สืบชะตา: พิธีต่ออายุคน บ้าน และเมืองของชาวล้านนา

สืบชะตา สืปฯชตา (คำเมืองอ่านว่า สืบจ๊ะต๋า) คือพิธีต่ออายุของชาวล้านนา พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็นพิธี "เพื่อให้เกิดความเป็นสิริมงคล เป็นการต่ออายุให้ยืนยาว เกิดกำลังใจและความหวัง" ชาวล้านนาสืบชะตาได้ทั้งให้ คน ให้ หมู่บ้าน และให้ บ้านเมือง จึงเป็นพิธีที่พบได้ตั้งแต่งานวันเกิดในบ้าน ไปจนถึงงานใหญ่ระดับจังหวัด

ชะตาคืออะไร ทำไมต้อง "สืบ"

คำว่า ชะตา ชตา (คำเมืองอ่านว่า จ๊ะต๋า) ในพจนานุกรมมีสองความหมาย ความหมายแรกคือ สูติบัตร หรือหลักฐานบันทึกเวลา วัน เดือน ปีเกิด ที่นิยมจารลงใบลานแล้วม้วนเก็บไว้ ความหมายที่สองคือ ดวงชะตา ตำแหน่งดาวพระเคราะห์ในเวลาที่คนเกิด หรือในเวลาที่สร้างสิ่งสำคัญ เช่น บ้านเมือง

ส่วน สืบ สืปฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า ขยายออก ต่อเนื่องออกไป ติดต่อกันไป สืบชะตา จึงหมายถึงการต่อชะตาให้ยืดยาวต่อไป ไม่ให้ขาดตอน

คนโบราณเชื่อว่าชะตาบ่งบอกเหตุดีร้ายของชีวิต เมื่อชะตาไม่ดีก็มีหลายวิธีแก้ เช่น การส่งเคราะห์ การบูชานพเคราะห์ และการสืบชะตา (สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๗ อ้างใน CMU ACCL) พิธีสืบชะตามักทำคู่กับ ปัดเคราะห์ ปัดฯโระฯคอฯะห์ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋ดเคาะ) คือการปัดสิ่งร้ายให้พ้นตัว พจนานุกรมบันทึกว่าเมื่อทำพร้อมกันจะเรียกว่า "สืบจ๊ะต๋าปั๋ดเคราะห์"

สืบชะตา ๓ แบบ: คน บ้าน และเมือง

แหล่งข้อมูลส่วนใหญ่แบ่งพิธีสืบชะตาเป็น ๓ แบบ คือ สืบชะตาคน สืบชะตาบ้าน และสืบชะตาเมือง (แนวหน้า, ๒๕๖๘; ฐานเศรษฐกิจ, ๒๕๖๘) ส่วนงานวิจัยของพระครูกิตติพัฒนานุยุต (๒๕๖๑) แบ่งไว้เพียง ๒ แบบ คือ สืบชะตาคนกับสืบชะตาหมู่บ้าน ขณะที่พจนานุกรมมรดกล้านนาเก็บคำไว้มากกว่านั้นอีก

สิ่งอัปมงคลที่สืบชะตาบ้านมุ่งขจัดนั้น คำเมืองเรียกว่า ขึด ขึดฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ๋ด) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นอาถรรพณ์ที่ "ทำให้เกิดความเสื่อมถอยจากเดิมที่มีอยู่" เช่น เสื่อมอายุ เสื่อมยศ เสื่อมความสุข

ส่วนสืบชะตาเมืองนั้น หนังสือพิมพ์แนวหน้า (๒๕๖๘) อธิบายว่าแต่เดิมจัดเมื่อบ้านเมืองเดือดร้อน วุ่นวาย หรือเกิดศึกสงคราม ตามความเชื่อเรื่องอิทธิพลของดาวพระเคราะห์ เจ้านายผู้ปกครองจึงจัดพิธีเพื่อให้อายุของเมืองดำเนินต่อไป

เครื่องสืบชะตา: ไม้ค้ำ ขัว และกระบอก

สิ่งที่ทำให้พิธีนี้โดดเด่นคือ เครื่องสืบชะตา ซึ่งแต่ละชิ้นมีความหมายว่า "ค้ำ" "ต่อ" และ "เพิ่ม" ให้ชีวิต ข้อมูลส่วนนี้มาจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๗ ที่คลังความรู้ล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (CMU ACCL) นำมาเผยแพร่

