ภาพ: Grossbildjaeger / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
สีในคำเมือง: ชื่อสีและคำเสริมสี
สี สี (คำเมืองอ่านว่า สี) ในคำเมืองหมายถึงสีอย่างที่ภาษาไทยกลางใช้ แต่ชื่อสีหลายสีไม่เหมือนกัน คนเมืองเรียกสีน้ำเงินว่า แหล้ เรียกสีเทาว่า สีส้อ เรียกสีชมพูว่า สีออน และมีคำเสริมท้ายสีอีกมาก เช่น ดำกิ๋ก แดงเผ้อเหล้อ เหลืองอ่ามส่าม ที่บอกได้ทั้งความเข้มของสีและขนาดของสิ่งที่เห็น
บทความนี้รวมคำเรียกสีจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็นสีหลัก สีที่ตั้งชื่อตามสิ่งรอบตัว คำบอกสีเข้มสีซีด คำเสริมสี และคำที่ขึ้นต้นด้วย "สี" แต่ไม่ได้หมายถึงสี
ชื่อสีหลักในคำเมือง
สีพื้นฐานอย่างดำ ขาว แดง เหลือง เขียว คนเมืองเรียกเหมือนภาษาไทยกลาง แต่บางสีมีชื่อของตัวเอง ที่ควรจำไว้คือ แหล้ แห้ลฯ สีน้ำเงิน ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าบางถิ่นใช้หมายถึงสีฟ้าหรือสีเขียวด้วย และ ก่ำ กํา สีคล้ำหรือม่วงเข้ม ที่ใช้ทั้งกับสิ่งของและสีหน้า เช่น หน้าแดงก่ำเพราะโกรธหรือตากแดด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ดำ | ดำ | สีดำ มืด ทึบ (เป็นคำกริยาก็ได้ แปลว่า มุดลง เช่น ดำน้ำ) |
| ขาว | ขาวฯ | สีขาว ยังแปลว่า แจ่มแจ้ง สะอาด บริสุทธิ์ |
| แดง | แดงฯ | สีอย่างสีเลือดหรือชาด ใช้เป็นชื่อสิ่งของสีแดงด้วย เช่น มดแดง ไม้แดง เห็ดแดง |
| เหลือง | เหิลฯอฯง | สีเหลือง และหมายถึงผ้าเหลือง |
| เขียว | ขยฯว | สีเขียว |
| แหล้ | แห้ลฯ | สีน้ำเงิน (บ้างก็หมายถึงสีฟ้าหรือสีเขียว) |
| ก่ำ | กํา | สีคล้ำ สีม่วงเข้ม เช่น เข้าสาลีก่ำ คือข้าวโพดสีคล้ำ |
| ม่วง | ม่วฯง | สีม่วง สีครามปนแดง (คำนี้แปลว่า มะม่วง ได้ด้วย) |
| สีส้อ | สีสํอฯ | สีเทา |
| สีออน | สีออฯร | สีชมพู |
| สีอิ้น | สีอิ้นฯ | สีเขียวอ่อน |
| สีเขียวกวิ๋ด | สีขยฯวกิวฯด | สีเขียวเข้ม |
| สีหมากสุ๋ก | สีหมฯากฯสุก | สีส้ม สีแสด |
| สีสิ้ว | สีสิ้วฯ | สีเหลืองแก่ปนแดง สีแสด |
| สีบานเย็น | สีบาฯนฯเอยฯ็นฯ | สีบานเย็น สีชมพูเข้ม |
| สีปั๋ง | สีปังฯ | สีม่วงคราม |
| สีมุ่ย | สีมุ่ | สีม่วงอมฟ้า |
| สีข่อน | สีข่อฯร | สีน้ำตาลอ่อน (สีตุ่น สีตุ่ร ก็ว่า) |
| สีฮัก | สีรักฯ | สีน้ำรัก สีน้ำตาลคล้ำ สีดำอมแดง เช่น กว่างฮัก คือกว่างปีกสีดำอมแดง |
| สีขาวปอน | สีขาวฯพอฯร | สีขาวนวล |
สีในกล่องเป็นสีโดยประมาณตามคำอธิบายในพจนานุกรม
