มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ว่าวไทยรูปดาวสีขาวมีตัวอักษรสีแดง ลอยเหนือยอดเจดีย์สีทองและสีขาวใต้ท้องฟ้า

ภาพ: Heiko S / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

ของเล่นละอ่อนล้านนา: ก๋งเก๋ง โกกกา ปื๋นก้านก้วย

ของเล่นเด็กล้านนา ในคำเมืองคือของที่ ละอ่อน ลอ่อฯร (คำเมืองอ่านว่า ละอ่อน) หรือเด็ก ๆ เอามา เหล้น เห้ลฯร (คำเมืองอ่านว่า เหล้น) แปลว่าเล่น คือทำเพื่อความสนุกหรือผ่อนอารมณ์ ตามที่พจนานุกรมอธิบาย หลายอย่างทำเองจากไม้ไผ่ กะลา ก้านกล้วย และของที่หาได้ใกล้บ้าน

บทความนี้พาไปรู้จักของเล่นและการเล่นที่พจนานุกรมมรดกล้านนาเก็บไว้ โดยเล่าตามคำอธิบายของแต่ละคำเท่านั้น และท้ายบทความมีเกมพลิกการ์ดให้จับคู่ชื่อของเล่นกับภาพ

ก฿งฯเกงฯ
ก๋งเก๋ง
น.โทเทก - ของเล่นเด็ก ทำด้วยท่อนไม้ไผ่ ๒ อัน เจาะรูสอดแผ่นไม้สำหรับเหยียบ สูงบ้าง ต่ำบ้าง ตามความถนัด เวลาเล่นอาจจะใช้วิ่งแข่งกัน หรือเอื้อมเอาสิ่งของในที่สูง เป็นต้น. โก๊ะก๊ะ ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

เหล้น: คำที่ใช้บอกว่าเล่น

คำว่า เหล้น เป็นกริยาที่อยู่หน้าชื่อการเล่นหลายอย่าง พจนานุกรมบันทึกไว้ เช่น เหล้นตี้ เห้ลฯรตี้ (คำเมืองอ่านว่า เหล้นตี้) แปลว่าเล่นตี่จับ และ เหล้นบ่าต้อ เห้ลฯรบ่าฯตํอฯ (คำเมืองอ่านว่า เหล้นบ่าต้อ) แปลว่าเล่นตะกร้อ

พจนานุกรมให้ความหมายของสองคำนี้สั้น ๆ เพียงเท่านี้ เราจึงไม่ขยายวิธีเล่นเพิ่มเอง ส่วนการเล่นอื่นที่ขึ้นต้นด้วย เหล้น ในพจนานุกรมมีทั้งเล่นน้ำ เล่นกล และความหมายเชิงเปรียบ ซึ่งไม่ใช่เรื่องของเล่นเด็ก จึงไม่นำมารวมไว้ที่นี่

ก๋งเก๋ง โกกกา: ของเล่นสำหรับเดินและวิ่งแข่ง

ก๋งเก๋ง ก฿งฯเกงฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋งเก๋ง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นของเล่นเด็กที่ทำด้วยท่อนไม้ไผ่ ๒ อัน เจาะรูสอดแผ่นไม้สำหรับเหยียบ จะสูงหรือต่ำก็ได้ตามความถนัด เวลาเล่นอาจใช้วิ่งแข่งกัน หรือเอื้อมเอาของในที่สูง และมีอีกชื่อว่า โก๊ะก๊ะ

โกกกา โกกฯ฿คาฯ (คำเมืองอ่านว่า โกกกา) ใช้กะลาผ่าซีกสองอัน ที่ด้านมีรูร้อยเชือกเข้าด้วยกัน วิธีเล่นตามพจนานุกรมคือจับเชือก ยืนบนกะลาทั้งสอง แล้วเดินหรือวิ่งแข่งกัน

