ภาพ: Pailoolom / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ชื่อสัตว์ในคำเมือง: สัตว์เลี้ยง สัตว์ป่า และ ๑๒ นักษัตรล้านนา
ชื่อสัตว์หลายตัวใน คำเมือง ฟังคล้ายไทยกลาง เช่น หมา แมว หมู แต่อีกหลายตัวไม่เหมือนเลย วัวเป็น งัว แพะเป็น แป๊ะ กระรอกเป็น ฮอก เก้งเป็น ฟาน ตะกวดเป็น แลน จิ้งจกเป็น จั๊กกิ้ม และช้างเป็น จ๊าง ช้างฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๊าง) สัตว์ที่ล้านนาใช้แทนปีกุนในวงรอบ ๑๒ นักษัตร
บทความนี้รวมชื่อสัตว์จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็นสัตว์เลี้ยงในบ้านและไร่นา คำเรียกตัวผู้ตัวเมียและวัยของสัตว์ ช้าง สัตว์ป่าตัวใหญ่ สัตว์ป่าตัวเล็ก สัตว์เลื้อยคลานและสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ ลักษณนาม และชื่อปีนักษัตรแบบคนเมือง ส่วนนก ปลา และแมง แยกไว้ในบทความของตัวเองแล้ว
ช้างฯ
จ๊าง
น.ช้าง - สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เป็นสัตว์ป่าขนาดใหญ่ที่สุด ผิวสีเทาแก่หรือน้ำตาล จมูกยื่นยาวเรียกว่างวง กินพืช อยู่รวมกันเป็นโขลงใหญ่ โดยมีช้างพังอายุมากเป็นจ่าโขลง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →สัตว์เลี้ยงในบ้านและในไร่นา
สัตว์ที่อยู่ใกล้ตัวคนเมืองมากที่สุดคือสัตว์ที่เลี้ยงไว้ในบ้านและใช้แรงงานในนา ชื่อส่วนใหญ่ใกล้กับไทยกลาง แต่มีเสียงวรรณยุกต์และตัวสะกดแบบล้านนาของตัวเอง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| หมา | หมฯา | สุนัข มีทั้งสัตว์ป่าและสัตว์เลี้ยง |
| แมว | แมวฯ | แมว (คำเดียวกันนี้ยังหมายถึงกระต่ายขูดมะพร้าว และฝาครอบโลงศพด้วย) |
| งัว | ง฿วฯ | วัว สัตว์เคี้ยวเอื้อง กีบคู่ เขาสั้นโค้งขึ้น |
| ควาย | ฅวฯายฯ | ควาย สัตว์เคี้ยวเอื้อง เท้ากีบ รูปร่างใหญ่ เขาโค้งยาว |
| หมู | หู | หมู สัตว์กีบคู่ จมูกยาว ตัวอ้วน มีทั้งหมูเลี้ยงและหมูป่า |
| ไก่ | ไก่ | สัตว์ปีกประเภทนก ถ้าอยู่ตามป่าเรียกไก่ป่า |
| เป๋ด | เปัดฯ | เป็ด สัตว์ปีก ปากแบนใหญ่ ตีนมีพังผืดไว้ว่ายน้ำ |
| ห่าน | ห่านฯ | สัตว์ปีกจำพวกเป็ด คอยาวกว่าเป็ด แต่สั้นกว่าหงส์ |
| ม้า | ม้า | ม้า สัตว์กีบเดี่ยว ใช้ขี่และเทียมรถ (ม้านั่งก็เรียกม้า) |
| แป๊ะ | แพะ | แพะ สัตว์เคี้ยวเอื้องกีบคู่ ตัวผู้มีเคราใต้คาง |
| ลา | ลา | ลา คล้ายม้าแต่ตัวเล็กกว่า หูยาว ปลายหางเป็นพู่ |
