กะต่าย: ทำไมกระต่ายเป็นสัญลักษณ์เรื่องเพศ และกระต่ายในคำเมือง

กะต่าย ระฯกต่ายฯ (คำเมืองอ่านว่า กะต่าย) คือกระต่าย สัตว์ตัวเล็กขนปุยหูยาวที่ใครก็รู้จัก บางถิ่นเรียก ขะต่าย ขต่ายฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะต่าย) ในโลกตะวันตก กระต่ายกลายเป็นสัญลักษณ์เรื่องเพศและความเจริญพันธุ์ จนมีโลโก้หัวกระต่ายผูกหูกระต่ายของนิตยสาร Playboy แต่ในล้านนา กระต่ายเป็นสัตว์ประจำปี๋เหม้า เป็นกระต่ายบนดวงเดือน และยังเป็นชื่อเครื่องครัว

บทความนี้ตอบคำถามว่าทำไมกระต่ายจึงถูกมองเรื่องเพศ จริงไหมที่กระต่ายผสมพันธุ์ตลอดเวลา แล้วพาไปเรียนคำเมืองที่เกี่ยวกับกระต่ายจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ไปพร้อมกัน

คำเมืองเรียกกระต่ายว่าอะไร

พจนานุกรมให้ความหมายของ กะต่าย ไว้ ๒ อย่าง อย่างแรกคือตัวกระต่าย "สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็ก ขนปุย หูยาว มีฟันแทะด้านบน ขาหน้ามี ๕ นิ้ว ขาหลังมี ๔ นิ้ว" อย่างที่สองคือ กระต่ายขูดมะพร้าว เครื่องครัวที่มีแผ่นเหล็กฟันเลื่อยติดอยู่ปลายม้านั่งไม้ ซึ่งพจนานุกรมบอกว่า "เดิมเป็นรูปกระต่าย"

คำว่า ขะต่าย ใช้ได้ทั้งสองความหมายเช่นกัน ส่วนเรื่องเครื่องขูดมะพร้าว คำเมืองยังมีชื่อเรียกอื่นที่น่ารักกว่านั้นอีก ซึ่งจะเล่าในหัวข้อสุดท้าย

ทำไมกระต่ายเป็นสัญลักษณ์เรื่องเพศ

ภาพจำนี้มีที่มาอย่างน้อย ๓ ทาง คือ ธรรมชาติของกระต่ายเอง ความเชื่อเก่าของยุโรป และการตลาดในศตวรรษที่ ๒๐

๑. กระต่ายมีลูกเร็วและมาก

เว็บไซต์ Animal Diversity Web ของมหาวิทยาลัยมิชิแกนอธิบายว่า ความสำเร็จในการสืบพันธุ์ของกระต่ายมาจาก การตกไข่เมื่อถูกกระตุ้น (induced ovulation) คือกระต่ายตัวเมียไม่มีรอบตกไข่ประจำ แต่จะตกไข่หลังการผสมพันธุ์ กระต่ายตั้งท้องราว ๓๐ วัน ออกลูกครอกละ ๕–๖ ตัวโดยเฉลี่ย และพร้อมผสมพันธุ์ใหม่ได้ทันทีหลังคลอด จึงมีลูกได้หลายครอกในปีเดียว

สมาคมสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมแห่งสหราชอาณาจักร (The Mammal Society) ประมาณว่ากระต่ายป่าตัวเมียตัวหนึ่งมีลูกได้ราว ๒๕ ตัวต่อปี สำนวนอังกฤษ "breed like rabbits" (มีลูกดกเหมือนกระต่าย) จึงเกิดขึ้น

คำเมืองมีคำเรียกเรื่องการสืบพันธุ์ของสัตว์ที่ชาวไร่ชาวนาใช้กันจริง พจนานุกรมบันทึกไว้ดังนี้

๒. ความเชื่อเก่าของยุโรป

The Mammal Society เล่าว่าคนยุโรปโบราณโยงกระต่ายเข้ากับความเจริญพันธุ์และรอบของดวงจันทร์ กระต่ายเกี่ยวข้องกับเทพีอโฟรไดท์ของกรีก และในโรมโบราณมีการมอบกระต่ายให้หญิงที่อยากมีลูก

ส่วน กระต่ายอีสเตอร์ ที่นำไข่มาให้เด็กๆ นั้น บันทึกที่เก่าที่สุดที่รู้จักคือความเรียงของ Georg Franck von Franckenau ใน ค.ศ. ๑๖๘๒ (พ.ศ. ๒๒๒๕) ซึ่งเล่าว่าเด็กเยอรมันหาไข่ที่ "กระต่ายป่า" (hare) นำมาวาง ส่วนความเชื่อที่แพร่หลายว่ากระต่ายอีสเตอร์มาจากเทพีโบราณชื่อ Eostre หรือ Ostara นั้น นักคติชนวิทยา Stephen Winick ชี้ว่าแทบไม่มีหลักฐาน โดยเฉพาะเรื่องที่ว่าเทพีองค์นี้เกี่ยวกับกระต่าย