ไม้ค้ำ คำเมืองเรียกว่า ไม้ก๊ำ (ค้ำ คำฯ) คือ ไม้ง่าม ไม้แง่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้แง่ม) ที่ใช้ยันไม่ให้ทรุดหรือล้ม พจนานุกรมให้ความหมายอีกข้อว่า ค้ำจุน สนับสนุน ช่วยเหลือ ไม้ค้ำในพิธีจึงเปรียบเหมือนสิ่งที่ค้ำชีวิตไว้ไม่ให้ล้ม

ของเล็ก ๆ อีกหลายอย่างก็มีคำเมืองเฉพาะ เช่น ข้าวเปลือก เขั้าเปิลฯอฯก (คำเมืองอ่านว่า เข้าเปือก) หอยเบี้ย หอฯยฯเบ้ยฯ และ บายศรี บาฯยฯระฯสี (คำเมืองอ่านว่า บายสะหลี) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "เครื่องเชิญขวัญและรับขวัญต่างๆ ทำด้วยใบตองพับนำมาต่อกันเป็นชั้นๆ"

ตาแหลว (คำเมืองอ่านว่า ต๋าแหลว) พจนานุกรมบันทึกว่าใช้ประกอบพิธีสืบชะตา "เพราะเชื่อว่าต๋าแหลวจะช่วยดูแลป้องกันผี หรือสิ่งชั่วร้ายต่างๆ" และมองเห็นได้กว้างไกล "ดังตาของเหยี่ยว"

ยาวเท่าตัว: "ค่าฅิง"

ไม้ค้ำ สะพาน กระบอก เทียน และตุง ต้อง ยาวเท่าความสูงของเจ้าชะตา คนล้านนาเรียกว่า ค่าฅิง ค่าฯฅิงฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้าคิง) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ขนาดเท่ากับต้นแบบ" ส่วนคำว่า ฅิง ในพจนานุกรมหมายถึง "ตัวตน, ร่างกาย" เครื่องสืบชะตาจึงทำขึ้นให้เท่าตัวคน เหมือนเป็นตัวแทนชีวิตของผู้นั้น

ซุ้มไม้ค้ำและสายสิญจน์

ในพิธีสืบชะตาคน พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ (๒๕๖๘) เล่าว่าจะนำไม้ค้ำมามัดเป็น ซุ้มทรงสามเหลี่ยม ให้ผู้รับพิธีนั่งข้างใน แล้วโยง สายสิญจน์ สายฯสิญจฯน์ (คำเมืองอ่านว่า สายสิน) จากยอดซุ้มมาคล้องศีรษะระหว่างที่พระสงฆ์สวด

เมื่อเสร็จพิธี ชาวบ้านจะนำหน่อกล้วย หน่ออ้อย และกล้ามะพร้าวไปปลูก นำทรายไปเกลี่ยในวัด และนำขัวไปพาดทางที่เป็นโคลน ข้อมูลจาก CMU ACCL ระบุว่าแต่ละครอบครัวเตรียม น้ำส้มป่อย (ส้มป่อย ส฿มฯป่อฯยฯ) กับทรายมาร่วมพิธี แล้วนำกลับไปโปรยที่บ้าน

ขั้นตอนของพิธีสืบชะตา

ผู้นำพิธีฝ่ายฆราวาสคือ ปู่จารย์ ปู่จาร์ยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปู่จ๋ารย์ หรือ ปู่อาจ๋าน) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ผู้นำรับผิดชอบทางศาสนพิธีทั้งหมด" พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ (๒๕๖๘) ลำดับขั้นตอนของพิธีไว้ดังนี้

1. แต่งดา: จัดเตรียมเครื่องพิธีทั้งหมด
2. ขอขมา: ปู่จารย์นำกล่าวขอขมาต่อสิ่งที่อาจล่วงเกิน
3. ป่าวเทวดา: อัญเชิญเทวดามาเป็นสักขีพยานและร่วมอนุโมทนา
4. ตั้งปณิธาน: ยอคุณพระรัตนตรัย แล้วผู้ร่วมพิธีตั้งความปรารถนา
5. พระสงฆ์สวด: พระสงฆ์ให้ศีล แล้วสวดพระปริตร
6. เวนทาน: ปู่จารย์กล่าวถวายทานแด่พระสงฆ์ คำเมืองเรียกว่า เวนตาน เวนฯทาฯนฯ
7. แผ่บุญและกรวดน้ำ: อุทิศส่วนกุศลแก่เทวดา บรรพบุรุษ และสรรพสัตว์