ภาพ: Pleple2000 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Love Krittaya / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Heiko S / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: kittionguess / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: PumpkinSky / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Basile Morin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Joe628 / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ระวังคำว่า แป๊ะ กับ แพะ ให้ดี ในคำเมือง แพะ แระฯพะ หมายถึงป่าละเมาะ เช่น ป่าแพะ ไม่ใช่สัตว์ ส่วนเรื่องกระต่าย (คำเมืองเรียก กะต่าย) อ่านต่อได้ที่ กระต่ายคำเมือง
ง฿วฯ
งัว
น.วัว - สัตว์เคี้ยวเอื้อง กีบคู่ ลำตัวมีสีต่างๆ เขาสั้นโค้งขึ้นยื่นไปข้างหน้าเล็กน้อย
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →เรียกตัวผู้ ตัวเมีย และวัยของสัตว์
คนเมืองมีคำเรียกสัตว์ตามเพศและวัยละเอียดมาก โดยเฉพาะวัว ควาย และหมูที่เลี้ยงกันทุกบ้าน คำที่ควรจำคือ ปู๊ (ตัวผู้) แม่ (ตัวเมีย) ถ่าว (รุ่นหนุ่มรุ่นสาว) และ หงาน (หนุ่มฉกรรจ์)
เพศและวัย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ตั๋วปู๊ | ต฿วฯพู้ | เพศผู้ ตัวผู้ |
| ตั๋วแม่ | ต฿วฯแม่ | สัตว์ตัวเมีย (ยังใช้เรียกหญิงคนรักด้วย) |
| งัวปู๊ | ง฿วฯพู้ | วัวตัวผู้ |
| งัวแม่ | ง฿วฯแม่ | วัวตัวเมีย |
| งัวถ่าว | ง฿วฯถ่าวฯ | วัวรุ่นหนุ่ม รุ่นสาว |
| งัวหงาน | ง฿วฯหงฯานฯ | วัวฉกรรจ์ ที่มีตะโหนกนูนตรงคอเมื่อเข้าวัยหนุ่ม |
| ควายแลว | ฅวฯายฯแลวฯ | ควายรุ่น |
| ควายหงาน | ฅวฯายฯหงฯานฯ | ควายหนุ่มฉกรรจ์ และมักใช้หมายถึงชายหนุ่มด้วย |
| หมูถ่าว | หูถ่าวฯ | หมูรุ่น หมูตัวผู้ที่โตแล้วแต่ยังไม่เคยผสมพันธุ์ |
| หมูด้อง | หูด้อฯง | หมูตัวผอม มักเป็นแม่หมูที่กำลังให้นมลูก |
| ไก่เจื๊อ | ไก่เชิ้อฯอ | ไก่พ่อพันธุ์ |
สัตว์ที่ใช้งาน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| งัวล้อ | ง฿วฯแม่ลํอฯ | วัวเทียมเกวียน |
| งัวต่าง | ง฿วฯต่างฯ | วัวที่ใช้บรรทุกของหรือสินค้า |
| ไก่จน | ไก่ช฿นฯ | ไก่ที่เลี้ยงไว้ตีกัน (ไก่ชน) |
| ไก่จง | ไก่ช฿งฯ | ไก่อู ตัวใหญ่กว่าไก่แจ้ หงอนเล็ก |
สีขนและลาย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ควายปอน | – | ควายเผือก |
| หมาโก้ง | หมฯาโก้฿งฯ | หมาที่มีลายด่างเป็นดวงโต ๆ |
| หมายุย | หมฯายุ | หมาขนยาวปุกปุย อย่างที่ชาวเขาเลี้ยงบนดอยที่อากาศหนาว |
| แมวโก้ง | แมวฯโก้฿งฯ | แมวที่มีลายด่างเป็นดวง ๆ |
| แมวพ้อย | แมวฯระฯพ้อฯยฯ | แมวที่มีลายเป็นจุด ๆ หลายสี |
| แมวเผิ้ง | แมวฯเผิ้งฯ | แมวสีเหลืองทั้งตัว |
💡 เกร็ดความรู้