๓. โลโก้ Playboy

นิตยสาร Playboy ของ Hugh Hefner เริ่มพิมพ์ใน ค.ศ. ๑๙๕๓ (พ.ศ. ๒๔๙๖) โลโก้หัวกระต่ายผูกหูกระต่ายเป็นฝีมือ Art Paul ผู้กำกับศิลป์คนแรกของนิตยสาร เขาเล่าว่าวาดเสร็จในราวหนึ่งชั่วโมง และโลโก้นี้ปรากฏบนปกทุกฉบับ ยกเว้นฉบับแรก

ในบทสัมภาษณ์ปี ค.ศ. ๑๙๖๗ (พ.ศ. ๒๕๑๐) ซึ่งหนังสือพิมพ์ The Guardian ยกมาอ้าง Hefner อธิบายว่ากระต่าย "has a sexual meaning" เพราะเป็นสัตว์ที่ "fresh, shy, vivacious, jumping" คือสดใส ขี้อาย มีชีวิตชีวา และกระโดดโลดเต้น ภาพกระต่ายแบบ Playboy จึงยิ่งตอกย้ำความหมายเรื่องเพศในวัฒนธรรมตะวันตก

จริงไหมที่กระต่ายผสมพันธุ์ตลอดเวลา

คำตอบคือ ไม่จริง กระต่ายมีลูกเร็วจริง แต่ไม่ได้ผสมพันธุ์กันทั้งวันทั้งปีอย่างที่เข้าใจกัน

• มีฤดูผสมพันธุ์ The Mammal Society ระบุว่ากระต่ายป่าในอังกฤษผสมพันธุ์ช่วงมกราคมถึงสิงหาคมเป็นหลัก ส่วน Animal Diversity Web บอกว่ากระต่ายผสมพันธุ์ได้ตลอดปี แต่ส่วนใหญ่อยู่ในครึ่งแรกของปี
• ไม่ใช่ทุกตัวได้ผสมพันธุ์เท่ากัน กระต่ายป่าอยู่เป็นสังคมที่มีลำดับชั้น ตัวผู้ที่เป็นใหญ่ได้ตัวเมียก่อน ตัวเมียที่เป็นใหญ่ได้ที่ทำรังดีที่สุด ตัวที่อยู่ลำดับล่างต้องไปออกลูกในโพรงเดี่ยวที่ห่างออกไป ลูกจึงเสี่ยงต่อสัตว์ผู้ล่ามากกว่า
• ชื่อเสียงมาจากความเร็ว ไม่ใช่ความถี่ ที่กระต่ายเพิ่มจำนวนเร็ว เพราะตั้งท้องสั้น ออกลูกครั้งละหลายตัว ผสมพันธุ์ได้อีกทันทีหลังคลอด และลูกโตเร็ว ไม่ใช่เพราะผสมพันธุ์อยู่ตลอดเวลา

กะต่ายในสายตาคนล้านนา: ปี๋เหม้า และพระธาตุแช่แห้ง

ในล้านนา กระต่ายไม่ได้แทนเรื่องเพศ แต่เป็นสัตว์ประจำปี เหม้า เหั้มฯา (คำเมืองอ่านว่า เหม้า) คือปีเถาะ ปีนักษัตรปีที่ ๔ พจนานุกรมอธิบาย ปีหนไท ปีห฿นฯไท ว่าเป็นการนับปีแบบไทยโบราณ เรียงชื่อปีเป็น ไจ้ เป้า ยี เหม้า สี ไส้ สะง้า เม็ด สัน เล้า เส็ด ไค้ ตรงกับชวด ฉลู ขาล เถาะ ไปจนถึงกุน

สัตว์ประจำปีเกิดของแต่ละคน คนเมืองเรียกว่า ตั๋วเปิ้ง ต฿วฯเพิ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเปิ้ง) คนที่เกิดปี๋เหม้าจึงมีกระต่ายเป็นตั๋วเปิ้ง

คนล้านนามีความเชื่อเรื่อง ธาตุปีเกิด ธาฯตฯปีเกิดฯ คือพระธาตุประจำปีเกิดของแต่ละปีนักษัตร พจนานุกรมระบุว่าพระธาตุประจำปีเถาะคือ พระธาตุแช่แห้ง วัดพระธาตุแช่แห้ง อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน ตามความเชื่อนี้ ผู้ที่เกิดปีเหม้านิยมไปนมัสการพระธาตุแช่แห้งเพื่อเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต

กระต่ายบนดวงเดือน

คำเมืองเรียกดวงจันทร์ว่า เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) คำเดียวกับเดือนของปี เมื่อมองดวงเดือนเต็มดวง คนไทยและคนในหลายประเทศของเอเชียเห็นเงาบนดวงเดือนเป็นรูปกระต่าย

