนี้พบชาวลื้อมากที่น่าน ชาวขึนที่นันทาราม เชียงใหม่ และชาวยองเป็นคนส่วนใหญ่ของลำพูน

ค้นคำเรียกผู้คนและภาษาเพิ่มเติมได้ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อเรื่องคนที่สร้างล้านนาขึ้นใหม่ได้ที่ พระเจ้ากาวิละ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: คนไต · ไต · ไตยวน · กำเมือง · จาวไตลื้อ · กำลื้อ · คนไตขึน · เจียงตุ๋ง · ยอง · กำยอง
• กชพรรณ จันทรา, พระชยานันทมุนี และโสภณ บัวจันทร์. (๒๕๖๕). การดำเนินชีวิตตามแนวพระพุทธศาสนาของกลุ่มชาติพันธุ์ไทลื้อบ้านหนองบัว ตำบลป่าคา อำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน. วารสาร มจร.หริภุญชัยปริทรรศน์ ๖(๒)
• พระครูอรัญชัยธัช (ธวัชชัย ธนวํโส), ไพรินทร์ ณ วันนา และพระครูโกวิทอรรถวาที. (๒๕๖๙). ระบบคุณค่าและการสร้างอัตลักษณ์ทางพระพุทธศาสนาของชาวไทยองในจังหวัดลำพูน. วารสารปัญญา ๓๓(๒)
• พิณรัตน์ อัครวัฒนากุล. (๒๕๕๗). การเปรียบเทียบคำศัพท์และเสียงในภาษาขึนและภาษาไทถิ่นภาษาอื่น ๆ ที่พูดในจังหวัดน่าน. วารสารอักษรศาสตร์ ๔๓(๒)
• คำยืมภาษาไทยเหนือและภาษาไทยมาตรฐานของผู้พูดภาษาไทใหญ่ในชุมชนบ้านเวียงหวาย อำเภอฝาง. วารสาร CITU
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