คำว่า ฮอก ในคำเมืองมีสองความหมายที่ไม่เกี่ยวกันเลย ความหมายแรกคือกระดึงไม้แขวนคอสัตว์ เช่น ฮอกก็๋อก ฮอฯกกัอฯก กระดึงไม้คอวัวควายที่ดัง ก๋อก ๆ ฮอกกิ๋ก ฮอฯกกิกฯ กระดึงเล็กสำหรับลูกวัวลูกควาย และ ฮอกจ๊าง ฮอฯกช้างฯ โปงแขวนคอช้าง ส่วนอีกความหมายหนึ่งคือ กระรอก ซึ่งอยู่ในหมวดสัตว์ป่าตัวเล็กด้านล่าง
จ๊าง: ช้างในคำเมือง
ช้างผูกพันกับล้านนามาช้านาน ทั้งในงานป่าไม้ การเดินทาง และในความเชื่อ พจนานุกรมจึงมีคำเรียกช้างตามเพศ งา และนิสัยไว้หลายคำ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| จ๊าง | ช้างฯ | ช้าง สัตว์ป่าขนาดใหญ่ที่สุด จมูกยื่นยาวเรียกว่างวง |
| จ๊างปู้ | ช้างฯพู้ | ช้างพลาย ช้างตัวผู้ที่มีงายาว |
| จ๊างแม่ | ช้างฯแม่ | ช้างพัง ช้างตัวเมีย โดยมากไม่มีงา |
| จ๊างสะดอ | ช้างฯสดํอฯ | ช้างสีดอ ช้างตัวผู้หรือช้างรุ่นที่งายังสั้น |
| จ๊างโตน | ช้างฯโท฿นฯ | ช้างที่แยกออกไปหากินตามลำพัง ไม่อยู่กับโขลง |
| จ๊างน้ำ | ช้างฯนาฯ | สัตว์ในนิยาย รูปร่างเหมือนช้าง มีงวง มีงา แต่หางเป็นปลา |
ภาพ: กสิณธร ราชโอรส / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ℹ️ ข้อมูล
ในวงรอบ ๑๒ นักษัตร ปีกุนใช้หมูเป็นสัญลักษณ์ แต่พจนานุกรมบันทึกไว้ว่า ล้านนานิยมใช้ช้าง เป็นสัญลักษณ์ของปีนี้ (ดูหัวข้อ ๑๒ นักษัตรด้านล่าง)
สัตว์ป่าตัวใหญ่
ป่าและดอยของล้านนาเคยเป็นบ้านของเสือ หมี กวาง และเก้ง คำเรียกสัตว์ป่าเหล่านี้หลายคำไม่เหมือนไทยกลาง เช่น เก้งเป็น ฟาน กระจงเป็น ไก้ และเลียงผาเป็น กว๋างเยือง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เสือ | เสิอฯอ | เสือ สัตว์กินเนื้อคล้ายแมวแต่ตัวโตกว่า หากินกลางคืน |
| เสือโค่ง | เสิอฯอโระฯค่฿งฯ | เสือลายพาดกลอน เสือขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศไทย |
| เสือไฟ | เสิอฯอไฟ | เสือขนาดเล็ก ขนสีน้ำตาลแกมแดงตลอดตัว |
| หมี | หีมฯ | หมี ยืนและเดินด้วยขาหลังได้ กินทั้งพืชและสัตว์ |
| หมีควาย | หีมฯฅวฯายฯ | หมีตัวใหญ่ ขนยาวหยาบสีดำ ขนหน้าอกเป็นรูปตัววีสีขาว |
| หมีคน | หีมฯฅึนฯ | หมีตัวเล็กกว่าหมีควาย ขนสั้น ขนหน้าอกเป็นรูปตัวยูสีขาว |
| ลิง | ลิงฯ | ลิง มีทั้งชนิดมีหางและไม่มีหาง (อี่วอก อี่วอฯก ก็ว่า) |
| ลิงลม | ลิงฯล฿มฯ | นางอาย ตัวอ้วน หัวกลม ตากลมโต รอบตาเป็นวงสีเข้ม |
| กว๋าง | กวฯางฯ | กวาง ตัวผู้มีเขาเป็นแขนง ผลัดเขาปีละครั้ง |
| ฟาน | ฟานฯ | เก้ง หรืออีเก้ง ตัวสีน้ำตาล ตัวผู้มีเขาและเขี้ยว |
| ไก้ | ไก้ | กระจง รูปร่างคล้ายกวางแต่ตัวเล็ก ไม่มีเขา |
| กว๋างเยือง | กวฯางฯเ£อฯง | เลียงผา รูปร่างคล้ายแพะ ขนสีดำ (เยือง ก็ว่า) |