สีที่ตั้งชื่อตามของรอบตัว
คนเมืองตั้งชื่อสีจากสิ่งที่เห็นทุกวัน ทั้งผลไม้ เครื่องเทศ ดอกไม้ และผ้าย้อม สีที่ชาวล้านนารู้จักดีที่สุดสีหนึ่งคือ สีหม้อห้อม สีหํมฯอฯห้อฯม สีน้ำเงินอมดำของผ้าที่ย้อมด้วยต้น ห้อม ห้อฯม พจนานุกรมอธิบายว่าถ้าย้อมด้วยห้อมจะได้สีน้ำเงินอมดำ ถ้าย้อมด้วยครามจะได้สีฟ้าอมดำ แต่ก็เรียกผ้าหม้อห้อมเหมือนกัน เสื้อที่ย้อมแบบนี้เรียก เสื้อหม้อห้อม เสิ้อฯอหํมฯอฯห้อฯม
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| สีหม้อห้อม | สีหํมฯอฯห้อฯม | สีน้ำเงินอมดำ สีฟ้าอมดำ |
| สีขั๋ก | สีขักฯ | สีกรัก สีเหลืองคล้ำอย่างสีแก่นขนุนที่ใช้ย้อมผ้า ผ้าที่ย้อมแบบนี้เรียก ผ้าขั๋ก ผ้าขักฯ อย่างสีจีวรของพระธุดงค์ |
| สีก่ำบ่าต๋าล | สีกาบ่าฯตาลฯฯ | สีคล้ำอย่างเปลือกลูกตาลสุก |
| สีแก่นบ่าผาง | สีแก่นฯบ่าฯผางฯ | สีเม็ดมะปราง สีม่วงอมแดง |
| สีปูเลย | สีพูเลิยฯ | สีไพล (ไพลมีหัวสีเหลืองอมเขียว) |
| สีสะบันงา | สีสบันฯงา | สีกระดังงา สีเหลืองอมเขียว |
| เหลืองเข้าหมิ้น | เหิลฯอฯงเขั้าหิ้มฯร | สีเหลืองแบบสีขมิ้น (เข้าหมิ้น เขั้าหิ้มฯร คือขมิ้น ใช้ทำสีย้อมผ้าได้) |
| ดำน้ำปู๋ | ดำนาฯปู | สีดำอมเทาอย่างสีของน้ำปู๋ |
| ดำปั๋ง | ดำปัลฯง | สีดำอมม่วงอย่างเมล็ดผักปลังสุกงอม |
| สีตุ่น | สีตุ่ร | สีน้ำตาลอ่อนปนเหลืองอย่างสีของ ฝ้ายตุ่น ฝ้ายฯตุ่ร ฝ้ายพื้นเมืองที่ปุยมีสีน้ำตาลอ่อนตามธรรมชาติ ไม่ได้ย้อม |
ภาพ: 19thronin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Harshanh / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Omar hoftun / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: MattPicks / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Prenn / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Adityamadhav83 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
สีเข้ม สีอ่อน สีซีด และลาย
พจนานุกรมมีคำบอกความเข้มอ่อนของสีโดยเฉพาะ สีแก่ สีแก่ คือสีเข้ม เช่น สีเขียวแก่ ส่วนผ้าที่ใช้นานจนสีจางเรียก ผ้าสีเปิด คำว่า หม่น ห฿มฯร ใช้กับสีที่มัวไม่สดใส
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| สีแก่ | สีแก่ | สีเข้ม เช่น สีเขียวแก่ คือสีเขียวเข้ม |
| สีจ๋าง | สีจางฯ | สีจืด สีซีด |
| สีเปิด | สีเปิดฯ | สีขาวซีด สีไม่สดใสเพราะจางลง เช่น ผ้าสีเปิด คือผ้าสีซีด |
