ธาตุปีเกิด: ชื่อปีคำเมือง ๑๒ ปี และพระธาตุประจำปีเกิดล้านนา

ธาตุปีเกิด ธาฯตฯปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุปีเกิด) คือพระธาตุประจำปีเกิดของแต่ละปีนักษัตร ชาวล้านนาเชื่อกันมาแต่โบราณว่าทุกคนมีพระธาตุองค์หนึ่งผูกพันกับชีวิตตั้งแต่ก่อนเกิด และการได้ไปไหว้พระธาตุประจำปีเกิดสักครั้งเป็นมงคลแก่ชีวิต บทความนี้รวมชื่อปีแบบคำเมืองทั้ง ๑๒ ปี สัตว์ประจำปี และพระธาตุทั้ง ๑๒ แห่งตามที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ พร้อมวิธีหาปีเกิดของตัวเองแบบคนเมือง

ปี๋ตั๋วเปิ้ง: ชื่อปีนักษัตรแบบคำเมือง

ปีนักษัตร คนเมืองเรียกว่า ปี๋ตั๋วเปิ้ง ปีต฿วฯเพิ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ตั๋วเปิ้ง) ส่วนสัตว์ประจำปีเกิดของแต่ละคนเรียกว่า ตั๋วเปิ้ง ต฿วฯเพิ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเปิ้ง) พจนานุกรมอธิบายว่า "ผู้เกิดในปีใดก็ถือว่าสัตว์ประจำปีนั้นๆ เป็น ตั๋วเปิ้ง"

ชื่อปีทั้ง ๑๒ ของล้านนาไม่เหมือนชื่อปีของไทยกลาง เช่น ปีชวด คนเมืองเรียก ปี๋ไจ้ ปีเถาะเรียก ปี๋เหม้า และปีกุนเรียก ปี๋ไก๊

ชื่อปีทั้ง ๑๒ นี้ยังนำไปจับคู่กับชื่อ "แม่ปี" ๑๐ ชื่อ กลายเป็นรอบ ๖๐ ปีแบบล้านนา เช่น กาบไจ้ ดับเป้า อ่านเรื่องปีหนไทเพิ่มได้ใน เดือนเหนือ

ปีเกิดของเราคือปีอะไร

ปีนักษัตรของล้านนาไม่ได้เปลี่ยนในวันที่ ๑ มกราคม แต่เปลี่ยนเมื่อขึ้นปีใหม่ในวัน พะญาวัน พญาวันฯ (คำเมืองอ่านว่า พะญาวัน) ราววันที่ ๑๕ หรือ ๑๖ เมษายน พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า ปี พ.ศ. ๒๕๖๕ ขึ้นปีใหม่จากปีฉลูเป็นปีขาลในวันพญาวัน วันเสาร์ที่ ๑๖ เมษายน ผู้ที่เกิดหลังเวลานั้นจึงถือเสือเป็นตั๋วเปิ้ง

ตัวอย่างปีที่ใกล้ตัว ปี พ.ศ. ๒๕๖๙ (นับจากวันพญาวัน) คือ ปี๋สะง้า (ปีมะเมีย) และ พ.ศ. ๒๕๗๐ คือ ปี๋เม็ด (ปีมะแม) อ่านเรื่องวันขึ้นปีใหม่ล้านนาเพิ่มได้ใน วันพญาวัน

ลองหาปีเกิดของคุณด้วยเครื่องมือด้านล่าง ใส่ปีเกิดแล้วดูชื่อปีแบบคำเมือง ตั๋วเปิ้ง และพระธาตุประจำปีเกิดได้ทันที

ธาตุปีเกิด ๑๒ แห่ง

คำว่า ธาตุ ธาฯตฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุ) ในคำเมืองหมายถึงเจดีย์ที่บรรจุพระธาตุ พจนานุกรมบอกว่า "คนล้านนาเรียกเจดีย์ว่า ธาตุ" ธาตุปีเกิดทั้ง ๑๒ แห่งตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้มีดังนี้

ที่วัดพระสิงห์ เชียงใหม่ มีพระธาตุจำลองทั้ง ๑๒ องค์ตั้งเรียงไว้ให้ผู้คนไหว้ตามปีเกิดของตน

พระธาตุองค์จริงส่วนใหญ่อยู่ในเขตล้านนา บางองค์อยู่ในภาคอีสานและต่างประเทศ

พระธาตุที่อยู่ไกลและการไหว้แทน

ธาตุปีเกิด ๓ ปีอยู่นอกประเทศไทย หรืออยู่ในที่ที่คนธรรมดาไปไม่ได้ พจนานุกรมจึงบันทึกพระธาตุที่ไหว้แทนไว้ด้วย

• ปี๋ไส้ (มะเส็ง) พระเจดีย์ศรีมหาโพธิ์ ที่พุทธคยา ประเทศอินเดีย ไหว้แทนได้ที่พระเจดีย์เจ็ดยอด วัดเจ็ดยอด เชียงใหม่ ซึ่งสร้างในรัชกาล พระเจ้าติโลกราช
• ปี๋สะง้า (มะเมีย) พระมหาธาตุเจดีย์ชเวดากอง ประเทศเมียนมา ไหว้แทนได้ที่วัดพระบรมธาตุ จังหวัดตาก ซึ่งจำลองมาจากเจดีย์ชเวดากอง
• ปี๋เส็๋ด (จอ) พระธาตุเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ไหว้แทนได้ที่พระเจดีย์วัดเกตการาม เชียงใหม่

ส่วน พระธาตุพนม ของคนเกิดปี๋สัน (วอก) อยู่ที่จังหวัดนครพนม ริมแม่น้ำโขง ถึงจะอยู่ไกลจากเชียงใหม่ แต่ก็เป็นพระธาตุองค์จริงที่ไปไหว้ได้