| หมาไน | หมฯาไน | หมาไน สุนัขป่าสีค่อนข้างแดง หางเป็นพวง อยู่กันเป็นฝูง |
| หมาจ็๋อกวอ | หมฯาจัอฯกวํอฯ | หมาจิ้งจอก (หมาผี ก็ว่า) |
| แฮด | แรดฯ | แรด มีนอเดียวหรือสองนอ (ปลาแรดก็เรียกแฮด) |
ภาพ: Cburnett / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: H. Zell / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Wich'yanan L / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: 13bobby / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Wich’yanan L / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: tontantravel / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Udo Schröter / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Melanochromis / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Davidvraju / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
พจนานุกรมมีแม้แต่คำเรียกเสียงร้องของเก้ง คือ ฟานโขก ฟานฯโข฿กฯ แปลว่าอีเก้งร้อง
ฟานฯ
ฟาน
น.เก้ง หรือ อีเก้ง ภาษาถิ่นเหนือเรียก ''ฟาน'' - สัตว์เคี้ยวเอื้อง ตัวสีน้ำตาลถึงน้ำตาลเข้ม ตัวผู้มีเขาและเขี้ยว ในประเทศไทยมี 2 ชนิด คือ ''อีเก้ง หรือ ฟาน'' อีกชนิดหนึ่งคือ ''เก้งหม้อ หรือ เก้งดำ'' ตัวโตกว่าชนิดแรก ขนสีน้ำตาลแก่เกือบดำ ที่หัวมีขนลักษณะคล้ายจุกสีเหลืองแซมดำ ปักษ์ใต้เรียก ''กวางจุก''
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →สัตว์ป่าตัวเล็ก ในป่า ในสวน และใต้ดิน
สัตว์ตัวเล็กหลายชนิดอยู่ใกล้หมู่บ้าน ตามสวน ตามป่าไผ่ และใต้ดิน ชื่อคำเมืองของพวกมันมักไม่เหมือนไทยกลางเลย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เหม้น | เห้มฯร | เม่น ลำตัวมีขนแหลมแข็งไว้ป้องกันตัว |
| ฮอก | ฮอฯก | กระรอก สัตว์ฟันแทะตัวเล็ก ขนปุย |
| เห็น | เหันฯ | อีเห็น ลำตัวยาว หน้าแหลม หางยาว มีต่อมกลิ่นที่โคนหาง |
| เห็นอ้ม | เหนฯอ้฿มฯ | ชะมด อีเห็นที่มีกลิ่นหอม |
| จ่อนขุ่ย | จ่อฯรขุ่ | พังพอน ขนสีน้ำตาลแดงหรือเทา หน้ายาวเล็ก |
| บ้วน | บ้วฯร | นาก หัวกว้าง หางแบน ว่ายน้ำเก่ง |
| ลิ่น | ลิ่นฯ | ลิ่น มีเกล็ดหนาแข็ง ม้วนตัวได้ (นิ่ม ก็ว่า) |
| หมูหลิ่ง | หูหำระฯหิ่งฯ | หมูหริ่ง หน้าคล้ายหมู มีแถบขาวพาดจากจมูก ใช้เล็บขุดดิน |
| หนู | หู | หนู สัตว์ฟันแทะ มีหลายชนิด |
| หนูปุ๊ก | หูพุก | หนูพุก พบตามไร่นา นิยมเป็นอาหาร |
| หนูผี | หูผี | สัตว์คล้ายหนูแต่ตัวเล็กมาก จมูกยาว มุดหาแมลงกิน |
| ตุ่น | ตุ่ร | ตุ่น สัตว์คล้ายหนูที่อาศัยใต้ดิน |