| สีต๋าย | สีตายฯ | สีซีด |
| สีหมอง | สีหมฯอฯง | สีไม่สดชื่น ดูอมทุกข์ |
| หม่น | ห฿มฯร | สีมัวๆ หมอง ไม่หมดจด |
| ก่าน | ก่านฯ | มีแถบพาด ลายทางพาดขวาง ด่าง |
| สีก่าน | สีก่านฯ | สีที่คาดลายเป็นบั้งๆ |
| สีก่านโก้งลายเลน | สีก่านฯโก้฿งฯลายฯเลนฯ | สีลายสลับสี สีมีลวดลายต่างๆ |
| ลายพ้อย | ลายฯระฯพ้อฯ | กะดำกะด่าง ลายเป็นด่างดวงทั่วไป มอมแมม |
คำเสริมสี: ดำกิ๋ก แดงเผ้อเหล้อ เหลืองอ่ามส่าม
คำเมืองมีคำเสริมท้ายสีมากกว่าภาษาไทยกลาง ภาษาไทยกลางพูดว่า ดำปี๋ ขาวจั๊วะ แดงแจ๋ คำเมืองมีคำให้เลือกมากกว่า และบางคำยังบอกได้ว่าสิ่งที่เห็นนั้นเล็กหรือใหญ่ มากหรือน้อย
ดำ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ดำกิ๋ก | ดำกิกฯ | ดำมิดหมี ดำมาก ดำสนิท |
| ดำคึลึ | ดำฅึลึ | ดำสนิท |
| ดำคึงตึง | ดำฅึงฯทึงฯ | ดำมาก ดำมืด |
| ดำหมึ๋ก | ดำหึมฯก | ดำเหมือนสีหมึกดำ |
| ดำมึกกึ๊ก | ดำมึกฯคึกฯ | ดำทึบ ถ้ามีจำนวนมากว่า ดำมึกกึ๊กมักกั๊ก |
| มี้ | มี้ | ดำ ดำสนิท เช่น ถ่านมี้ คือถ่านสีดำสนิท |
| ดำผืด | ดำผืดฯ | สิ่งเล็กๆ สีดำที่อยู่รวมกันมาก เช่น ฝูงมดดำ |
| ดำมอย | ดำมอฯยฯ | ดำขำ ผิวคล้ำสวยคม (ใช้กับผู้หญิง) |
ขาว
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขาวผอน | ขาวฯผอฯร | สีขาวโพลน ขาวไปทั่ว |
| โจ๊ะโฟะ | โช฿ะโฟ฿ะ | คำเสริมท้ายขาว ใช้กับสิ่งใหญ่ที่ขาวมาก เช่น ละอ่อนขาวโจ๊ะโฟะ ถ้าเป็นสิ่งเล็กใช้ เจ๊าะเฟาะ |
| สว๋ะหลวะ | สวฯะหลฯวฯะ | คำเสริมหลังขาว แปลว่า ขาวโพลน ขาวมาก |
| เผือก | เผิอฯก | ขาวโพลน ขาวกระจายทั่วไป เช่น นกยางบินเป๋นหมู่ขาวเผือก |
| ซุนซาน | ซุรซานฯ | ขาวโพลน ใช้กับผม เช่น หัวหงอกซุนซาน |
แดง
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| แดงก่ำ | แดงฯก่ำ | แดงเข้ม แดงคล้ำ เช่น มะม่วงสุกจนแดงก่ำ |
| แดงจิงฮิง | แดงฯชิงฯฮิงฯ | แดงอ่อนๆ ใช้กับสิ่งของขนาดเล็ก |
| แดงปะหลิ้ง | แดงฯปหิ้ลฯง | แดงเรื่อ ใช้กับของขนาดเล็ก เช่น แก้มแดงปะหลิ้ง |
| แดงปะหลึ้ง | แดงฯปหึ้ลฯง | แดงแจ๋ อย่างฟ้าแดงหลังฝน หรือถ่านไฟแดง |
| แดงเผ้อเหล้อ | แดงฯเผิ้อฯเลิ้อฯ | แดงจ้า ใช้กับของขนาดใหญ่หรือที่มองเห็นชัด เช่น ใส่เสื้อสีแดงเผ้อเหล้อ |
| แดงฮ่าม | แดงฯร่ามฯ | แดงอร่าม ใช้กับของสีแดงจำนวนมาก |
เหลืองและเขียว