ในวัฒนธรรมพุทธ เรื่องนี้มาจาก ศศชาดก หรือสสปัณฑิตชาดก ซึ่งเล่าว่าพระโพธิสัตว์เกิดเป็นกระต่าย เมื่อพระอินทร์แปลงเป็นพราหมณ์มาขออาหาร กระต่ายไม่มีอะไรจะให้นอกจากหญ้า จึงยอมกระโดดเข้ากองไฟเพื่อให้เนื้อตัวเองเป็นอาหาร เรื่องเล่าว่าพระอินทร์จึงให้รูปกระต่ายปรากฏบนดวงจันทร์ (บางสำนวนว่าวาดรูปไว้ บางสำนวนว่านำกระต่ายขึ้นไปไว้) ให้โลกได้ระลึกถึงการเสียสละ

งานวิจัยของสุภัค มหาวรากร (๒๕๕๕) พบว่าอรรถกถาชาดกมีเรื่องที่เล่าตำนานกระต่ายบนดวงจันทร์ถึง ๗ เรื่อง ส่วนชาญชัย คงเพียรธรรม (๒๕๖๐) อธิบายว่าคนเขมรมองกระต่ายเป็นสัญลักษณ์ของปัญญา และยกย่องสสปัณฑิตชาดกจนเป็นที่มาของประเพณีไหว้พระจันทร์ในวัฒนธรรมเขมร

ถ้าตะวันตกมองกระต่ายเป็นเรื่องเพศ ฝั่งพุทธในเอเชียกลับมองกระต่ายเป็นเรื่อง การเสียสละและปัญญา

กระต่ายในครัวและคำเมืองอื่นๆ

กลับมาที่ กระต่ายขูดมะพร้าว ภาษาไทยกลางเรียกว่ากระต่าย แต่คำเมืองเรียกเครื่องมือเดียวกันนี้ว่า แมว (คำเมืองอ่านว่า แมว) หรือ งอง (คำเมืองอ่านว่า งอง) ส่วนการขูดมะพร้าวเรียกว่า ขูดบ่าป๊าว (คำเมืองอ่านว่า ขูดบ่าป๊าว) อักษรล้านนาของทั้งสามคำอยู่ในตารางด้านล่าง พจนานุกรมอธิบายว่า "เอามะพร้าวไปขูดกับกระต่ายขูดมะพร้าว (บางที่เรียก แมว หรือ งอง ขูดมะพร้าว)"

สรุป

• คำเมืองเรียกกระต่ายว่า กะต่าย หรือ ขะต่าย และคำนี้ยังหมายถึงกระต่ายขูดมะพร้าว
• ตะวันตกให้กระต่ายแทนเรื่องเพศเพราะกระต่ายมีลูกเร็วและมาก ประกอบกับความเชื่อเก่าของยุโรป และโลโก้ Playboy ที่ Art Paul วาดให้ Hugh Hefner
• กระต่าย ไม่ได้ ผสมพันธุ์ตลอดเวลา มีฤดูผสมพันธุ์และลำดับชั้นในฝูง ที่เพิ่มจำนวนเร็วเพราะตั้งท้องสั้นและมีลูกครอกละหลายตัว
• ในล้านนา กระต่ายคือสัตว์ประจำปี เหม้า เป็น ตั๋วเปิ้ง ของคนเกิดปีเถาะ และมี พระธาตุแช่แห้ง เป็นธาตุปีเกิด
• ฝั่งพุทธเห็นกระต่ายบน เดือน เป็นสัญลักษณ์ของการเสียสละ และคำเมืองเรียกกระต่ายขูดมะพร้าวว่า แมว หรือ งอง

ค้นคำเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเรื่องการนับปีและเดือนแบบล้านนาต่อได้ที่ เดือนเหนือ และเรื่องตุงตั๋วเปิ้งที่ ตุงล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: กะต่าย · เหม้า · ตั๋วเปิ้ง · แมว · งอง
• Tislerics, A. (2000). Oryctolagus cuniculus (European rabbit). Animal Diversity Web, University of Michigan
• The Mammal Society. European rabbit. The Mammal Society (UK)
• Associated Press. (2018). Art Director Who Created Playboy Bunny Logo Dies At 93. CBS News
• It's Nice That. (2018). Playboy's original logo designer and art director for 30 years, Art Paul, has died aged 93. It's Nice That
• Cochrane, K. (2011). Bunny business: Is the Playboy party over?. The Guardian, พิมพ์ซ้ำใน Taipei Times
• Keegan, F. (2025). The Surprisingly Controversial Origins of the Easter Bunny. Mental Floss
• สุภัค มหาวรากร. (๒๕๕๕). บทบาทของพระจันทร์ในอรรถกถาชาดก. วารสารสถาบันวัฒนธรรมและศิลปะ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ๑๔(๑)
• ชาญชัย คงเพียรธรรม. (๒๕๖๐). กระต่ายในวัฒนธรรมเขมร. วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ๑๓(๒), ๑๑๓–๑๓๗
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