ความเชื่อเรื่องชุธาตุ

ความเชื่อเรื่องธาตุปีเกิดมีชื่อเรียกอีกอย่างว่า ชุธาตุ (อ่านว่า จุ๊ธาตุ) พจนานุกรมอธิบายไว้ในคำว่า เจดีย์ปีเกิด เจดียฯ์ปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า เจดีย์ปีเกิด) ว่าชาวล้านนาเชื่อกันว่า ก่อนดวงวิญญาณจะมาเกิด ตั๋วเปิ้งจะนำดวงวิญญาณมาพักไว้ที่พระธาตุ เมื่อถึงเวลาก็ย้ายไปอยู่ที่กระหม่อมของผู้เป็นพ่อ ๗ วัน แล้วจึงเข้าสู่ครรภ์แม่ และเมื่อสิ้นชีวิต ดวงวิญญาณก็จะกลับไปอยู่ที่พระธาตุเดิม การไปไหว้ธาตุปีเกิดจึงถือเป็นมงคล

พจนานุกรมยังให้ข้อสังเกตว่า ธาตุปีเกิดอยู่ทั้งในล้านนา ล้านช้าง และพม่า เพราะบ้านเมืองเหล่านี้มีวัฒนธรรมใกล้ชิดกัน การไหว้ธาตุปีเกิดจึงเป็น "กุศโลบายอย่างหนึ่งของการเดินทางติดต่อกัน"

ไหว้ธาตุปีเกิดอย่างไร

ตามประเพณีสิบสองเดือนของล้านนา เดือน ๘ เหนือ เป็นช่วงที่ผู้คนพากันขึ้นไปไหว้พระธาตุสำคัญ (มณี พยอมยงค์ อ้างใน มนวัธน์ พรหมรัตน์, ๒๕๕๗) ทุกวันนี้คนไปไหว้ธาตุปีเกิดได้ตลอดปี บางคนตั้งใจไปให้ครบทั้ง ๑๒ แห่ง

สิ่งที่คนเมืองนิยมทำเพื่อบูชาตามปีเกิด ได้แก่

• ถวาย ตุง ๑๒ ราศี ทุง 12 ราศี (คำเมืองอ่านว่า ตุง ๑๒ ราศี) หรือ ตุงตั๋วเปิ้ง ทุงต฿วฯเพิ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุงตั๋วเปิ้ง) ธงยาวที่มีรูปสัตว์ประจำปี พจนานุกรมบอกว่ามักนำไปแขวนในวิหารเมื่อถึงวันเกิด หรือปักบนเจดีย์ทรายในวันปี๋ใหม่เมือง อ่านเพิ่มใน ตุงล้านนา
• ตานตุง ทาฯนฯทุง (คำเมืองอ่านว่า ตานตุง) คือการถวายตุงเป็นทาน
• สร้างหรือร่วมสร้าง ธรรมจ๊ะต๋าปี๋เกิด ธัม์มฯชตาปีเกิดฯ (คำเมืองอ่านว่า ธรรมจ๊ะต๋าปี๋เกิด) คัมภีร์ใบลานประจำปีเกิด ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าชาวล้านนาถือว่าได้บุญมาก
• เมื่อพระให้พรจบ กล่าวรับว่า สาตุ๊ สาทุ (คำเมืองอ่านว่า สาตุ๊)

ถ้าเกิดปี๋เหม้า อ่านเรื่องกระต่ายและพระธาตุแช่แห้งต่อได้ใน กระต่ายคำเมือง ส่วนเรื่องพระบรมธาตุดอยสุเทพ อ่านได้ใน พญากือนา

สรุป

• ธาตุปีเกิด คือพระธาตุประจำปีเกิด ๑๒ แห่ง ตั้งแต่พระธาตุศรีจอมทอง (ปีไจ้) ถึงพระธาตุดอยตุง (ปีไก๊)
• ชื่อปีคำเมือง ๑๒ ปี คือ ไจ้ เป้า ยี เหม้า สี ไส้ สะง้า เม็ด สัน เล้า เส็๋ด ไก๊ และสัตว์ประจำปีของแต่ละคนเรียกว่า ตั๋วเปิ้ง
• ล้านนาใช้ ช้าง เป็นสัตว์ประจำปีกุน และปีนักษัตรเปลี่ยนในวันพญาวัน ไม่ใช่วันที่ ๑ มกราคม
• พระธาตุที่อยู่ไกลมีพระธาตุให้ไหว้แทน เช่น วัดเจ็ดยอด วัดพระบรมธาตุ ตาก และวัดเกตการาม
• ตามความเชื่อเรื่อง ชุธาตุ ดวงวิญญาณพักอยู่ที่พระธาตุก่อนเกิดและกลับไปเมื่อสิ้นชีวิต นักวิชาการเห็นว่าความเชื่อนี้ก่อตัวในราวพุทธศตวรรษที่ ๒๕

ค้นชื่อปีและคำเรื่องพระธาตุเพิ่มเติมได้ใน ธาตุปีเกิด และอ่านเรื่องตุงที่ใช้บูชาตามปีเกิดได้ใน ตุงล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ธาตุปีเกิด · เจดีย์ปีเกิด · ตั๋วเปิ้ง · ไก๊ · ตุง ๑๒ ราศี
• มนวัธน์ พรหมรัตน์. (๒๕๕๗). ชุธาตุ: เศรษฐกิจ การเมือง และศาสนาในสังคมล้านนายุคเปลี่ยนผ่าน. มนุษยศาสตร์สังคมศาสตร์ปริทัศน์ ๒(๒), ๑๖–๔๒