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เหลืองฮ่าม | เหิลฯอฯงฮ่ามฯ | เหลืองอร่าม ใช้กับของสีเหลืองจำนวนมาก เช่น ดอกบัวตองบานเหลืองฮ่ามเต็มดอย |
| เหลืองอ่ามส่าม | เหิลฯอฯงอ่ามฯส่ามฯ | สีเหลืองสดใสคลุมบริเวณกว้าง บริเวณขนาดกลางว่า เหลืองเอิ่มเสิ่ม บริเวณแคบว่า เหลืองแอ่มแส่ม |
| เหลืองเอื๊อะเตื้อะ | เหิลฯอฯงเอิ้อฯะเทิ้อฯะ | เหลืองแต่ไม่จัด |
| เขียวกวิ๋ด | ขยฯวกิวฯด | เขียวปรื๋อ |
| เขียวอุ้มฮุ่ม | ขยฯวอุ้มฮุ่ม | เขียวชอุ่ม |
คำที่ขึ้นต้นด้วย "สี" แต่ไม่ได้หมายถึงสี
คำว่า สี ในคำเมืองมีหลายความหมาย พจนานุกรมบอกว่าสีเป็นชื่อปีนักษัตรที่ ๕ คือปีมะโรง เป็นเครื่องสีข้าว และเป็นคำกริยาแปลว่า ชัก หรือ ถู ก็ได้ คำที่ขึ้นต้นด้วยสีหลายคำจึงไม่เกี่ยวกับสีเลย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| สีมือ | สีมื | ฝีมือ ทักษะ ความชำนาญ |
| สีหน้า | สีห้นฯา | ลักษณะของใบหน้า ท่าทาง |
| สีหนุ่ม | สีหุ่ม | ดูอ่อนกว่าอายุจริง |
| สีเถ้า | สีเถั้า | ดูเป็นคนแก่ ดูแก่กว่าอายุ |
| สีท่า | สีธ่าฯ | คงจะ น่าจะ มีท่าที |
| สีก | สีกฯ | ฉีก ทำให้ขาดแยกออกจากกัน |
สำนวนที่มีสี
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เอาแดงเอาดำ | ´าแดงฯ´าดำ | เอาทุกสิ่งทุกอย่าง |
| กิ๋นดิ๋บกิ๋นแดง | กินฯดิบฯฯกินฯแดงฯ | โกงเอาไปดื้อๆ ฉ้อโกงต่อหน้าต่อตา |
| สีสะล้อหื้อควายฟัง | สีสลอฯหื้ฅวฯายฯฟังฯ | สีซอให้ควายฟัง สอนคนที่ไม่รับฟัง มักไม่มีประโยชน์ (สี ในที่นี้แปลว่า ชักซอ) |
สรุป
- คนเมืองเรียกสีน้ำเงินว่า แหล้ สีเทาว่า สีส้อ สีชมพูว่า สีออน สีเขียวอ่อนว่า สีอิ้น และสีส้มว่า สีหมากสุ๋ก
- หลายสีตั้งชื่อตามของรอบตัว เช่น สีหม้อห้อม สีขั๋ก สีก่ำบ่าต๋าล สีแก่นบ่าผาง ดำปั๋ง
- คำเสริมสีอย่าง ดำกิ๋ก ขาวโจ๊ะโฟะ แดงเผ้อเหล้อ เหลืองอ่ามส่าม บอกทั้งความเข้มของสีและขนาดของสิ่งที่เห็น
- คำว่า สี ยังหมายถึงปีมะโรง การสีข้าว และการชักซอ เช่น สีสะล้อหื้อควายฟัง
ค้นคำเรียกสีเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องดอกไม้หลากสีได้ที่ ดอกไม้ล้านนา และเรื่องกว่างฮักสีดำอมแดงได้ที่ กว่างล้านนา
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: สี · แหล้ · สีหม้อห้อม · ดำกิ๋ก · แดงเผ้อเหล้อ
- ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ
ค้นหาคำว่า "สี" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 81 คำ จำได้แค่ไหน?
