
ภาพ: Heiko S / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ของเล่นละอ่อนล้านนา: ก๋งเก๋ง โกกกา ปื๋นก้านก้วย
ของเล่นเด็กล้านนา ในคำเมืองคือของที่ ละอ่อน ลอ่อฯร (คำเมืองอ่านว่า ละอ่อน) หรือเด็ก ๆ เอามา เหล้น เห้ลฯร (คำเมืองอ่านว่า เหล้น) แปลว่าเล่น คือทำเพื่อความสนุกหรือผ่อนอารมณ์ ตามที่พจนานุกรมอธิบาย หลายอย่างทำเองจากไม้ไผ่ กะลา ก้านกล้วย และของที่หาได้ใกล้บ้าน
บทความนี้พาไปรู้จักของเล่นและการเล่นที่พจนานุกรมมรดกล้านนาเก็บไว้ โดยเล่าตามคำอธิบายของแต่ละคำเท่านั้น และท้ายบทความมีเกมพลิกการ์ดให้จับคู่ชื่อของเล่นกับภาพ
เหล้น: คำที่ใช้บอกว่าเล่น
คำว่า เหล้น เป็นกริยาที่อยู่หน้าชื่อการเล่นหลายอย่าง พจนานุกรมบันทึกไว้ เช่น เหล้นตี้ เห้ลฯรตี้ (คำเมืองอ่านว่า เหล้นตี้) แปลว่าเล่นตี่จับ และ เหล้นบ่าต้อ เห้ลฯรบ่าฯตํอฯ (คำเมืองอ่านว่า เหล้นบ่าต้อ) แปลว่าเล่นตะกร้อ
พจนานุกรมให้ความหมายของสองคำนี้สั้น ๆ เพียงเท่านี้ เราจึงไม่ขยายวิธีเล่นเพิ่มเอง ส่วนการเล่นอื่นที่ขึ้นต้นด้วย เหล้น ในพจนานุกรมมีทั้งเล่นน้ำ เล่นกล และความหมายเชิงเปรียบ ซึ่งไม่ใช่เรื่องของเล่นเด็ก จึงไม่นำมารวมไว้ที่นี่
ก๋งเก๋ง โกกกา: ของเล่นสำหรับเดินและวิ่งแข่ง
ก๋งเก๋ง ก฿งฯเกงฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋งเก๋ง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นของเล่นเด็กที่ทำด้วยท่อนไม้ไผ่ ๒ อัน เจาะรูสอดแผ่นไม้สำหรับเหยียบ จะสูงหรือต่ำก็ได้ตามความถนัด เวลาเล่นอาจใช้วิ่งแข่งกัน หรือเอื้อมเอาของในที่สูง และมีอีกชื่อว่า โก๊ะก๊ะ
โกกกา โกกฯ฿คาฯ (คำเมืองอ่านว่า โกกกา) ใช้กะลาผ่าซีกสองอัน ที่ด้านมีรูร้อยเชือกเข้าด้วยกัน วิธีเล่นตามพจนานุกรมคือจับเชือก ยืนบนกะลาทั้งสอง แล้วเดินหรือวิ่งแข่งกัน
ปื๋นก้านก้วย ก้องถ๋บ ปื๋นบ่าแต็๋บ: ของเล่นที่มีเสียง
ปื๋นก้านก้วย ปืนฯก้านฯก้ลฯวฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปื๋นก้านก้วย) ทำจากก้านกล้วย ใช้มีดปาดด้านสันของก้านให้เป็นริ้ว ๔-๕ ริ้ว แล้วยกส่วนที่ปาดให้ตั้งฉาก เวลา "ยิง" ใช้มือกราดให้ราบลงในคราวเดียว เพื่อให้เกิดเสียง
ก้องถ๋บ ก้ลฯอฯงถ฿ปฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้องถ๋บ) พจนานุกรมให้คำกลางว่า ฉับโผง เป็นกระบอกไม้ไผ่เล็ก ๆ เส้นผ่านศูนย์กลางราว ๑.๕ เซนติเมตร ยาวราว ๑ ฟุต มีแกนกระทุ้ง ใช้ก้อนกระดาษเปียก ก้อนใบไม้ดิบ หรือผลไม้อย่างเมล็ดผักปลังที่พอดีกับรูเป็นกระสุน เมื่อดันแกน กระสุนจะพุ่งออกพร้อมเสียงดัง
ปื๋นบ่าแต็๋บ ปืนฯบ่าฯแตัปฯ (คำเมืองอ่านว่า ปื๋นบ่าแต็๋บ) คือปืนเด็กเล่นที่เมื่อเหนี่ยวไก นกสับจะกระทบกับ บ่าแต็๋บ บ่าฯแตัปฯ หรือแก๊ป ม้วนแผ่นบรรจุดินปืนขนาดเล็ก เกิดเสียง "แต๊ป ๆ" ตามจังหวะที่เหนี่ยว
ของเล่นจากของใกล้ตัว
พจนานุกรมเก็บของเล่นอีกหลายอย่างที่ได้มาจากสิ่งรอบบ้านและในสวน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ที่พจนานุกรมบอกไว้ |
|---|---|---|
| ฮกปึ๋ง | ร฿กฯปึงฯ | กระเพาะปัสสาวะของหมูเป่าลมจนตึง เหนียวมาก เด็ก ๆ ใช้เตะเล่นแทนฟุตบอล |