โกกฯ฿คาฯ
โกกกา
น.ของเล่นเด็กใช้กะลาด้านที่มีรูสองอันผ่าซีกเอาเชือกร้อยเข้าด้วยกัน วิธีเล่น จับเชือกยืนบนกะลาทั้งสอง แล้วเดินหรือวิ่งแข่งกัน
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
💡 เกร็ดความรู้
ทั้งสองอย่างเป็นของเล่นที่ "ยืนหรือเหยียบ" แล้วเดินสูงขึ้นจากพื้น ต่างกันที่วัสดุ ก๋งเก๋งใช้ไม้ไผ่ ส่วนโกกกาใช้กะลา

ปื๋นก้านก้วย ก้องถ๋บ ปื๋นบ่าแต็๋บ: ของเล่นที่มีเสียง

ปื๋นก้านก้วย ปืนฯก้านฯก้ลฯวฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปื๋นก้านก้วย) ทำจากก้านกล้วย ใช้มีดปาดด้านสันของก้านให้เป็นริ้ว ๔-๕ ริ้ว แล้วยกส่วนที่ปาดให้ตั้งฉาก เวลา "ยิง" ใช้มือกราดให้ราบลงในคราวเดียว เพื่อให้เกิดเสียง

ปืนฯก้านฯก้ลฯวฯยฯ
ปื๋นก้านก้วย
น.ของเล่นเด็กชนิดหนึ่ง ทำด้วยก้านกล้วย โดยใช้มีดปาดด้านสันของก้านกล้วยให้เป็นริ้วๆ ๔ - ๕ ริ้ว แล้วยกส่วนที่ปาดให้ตั้งฉากเวลายิงใช้มือกราดให้ราบลงในคราวเดียวเพื่อให้เกิดเสียง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ก้องถ๋บ ก้ลฯอฯงถ฿ปฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้องถ๋บ) พจนานุกรมให้คำกลางว่า ฉับโผง เป็นกระบอกไม้ไผ่เล็ก ๆ เส้นผ่านศูนย์กลางราว ๑.๕ เซนติเมตร ยาวราว ๑ ฟุต มีแกนกระทุ้ง ใช้ก้อนกระดาษเปียก ก้อนใบไม้ดิบ หรือผลไม้อย่างเมล็ดผักปลังที่พอดีกับรูเป็นกระสุน เมื่อดันแกน กระสุนจะพุ่งออกพร้อมเสียงดัง

ปื๋นบ่าแต็๋บ ปืนฯบ่าฯแตัปฯ (คำเมืองอ่านว่า ปื๋นบ่าแต็๋บ) คือปืนเด็กเล่นที่เมื่อเหนี่ยวไก นกสับจะกระทบกับ บ่าแต็๋บ บ่าฯแตัปฯ หรือแก๊ป ม้วนแผ่นบรรจุดินปืนขนาดเล็ก เกิดเสียง "แต๊ป ๆ" ตามจังหวะที่เหนี่ยว

⚠️ ข้อควรระวัง
ก้องถ๋บและปื๋นบ่าแต็๋บมีกระสุนหรือประกายไฟ ถ้าจะทำหรือเล่นในปัจจุบันควรมีผู้ใหญ่ดูแล และไม่เล็งไปที่คนหรือสัตว์ พจนานุกรมบันทึกเฉพาะลักษณะของเล่น ไม่ได้ให้คำแนะนำด้านความปลอดภัย

ของเล่นจากของใกล้ตัว

พจนานุกรมเก็บของเล่นอีกหลายอย่างที่ได้มาจากสิ่งรอบบ้านและในสวน

คำเมือง อักษรล้านนา ที่พจนานุกรมบอกไว้
ฮกปึ๋ง ร฿กฯปึงฯ กระเพาะปัสสาวะของหมูเป่าลมจนตึง เหนียวมาก เด็ก ๆ ใช้เตะเล่นแทนฟุตบอล
บ่าข่าง บ่าฯข่างฯ ความหมายที่ ๒ คือลูกข่าง ของเล่นเด็กใช้เชือกพันแล้วโยนให้หมุน
หมากเก็๋บ หมฯากฯเกัปฯ การเล่นของเด็ก ใช้เม็ดมะขามเป็นต้น โยนแล้วเก็บ
ว่าว ว่าฯวฯ เครื่องเล่นใช้ไม้ไผ่เหลากลมผูกเป็นโครง ปิดด้วยกระดาษหรือผ้าบาง มีเชือกหรือป่านผูก ชักให้ลอยขึ้นไปในอากาศ