| ฮุ้งคาว | รุ้งฅาวฯ | ค้างคาว (อี่บึ่ง อี่บึ่งฯ คือค้างคาวแม่ไก่ ค้างคาวตัวใหญ่ที่สุด) |
| กะต่าย | ระฯกต่ายฯ | กระต่าย ขนปุย หูยาว (อ่านต่อที่ กระต่ายคำเมือง) |
ภาพ: Blair Dudeck / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Rejoice Gassah / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Praveenp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Vickey Chauhan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Chung Bill Bill / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Animalculum / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Frendi Apen Irawan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Rushenb / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Malene Thyssen / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: sunnyjosef / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ขนของเม่นก็มีชื่อเรียกเฉพาะ คือ เหลมเหม้น เหลฯมเห้มฯร พจนานุกรมบอกว่านิยมใช้จักหน่อไม้ให้เป็นเส้นสำหรับปรุงอาหาร หรือใช้ประดับมวยผม
ฮอฯก
ฮอก(สัตว์)
น.กระรอก ภาษาถิ่นเหนือเรียก ''ฮอก'' - เป็นสัตว์ฟันแทะเลี้ยงลูกด้วยนม ขนาดลำตัวเล็ก ขนปุยปกคลุมทั้งตัว นัยน์ตากลมดำ หางเป็นพวงฟูสวยงาม มีกรงเล็บแหลมคม ใบหูใหญ่ บางชนิดมีปอยขนที่หู กระรอกมีนิ้วเท้าหน้าข้างละ 4 นิ้ว และนิ้วเท้าหลังข้างละ 5 นิ้ว อาศัยอยู่ตามเรือนยอดของต้นไม้ไปจนถึงโพรงใต้ดิน ออกหากินตอนกลางวัน (ยกเว้นกระรอกบิน) กินผลไม้และเมล็ดพืชเป็นหลัก
สัตว์เลื้อยคลานและสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ
งู ตุ๊กแก จิ้งจก กิ้งก่า กบ และเขียด เป็นสัตว์ที่คนเมืองพบเจอทุกวันทั้งในบ้านและในนา ชื่อคำเมืองจำง่ายถ้าจำต้นคำไว้ เช่น จั๊ก- ในจั๊กกิ้ม (จิ้งจก) และ จั๋ก- ในจั๋กก่า (กิ้งก่า) และจั๋กเข้ (จระเข้)
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| งู | งู | งู สัตว์เลื้อยคลาน ลำตัวกลมยาว ไม่มีขา มีเกล็ดหุ้ม |
| งูจ๋องละอาง | งูจอฯงลอางฯ | งูจงอาง งูพิษที่ใหญ่ที่สุดในโลก |
| งูเห่า | งูเหั่า | งูเห่า งูบกขนาดกลางที่มีพิษร้ายแรง |
| งูเหลิม | งูเหิลฯม | งูเหลือม งูขนาดใหญ่ ยาวได้ถึง ๙ เมตร |
| งูหลาม | งูหลฯา | งูขนาดใหญ่คล้ายงูเหลือม ตัวอ้วน หางสั้น |
| งูเปา | งูเพัา | งูกะปะ หัวเป็นรูปสามเหลี่ยม |
| งูจืน | งูชืนฯ | งูแสงอาทิตย์ งูไม่มีพิษ |
| ต๊กโต | ท฿กฯโท | ตุ๊กแก หัวโต ตัวลายสีเทา ร้องเสียงดัง หากินกลางคืน |