ข้อมูลจาก CMU ACCL ระบุว่าการสืบชะตาต้องนิมนต์พระสงฆ์ อย่างน้อย ๙ รูป และถ้าเป็นสืบชะตาบ้านที่สวดพร้อมกันหลายจุดในหมู่บ้าน จะใช้พระสงฆ์ถึง ๔๕ รูป

สืบชะตาเมืองเชียงใหม่

เชียงใหม่ยังคงจัดพิธีสืบชะตาเมืองเป็นงานใหญ่ ในปี ๒๕๖๙ ซึ่งเป็นวาระฉลองเมืองเชียงใหม่ ๗๓๐ ปี (พญามังรายสร้างเมืองเมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๘–๑๘๓๙) จังหวัดเชียงใหม่จัดพิธีพร้อมกัน ๑๐ จุด ทั่วเมือง (ไทยโพสต์, ๒๕๖๙)

• กลางเวียง ที่ลานอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ และ สะดือเมือง สดืเมิอฯง ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าคือ "หลักเมือง, ใจกลางเมือง"
• ประตูเมือง ๕ แห่ง: ท่าแพ เชียงใหม่ แสนปุง สวนดอก และช้างเผือก
• แจ่ง แจ่งฯ (มุมเมือง) ๔ แห่ง: แจ่งกู่เฮือง แจ่งหัวลิน แจ่งศรีภูมิ และแจ่งก๊ะต๋ำ

สรุป

• สืบชะตา (อ่านว่า สืบจ๊ะต๋า) คือพิธีต่ออายุของชาวล้านนา เพื่อความเป็นสิริมงคล กำลังใจ และความหวัง
• มีทั้งสืบชะตาคน บ้าน และเมือง และพจนานุกรมยังบันทึกสืบชะตาสายน้ำไว้ด้วย
• เครื่องสืบชะตาสำคัญคือ ไม้ค้ำ ขัว และกระบอกน้ำ กระบอกทราย ขนาด "ค่าฅิง" คือยาวเท่าตัวเจ้าชะตา
• ปู่จารย์ เป็นผู้นำพิธีร่วมกับพระสงฆ์อย่างน้อย ๙ รูป บทสวดมีทั้งคาถา พระปริตร และธัมม์พื้นเมือง
• เชียงใหม่ยังสืบชะตาเมืองที่ประตู แจ่ง และใจกลางเมือง ปี ๒๕๖๙ จัดพร้อมกัน ๑๐ จุด

ค้นคำล้านนาเกี่ยวกับพิธีกรรมเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องผีประจำเมืองเชียงใหม่ได้ในบทความ ปู่แสะย่าแสะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: สืบจ๊ะต๋า · จ๊ะต๋า · ก๊ำ · ต๋าแหลว · ก้าคิง
• คลังความรู้ล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. (๒๕๖๓). สืบชะตาคน. CMU ACCL (อ้างจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคเหนือ เล่ม ๗)
• พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ. (๒๕๖๘). คอลัมน์ Cat out of the box (เรื่องพิธีสืบชะตาและปู่จ๋าน). ฐานเศรษฐกิจ
• แนวหน้า. (๒๕๖๘, ๙ กุมภาพันธ์). ภูมิบ้าน ภูมิเมือง: 'สืบชะตาหลวง' ภูมิพิธีชีวิตต่ออายุบ้านเมือง. แนวหน้า
• เชิดชาติ หิรัญโร. (๒๕๕๗). ธัมม์ คาถา และพระสูตรกับกระบวนการสร้างความศักดิ์สิทธิ์ในพิธีสืบชะตาล้านนา. วรรณวิทัศน์ ๑๔, ๑๐๗–๑๒๙
• พระครูกิตติพัฒนานุยุต และคณะ. (๒๕๖๑). พุทธจิตวิทยาเพื่อลดการฆ่าตัวตายโดยพิธีกรรมสืบชะตาในล้านนา. วารสารสังคมศาสตร์วิชาการ ๑๑(๓)
• ไทยโพสต์. (๒๕๖๙, ๔ มิถุนายน). เชียงใหม่สืบชะตาเมือง ฉลอง 730 ปี ลุ้นขึ้นทะเบียนมรดกโลก