ที่คำ กองแกง (ไม้ยืนต้นผลคล้ายลางสาด) พจนานุกรมเล่าว่าเม็ดในสีขาวแข็ง มักใช้เหล็กแหลมแทงให้ทะลุ เอาเชือกร้อยขมวดเป็นปม ให้เด็กเล่นกระทบกัน ของใครแตกก่อนผู้นั้นแพ้ เรียกว่า บ่ากองแกง ซึ่งเป็นชื่อที่ปรากฏเฉพาะในคำอธิบายนี้ ไม่ได้เป็นคำหลักของตัวเอง

ส่วนใบของต้น ลาน ลานฯ พจนานุกรมบอกว่านอกจากใช้จารคัมภีร์ ทำพัด หมวก กล่องข้าว ยังใช้ทำของเด็กเล่น เช่น ปลาตะเพียนใบลาน และที่คำ ใบลาน ไบลานฯ ก็ระบุว่าใช้ทำของเด็กเล่นเช่นกัน

⚠️ ข้อควรระวัง
บ่าข่าง ในพจนานุกรมมีสองความหมาย ความหมายแรกคือสลอด ไม้พุ่มที่ทุกส่วนเป็นพิษ ความหมายที่สองจึงเป็นลูกข่าง ของเล่น อย่าสับสนกัน ตัวอย่างการใช้ที่พจนานุกรมให้ไว้คือ "บ่าข่างหมุนหวิ้นๆ" แปลว่าลูกข่างหมุนติ้ว ซึ่ง หวิ้นๆ หิ้วฯรๆ ใช้กับของสิ่งเล็ก

ชิงช้า กระดานหก ชักเย่อ: เล่นด้วยกัน

พจนานุกรมมีทั้งเครื่องเล่นและการเล่นที่เล่นเป็นกลุ่ม ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก ไม้เปิกฯกะเดิกฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก) คือกระดานหก ทำด้วยไม้กระดานยาวมีคานรับตรงกลาง ผู้เล่นนั่งปลายทั้งสองข้าง ผลัดกันกระดกขึ้นลง

สิ๋กจุ้งจา สิกฯชุ่งชา (คำเมืองอ่านว่า สิ๋กจุ้งจา) แปลว่าเล่นชิงช้า และมีอีกคำว่า เหล้นจุ้งจา ส่วน เหล้นจั๊กส้าว เห้ลฯรชักฯส้าวฯ (คำเมืองอ่านว่า เหล้นจั๊กส้าว) แปลว่าเล่นชักเย่อ และมีอีกคำว่า เหล้นยอกเย้อ

ℹ️ ข้อมูล
พจนานุกรมบอกสิ่งที่ของเล่นเป็น วัสดุ และวิธีเล่นตามที่บันทึกไว้ ไม่ได้ระบุยุคสมัย พื้นที่ หรือกติกาของแต่ละคำเพิ่มเติม บทความนี้จึงไม่เติมรายละเอียดที่พจนานุกรมไม่ได้เขียน ภาพว่าวหน้าบทความเป็นว่าวไทยแบบจุฬาในภาคกลาง ใช้แสดงว่า "ว่าว" หน้าตาเป็นอย่างไร ไม่ใช่ว่าวล้านนา

ลองเล่น: จับคู่ของเล่นเก่า

พลิกการ์ดทีละ ๒ ใบ ใบหนึ่งเป็นคำเมืองอักษรธรรมล้านนา อีกใบเป็นภาพวาดของเล่น เจอคู่ที่ตรงกันแล้วจะแสดงความหมายจากพจนานุกรม ยิ่งพลิกน้อย คะแนนยิ่งสูง