| จั๊กกิ้ม | ชักฯกิ้มฯ | จิ้งจก สัตว์เลื้อยคลานตัวเล็ก วงศ์เดียวกับตุ๊กแก |
| จั๋กก่า | จักฯก่า | กิ้งก่า |
| จั๋กก่าบิน | จักฯก่าบินฯ | กิ้งก่าบิน ตัวเล็ก หางยาวกว่าลำตัว |
| แลน | แลนฯ | ตะกวด ปีนต้นไม้เก่ง ชอบนอนผึ่งแดดบนกิ่งไม้ |
| เต่า | เตั่า | เต่า มีกระดองแข็งหุ้มตัว |
| จั๋กเข้ | จักฯเข้ | จระเข้ อยู่ตามบึง หนอง และแม่น้ำ |
| ก๋บ | ก฿ปฯ | กบ สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ วางไข่ในน้ำ |
| ก๋บตู่ | ก฿ปฯตู่ | คางคก |
| เขียด | ขยฯด | เขียด สัตว์คล้ายกบ พบทั่วไปในนาข้าว |
| เขียดจิ๋ง | ขยฯดจิงฯ | เขียดอีโม้ เขียดที่พบมากและนิยมกินมากที่สุด |
| เขียดแลว | ขยฯดแลวฯ | เขียดขนาดใหญ่ เหยียดขาแล้วยาวได้ถึง ๑ ฟุต พบบนภูเขา |
| อึ่ง | อึ่งฯ | อึ่งอ่าง ตัวป้อม หัวเล็ก ขาสั้น มักพองตัว |
ภาพ: Rushenb / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Shadow Ayush / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Bernard DUPONT from FRANCE / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Firos AK / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Wich'yanan L / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Rejoice Gassah / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Len Worthington / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Thomas Brown / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Lokionly / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: LiCheng Shih / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Thomas Brown / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
💡 เกร็ดความรู้
พจนานุกรมอธิบายว่าคนมักเข้าใจผิดว่า แลน (ตะกวด) คือตัวเงินตัวทอง เพราะรูปร่างคล้ายกัน แต่แลนชอบอยู่บนต้นไม้และปีนเก่ง ส่วนตัวเงินตัวทองมักอยู่ตามพื้นดินใกล้แหล่งน้ำและว่ายน้ำเก่ง ชาวล้านนาบางท้องที่ถือว่าเนื้อแลนเป็นอาหารชั้นดี ส่วน ต๊กโต ยังเป็นชื่อกล้วยไม้ด้วย คือ เอื้องต๊กโต กล้วยไม้ที่มีลายคล้ายตุ๊กแก
แลนฯ
แลน
น.ตะกวด ชาวถิ่นเหนือเรียก ''แลน'' - ชื่อสัตว์เลื้อยคลาน ลำตัวมีสีเรียบออกโทนสีน้ำตาลทั้งตัว (คนมักเข้าใจผิดว่าเป็นตัวเหี้ย หรือตัวเงินตัวทอง) เพราะรูปร่างส่วนใหญ่อาจจะดูคล้ายกัน ตะกวดมักอาศัยบนต้นไม้ ปีนต้นไม้เก่ง (ส่วนเหี้ยมัก อยู่ตามพื้นดินใกล้แหล่งน้ำ ว่ายน้ำเก่ง) ปากแหลม ลิ้นยาวเป็นสองแฉก ชอบอาศัยอยู่ตามป่าโปร่งมากกว่า ป่าทึบ ชอบนอนผึ่งแดดบนกิ่งไม้ แต่หากินตามพื้นดิน อาหารส่วนใหญ่เป็นแมลง หรือสัตว์ขนาดเล็กๆ ชาวล้านนาบางท้องที่ถือว่าเนื้อแลนเป็นอาหารชั้นเลิศ ราคาแพงนำมาปรุงอาหารได้หลายชนิด เช่น แก๋งอ่อมแลน ห่อหนึ้งแลน
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →นับสัตว์ด้วยคำว่า ตั๋ว
เวลานับสัตว์ คำเมืองใช้ลักษณนาม ตั๋ว ต฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ตั๋ว) เหมือนคำว่า ตัว ในไทยกลาง พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า มด ๑๐ ตั๋ว และใช้กับสิ่งของบางอย่างด้วย เช่น โต๊ะ ๕ ตั๋ว เตี่ยว (กางเกง) ๒ ตั๋ว ดังนั้นถ้าจะบอกว่ามีควายสองตัว ก็พูดว่า ควาย ๒ ตั๋ว
สัตว์ที่ใช้บรรทุกของยังมีคำเรียกรวมว่า ต่าง ต่างฯ เช่น ม้าต่าง งัวต่าง
ต฿วฯ
ตั๋ว
ล.ลักษณะนามใช้เรียกสัตว์และสิ่งของบางอย่างเช่น มด ๑๐ ตั๋ว,โต๊ะ ๕ ตั๋ว, เตี่ยว ๒ ตั๋ว,จุลศักราช ๑,๓๗๐ ตั๋ว เป็นต้น
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →๑๒ นักษัตรในคำเมือง
คนเมืองเรียกปีนักษัตรที่เกิดว่า ปี๋ตั๋วเปิ้ง ปีต฿วฯเพิ่งฯ พจนานุกรมอธิบายว่าคนสมัยก่อนมักจำปีเกิดเป็นปีนักษัตร และปีนักษัตรใหม่เริ่มนับจากวันปีใหม่ หรือ วันพญาวัน ชื่อปีทั้ง ๑๒ แบบล้านนา (ปีหนไท) ไม่เหมือนชื่อแบบไทยกลางเลยสักปี
| ลำดับ | ชื่อปีคำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | สัตว์ประจำปี |
|---|---|---|---|---|
| ๑ | ไจ้ | ไจ้ | ปีชวด | หนู |
| ๒ | เป้า | เปั้า | ปีฉลู | วัว (งัว) |
| ๓ | ยี | ยี | ปีขาล | เสือ |
| ๔ | เหม้า | เหั้มฯา | ปีเถาะ | กระต่าย (กะต่าย) |
| ๕ | สี | สี | ปีมะโรง | งูใหญ่ (นาค) |
| ๖ | ไส้ | ไส้ | ปีมะเส็ง | งู |
| ๗ | สะง้า | สง้า | ปีมะเมีย | ม้า |
| ๘ | เม็ด | เมัดฯ | ปีมะแม | แพะ (แป๊ะ) |
| ๙ | สัน | สันฯ | ปีวอก | ลิง |
| ๑๐ | เล้า | เรั้า | ปีระกา | ไก่ |
| ๑๑ | เส็๋ด | เสัดฯ | ปีจอ | หมา |
| ๑๒ | ไก๊ | ไค้ | ปีกุน | หมู แต่ล้านนานิยมใช้ช้าง (จ๊าง) |
ℹ️ ข้อมูล
ชื่อปีทั้ง ๑๒ นี้ยังใช้ในการนับปีแบบรอบ ๖๐ ปีด้วย พจนานุกรมอธิบายไว้ในคำว่า ปีหนไท ปีห฿นฯไท ว่าเอาชื่อ "แม่มื้อ" ๑๐ ชื่อ (กาบ ดับ รวาย เมือง เปิก กัด กด ร้วง เต่า ก่า) มาจับคู่กับชื่อปีทั้ง ๑๒ ตามลำดับ เช่น กาบไจ้ ดับเป้า รวายยี ไปจนถึง ก่าไก๊ ครบหนึ่งรอบพอดี ๖๐ ปี
ปีต฿วฯเพิ่งฯ
ปี๋ตั๋วเปิ้ง
น.นักษัตรปีเกิด หรือ ปีนักษัตร ภาษาถิ่นพายัพ(คำเมือง)เรียก ''ปี๋ตั๋วเปิ้ง''; นักษัตรปีเกิด หรือ ปี๋ตั๋วเปิ้ง - เป็นปีตามสุริยคติ ไทยและชาติอื่นในเอเชียตะวันออก เช่น จีน ญี่ปุ่น เวียดนาม แบ่งเป็นรอบปี รอบละ 12 ปี แต่ละปีกำหนดสัตว์เรียกเป็นชื่อเรียงกันไปดังนี้ 1.ปีชวด-ปีหนู-ปี๋ไจ้ 2.ปีฉลู-ปีวัว-ปี๋เหม้า 3.ปีขาล-ปีเสือ-ปี๋ยี 4.ปีเถาะ-ปีกระต่าย-ปี๋เหม้า 5.ปีมะโรง-ปีงูใหญ่-ปี๋สี 6.ปีมะเส็ง-ปีงูเล็ก-ปี๋ไส้ 7.ปีมะเมีย-ปีม้า-ปี๋สะง้า 8.ปีมะแม-ปีแพะ-ปี๋เม็ด 9.ปีวอก-ปีลิง-ปี๋สัน 10.ปีระกา-ปีไก่-ปี๋เล้า 11.ปีจอ-ปีสุนัข-ปี๋เส็๋ด 12.ปีกุน-ปีหมู/ช้าง-ปี๋ไก๊ (ปี๋...เป็นชื่อปีของล้านนา) สำหรับคนไทยนั้นเริ่มต้นปีนักษัตรใหม่เริ่มจากวันปีใหม่ไทยหรือวันสงกรานต์ (ถิ่นเหนือ-วันพญาวัน) เป็นวันเถลิงศกคือวันขึ้นปีใหม่ คนไทยสมัยก่อนจึงมักจำปีเกิดเป็นปีนักษัตร (ปี๋ตั๋วเปิ้ง); ดู...ตั๋วเปิ้ง
สำนวนและความเชื่อจากชื่อสัตว์
ชื่อสัตว์ในคำเมืองไม่ได้ใช้เรียกแค่สัตว์ หลายคำกลายเป็นสำนวน คำผวน หรือความเชื่อ
- ควายหงาน ฅวฯายฯหงฯานฯ คือควายหนุ่มฉกรรจ์ แต่ก็ใช้หมายถึงชายหนุ่มด้วย
- แมวลี้ แมวฯลี้ เป็นคำผวนของ "มีแล้ว" หมายถึงมีคนรักแล้ว
- แมวโพง แมวฯโพ฿งฯ คือแมวแก่ตัวผู้หน้าตาดุ ผู้ใหญ่ใช้หลอกเด็กให้เชื่อฟัง เช่น ถ้าไม่หยุดร้องไห้ แมวโพงจะมากินตับ
- ดาวหมูกอง หูคอฯง คือชื่อที่คนเมืองเรียกดาวประกายพฤกษ์
- เสือเย็น เสิอฯอเยันฯ คือเสือสมิง เสือที่เล่ากันว่าเดิมเป็นคนมีวิชาอาคมแล้วแปลงกายเป็นเสือได้
- ม้าขี่ ม้าขี่ หมายถึงคนทรง คนที่ผีเข้าทรง
- หมาว้อ หมฯาวอฯ คือหมาบ้า หมาที่เป็นโรคกลัวน้ำ
สรุป
- ชื่อสัตว์เลี้ยงในคำเมือง เช่น งัว (วัว) ควาย หมา แมว หมู เป๋ด (เป็ด) และ แป๊ะ (แพะ) ส่วน แพะ ในคำเมืองแปลว่าป่าละเมาะ
- เรียกเพศและวัยด้วย ปู๊ (ตัวผู้) แม่ (ตัวเมีย) ถ่าว (รุ่น) และ หงาน (หนุ่มฉกรรจ์) เช่น งัวปู๊ งัวถ่าว ควายหงาน
- ช้างคือ จ๊าง ช้างพลายคือ จ๊างปู้ ช้างพังคือ จ๊างแม่
- สัตว์ป่าหลายชนิดชื่อต่างจากไทยกลาง เช่น ฟาน (เก้ง) ไก้ (กระจง) ฮอก (กระรอก) บ้วน (นาก) แลน (ตะกวด) จั๊กกิ้ม (จิ้งจก) ต๊กโต (ตุ๊กแก)
- นับสัตว์ด้วย ตั๋ว และปีนักษัตรเรียก ปี๋ตั๋วเปิ้ง ตั้งแต่ไจ้ เป้า ยี เหม้า ไปจนถึง ไก๊ ที่ล้านนาใช้ช้างเป็นสัญลักษณ์
ค้นชื่อสัตว์เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องสัตว์หมวดอื่นได้ที่ ชื่อนกในคำเมือง ชื่อปลาในคำเมือง และ แมงในคำเมือง หรืออ่านเรื่องกระต่ายต่อที่ กระต่ายคำเมือง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: จ๊าง · งัว · ฟาน · แลน · ปี๋ตั๋วเปิ้ง
- ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ ใช้ประกอบคำศัพท์ ไม่ใช่การระบุชนิดพันธุ์
ค้นหาคำว่า "จ๊าง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 116 คำ จำได้แค่ไหน?