| บ่าข่าง | บ่าฯข่างฯ | ความหมายที่ ๒ คือลูกข่าง ของเล่นเด็กใช้เชือกพันแล้วโยนให้หมุน |
| หมากเก็๋บ | หมฯากฯเกัปฯ | การเล่นของเด็ก ใช้เม็ดมะขามเป็นต้น โยนแล้วเก็บ |
| ว่าว | ว่าฯวฯ | เครื่องเล่นใช้ไม้ไผ่เหลากลมผูกเป็นโครง ปิดด้วยกระดาษหรือผ้าบาง มีเชือกหรือป่านผูก ชักให้ลอยขึ้นไปในอากาศ |
ที่คำ กองแกง (ไม้ยืนต้นผลคล้ายลางสาด) พจนานุกรมเล่าว่าเม็ดในสีขาวแข็ง มักใช้เหล็กแหลมแทงให้ทะลุ เอาเชือกร้อยขมวดเป็นปม ให้เด็กเล่นกระทบกัน ของใครแตกก่อนผู้นั้นแพ้ เรียกว่า บ่ากองแกง ซึ่งเป็นชื่อที่ปรากฏเฉพาะในคำอธิบายนี้ ไม่ได้เป็นคำหลักของตัวเอง
ส่วนใบของต้น ลาน ลานฯ พจนานุกรมบอกว่านอกจากใช้จารคัมภีร์ ทำพัด หมวก กล่องข้าว ยังใช้ทำของเด็กเล่น เช่น ปลาตะเพียนใบลาน และที่คำ ใบลาน ไบลานฯ ก็ระบุว่าใช้ทำของเด็กเล่นเช่นกัน
ชิงช้า กระดานหก ชักเย่อ: เล่นด้วยกัน
พจนานุกรมมีทั้งเครื่องเล่นและการเล่นที่เล่นเป็นกลุ่ม ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก ไม้เปิกฯกะเดิกฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก) คือกระดานหก ทำด้วยไม้กระดานยาวมีคานรับตรงกลาง ผู้เล่นนั่งปลายทั้งสองข้าง ผลัดกันกระดกขึ้นลง
สิ๋กจุ้งจา สิกฯชุ่งชา (คำเมืองอ่านว่า สิ๋กจุ้งจา) แปลว่าเล่นชิงช้า และมีอีกคำว่า เหล้นจุ้งจา ส่วน เหล้นจั๊กส้าว เห้ลฯรชักฯส้าวฯ (คำเมืองอ่านว่า เหล้นจั๊กส้าว) แปลว่าเล่นชักเย่อ และมีอีกคำว่า เหล้นยอกเย้อ
ลองเล่น: จับคู่ของเล่นเก่า
พลิกการ์ดทีละ ๒ ใบ ใบหนึ่งเป็นคำเมืองอักษรธรรมล้านนา อีกใบเป็นภาพวาดของเล่น เจอคู่ที่ตรงกันแล้วจะแสดงความหมายจากพจนานุกรม ยิ่งพลิกน้อย คะแนนยิ่งสูง
สรุป
- ละอ่อน คือเด็ก และ เหล้น คือเล่น เป็นคำที่อยู่หน้าชื่อการเล่น เช่น เหล้นตี้ เหล้นบ่าต้อ เหล้นจั๊กส้าว
- ก๋งเก๋ง (ไม้ไผ่ ๒ อัน มีที่เหยียบ) และ โกกกา (กะลา ๒ ซีก ร้อยเชือก) ใช้เดินหรือวิ่งแข่ง
- ปื๋นก้านก้วย ก้องถ๋บ และ ปื๋นบ่าแต็๋บ เป็นของเล่นที่มีเสียง
- ฮกปึ๋ง บ่าข่าง หมากเก็๋บ ว่าว ได้จากของใกล้ตัว และ ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก สิ๋กจุ้งจา เล่นกับเพื่อน
- พจนานุกรมไม่ได้บอกกติกาของทุกอย่าง เราจึงเล่าเท่าที่บันทึกไว้
ค้นคำเรื่องของเล่นเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเรียกเด็กกับคำเลี้ยงลูกต่อที่ ละอ่อน: คำเมืองเรื่องเลี้ยงเด็ก
📚 ทั้งชุด: ดูทุกช่วงชีวิตบนแผนที่เดียวที่ ชีวิตคนเมือง: ฮีตจากเกิดจนตาย
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ก๋งเก๋ง · โกกกา · ปื๋นก้านก้วย · ปื๋นบ่าแต็๋บ · ก้องถ๋บ · ฮกปึ๋ง · ไม้เปิ๋กกะเดิ๋ก · สิ๋กจุ้งจา · เหล้นจั๊กส้าว · หมากเก็๋บ · ว่าว
- ภาพปก: Heiko S. Traditional Chula Kite. Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 21 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ก๋งเก๋ง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 21 คำ จำได้แค่ไหน?