สรุป

  • ละอ่อน คือเด็ก และ เหล้น คือเล่น เป็นคำที่อยู่หน้าชื่อการเล่น เช่น เหล้นตี้ เหล้นบ่าต้อ เหล้นจั๊กส้าว
  • ก๋งเก๋ง (ไม้ไผ่ ๒ อัน มีที่เหยียบ) และ โกกกา (กะลา ๒ ซีก ร้อยเชือก) ใช้เดินหรือวิ่งแข่ง
  • ปื๋นก้านก้วย ก้องถ๋บ และ ปื๋นบ่าแต็๋บ เป็นของเล่นที่มีเสียง
  • ฮกปึ๋ง บ่าข่าง หมากเก็๋บ ว่าว ได้จากของใกล้ตัว และ ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก สิ๋กจุ้งจา เล่นกับเพื่อน
  • พจนานุกรมไม่ได้บอกกติกาของทุกอย่าง เราจึงเล่าเท่าที่บันทึกไว้

ค้นคำเรื่องของเล่นเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเรียกเด็กกับคำเลี้ยงลูกต่อที่ ละอ่อน: คำเมืองเรื่องเลี้ยงเด็ก

📚 ทั้งชุด: ดูทุกช่วงชีวิตบนแผนที่เดียวที่ ชีวิตคนเมือง: ฮีตจากเกิดจนตาย

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 21 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ก๋งเก๋ง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 21 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

เท้าเล็ก ๆ สองข้างของทารกแรกเกิดโผล่ออกมาจากผ้าห่มสีขาวนุ่ม

ใส่จื้อ: ตั้งชื่อลูกแบบคนเมือง จ๊ะต๋า ตั๋วเปิ้ง และชื่อปู่ย่า

22 ตุลาคม 2569 ประเพณี

ใส่จื้อคือการตั้งชื่อในคำเมือง รู้จักใบลานจ๊ะต๋าบันทึกเวลาเกิด ตั๋วเปิ้งสัตว์ประจำปี คำนำหน้าอ้าย อี่ ไอ่ น้อย หนาน นามสกุลจากชื่อปู่ย่า แล…

ต้นสักใหญ่ลำต้นตรงสูงหลายต้นในอุทยานแห่งชาติต้นสักใหญ่ มีทางเดินไม้คดเคี้ยวผ่านสนามหญ้าเขียว แสงแดดลอดใบไม้

ล้านนากับอังกฤษ: ไม้สัก สนธิสัญญา และพม่าข้างบ้าน

24 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

ล้านนากับอังกฤษ เรื่องของไม้สัก เงินแถบ และสนธิสัญญาเชียงใหม่ ๒ ฉบับ เมื่ออังกฤษได้พม่าเป็นเพื่อนบ้าน ตามซุงจากป่าถึงโรงเลื่อย และดูว่าคดีป…

เจดีย์ทรงระฆังสีทองและกู่สีขาวหลายองค์ในวัดสวนดอก เชียงใหม่ ตั้งเรียงกันบนลานหญ้า ใต้ท้องฟ้าครึ้ม

ล้านนากับลังกา: เส้นทางพุทธศาสนา

24 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

ล้านนากับลังกาไม่เคยรบหรือค้าขายกันมาก แต่ผูกกันด้วยพุทธศาสนา อ่านเส้นทางพระสงฆ์ คัมภีร์ และต้นสะหลี จากศรีลังกาถึงวัดสวนดอก วัดป่าแดง และส…

เจดีย์วัดเจ็ดยอด เชียงใหม่ อาคารอิฐทรงสี่เหลี่ยมประดับปูนปั้นรูปเทวดา มียอดเจดีย์หลายยอด ท่ามกลางต้นไม้ใหญ่และท้องฟ้าสีฟ้า

ล้านนากับโลก: ประวัติศาสตร์มนุษย์ และที่ทางของล้านนา

24 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

ล้านนากับโลก เทียบเหตุการณ์ล้านนากับประวัติศาสตร์มนุษย์ทีละยุค ตั้งแต่ ๓๐๐,๐๐๐ ปีก่อนถึงวันนี้ ใครอยู่ที่ไหนในปีเดียวกัน พร้อมเส้นเวลาและแผ…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด