มรดกล้านนา

🌐 Read in English

พญานาคประดับผ้าสีสดบนบันไดวัดพระธาตุดอยสุเทพ อ้าปากกว้างเหมือนกำลังร้องอุทาน

ภาพ: Dinkum / Wikimedia Commons (CC0)

คำอุทานคำเมือง: อะล้า ปู้ดโธะ ฮื้อ เฮอะเหอ นะว่า

คำอุทานคำเมือง คือเสียงร้องสั้น ๆ ที่หลุดออกมาเวลาเจ็บ ตกใจ ผิดหวัง หรือไม่เชื่อหู คำที่คนเหนือใช้เมื่อเจ็บคือ อะล้า อล้า (คำเมืองอ่านว่า อะล้า) ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า "โอ๊ย" บทเรียนนี้รวมคำอุทานทุกคำที่พจนานุกรมมรดกล้านนาระบุไว้ แล้วให้ลองใช้ในบทสนทนาสั้น ๆ

อล้า
อะล้า
ว.โอ๊ย - คำอุทานแสดง ว่าเจ็บปวด หรือได้รับบาดเจ็บ
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

แหม อุ๊ย โอ้ย ไม่ใช่อย่างที่คิด

หลายคนเดาว่าคำอุทานคำเมืองคือ "แหม" "อุ๊ย" "โอ้ย" แต่เมื่อเปิดพจนานุกรมกลับไม่ตรงอย่างนั้น

คำที่เดา พจนานุกรมบอกว่า
แหม แหมฯ ไม่ใช่คำอุทาน แต่แปลว่า "อีก" ใช้ตามหลังคำกริยา เช่น กิ๋นแหม (กินอีก) ไปแหม (ไปอีก)
อุ๊ย อุ้ ไม่ใช่คำอุทาน แต่ใช้เรียกพ่อแม่ของพ่อแม่ เช่น พ่ออุ๊ย แม่อุ๊ย
โอ้ย ไม่พบในพจนานุกรม (คำที่ใกล้ที่สุดคือ อะล้า ที่แปลว่า โอ๊ย)
💡 เกร็ดความรู้
ถ้าได้ยินคนเมืองพูดว่า แหม อย่าเพิ่งนึกว่าเขาร้องชม ให้ฟังว่าตามหลังคำกริยาหรือเปล่า ถ้าใช่ เขากำลังบอกว่า "อีก" ลองอ่านคำอื่น ๆ ที่หน้าตาคล้ายกันแต่ความหมายต่างกันได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง

คำอุทาน ๑๓ คำ แยกตามอารมณ์

พจนานุกรมมีคำที่ระบุว่าเป็นคำอุทาน ๑๔ รายการ ตารางนี้รวม ๑๓ คำที่ใช้สอนได้ ส่วนอีก ๑ คำ พจนานุกรมระบุว่าเป็นคำหยาบ ที่ใช้ตอบโต้ด้วยความโกรธ เราจึงไม่นำมาสอน

อารมณ์ คำเมือง อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
เจ็บปวด อะล้า อล้า โอ๊ย แสดงว่าเจ็บปวดหรือได้รับบาดเจ็บ
ประหลาดใจ ปู้ดโธะ พูโท฿ธฯะ แสดงความประหลาดใจ คล้ายพุทโธ่
ตกใจ โฮะ โร฿ะ แสดงความตกใจ ประหลาดใจ ไม่พอใจ
อย่างพุทโธ่ อ๋กปุ๊ทโธ อ฿กฯพุเทธฯาฯ อย่าง "พุทโธ่"
อย่างอกเอ๋ย อ๋กๆ อ฿กฯๆ อย่าง "อกเอ๋ย"
ผิดหวัง แห๋ะ แหะ แสดงความผิดหวัง และใช้พูดพร้อมแสดงของให้ดูว่า "นี่ไง"
ผิดหวัง รำคาญ ฮื้อ ฮื้ โธ่ โธ่เอ๊ย ปั๊ดโธ่ แสดงความผิดหวัง ไม่พอใจ รำคาญหรือโมโห (ฮื้อน่อ ก็ว่า)
ไม่เชื่อ เยาะเย้ย เฮอะเหอ เฮิอฯะเหิอฯ ดูถูก เยาะเย้ย หรือไม่เชื่อว่าจะเป็นไปได้ (เฮอะเหอเมอะ ก็ว่า)
สงสัย หา หา แสดงความสงสัย หรือการถาม เช่น อะหยังหา (อะไรหรือ)
นึกแล้วเชียว นะว่า นว่าฯ "นึกแล้วเชียว" เวลาพูดจริงมักแทรกสรรพนามไว้กลาง เช่น นะฮาว่า นะกูว่า นะแม่ว่า
ทำใจให้สบาย ฮาว่าแล้วบ่าเฮ้ย ฮาว่าฯแลฯวฯบ่าฯเฮิ้ยฯ รำพึงเพื่อทำใจ พจนานุกรมว่ากันว่าเป็น "ยาบำรุงจิตใจ"
ผู้หญิงพูด กูหนี้บ่าเฮ่ย คูหี้นฯบ่าฯเฮิ่ คำอุทานของหญิง ถ้าชายใช้ ฮาหนี้บ่าเฮ่ย
ผู้หญิงพูด (ไม่พอใจ) ฮูขี้กูนิ รูขี้คูนิ อย่างไม่พอใจ ใช้กับหญิง ถ้าชายใช้ ฮูขี้ฮานิ

ในตารางมีสองคำที่ควรสังเกตเป็นพิเศษ คือ ฮูขี้กูนิ กับ กูหนี้บ่าเฮ่ย พจนานุกรมระบุว่าเป็นคำอุทานของผู้หญิง ส่วนผู้ชายใช้รูปที่ต่างไปเล็กน้อยตามที่เขียนไว้ในช่องความหมาย

⚠️ ข้อควรระวัง
ฮื้อ (คำอุทาน) ไม่ใช่ หื้อ ที่แปลว่า "ให้" ฟังคล้ายกันแต่เป็นคนละคำ และ โฮะ ในพจนานุกรมยังเป็นชื่อ แกงโฮะ ด้วย ส่วน หา แปลว่า "ค้น" ได้อีกความหมายหนึ่ง ต้องดูบริบทเสมอ

บ่ายวันฝนตก: บทสนทนาสามฉาก

ลองฟังว่าคำอุทานอยู่ตรงไหนของประโยค ในบทสนทนาจำลองที่มรดกล้านนาแต่งขึ้นเพื่อฝึก (ส่วนอื่นเป็นภาษาไทย มีเฉพาะคำอุทานเป็นคำเมือง)

ฉาก ๑ · วิทยุบอกข่าว

  • ป้า: เมื่อกี้วิทยุบอกว่าบ่ายนี้ฝนจะตกหนัก
  • หลาน: ปู้ดโธะ! ผ้าตากไว้เต็มราวเลย
  • ป้า: รีบไปเก็บก่อนฟ้าจะครึ้มนะ

ฉาก ๒ · ฝนตกจริง

  • หลาน: ฝนตกแล้ว ทั้งที่ตอนเช้าฟ้าใสอยู่เลย
  • ป้า: นะว่า! ป้าเห็นเมฆดำตั้งแต่เช้าแล้ว
  • หลาน: ป้าทายแม่นยิ่งกว่าหมอดู

ฉาก ๓ · บันไดลื่น

  • ป้า: ระวังบันไดลื่นนะ ฝนเพิ่งหยุด
  • หลาน: อะล้า! เท้าไปโดนขอบบันไดเข้าแล้ว
  • ป้า: ไหนดูซิ ช้ำไหม

ลองเล่น: เลือกอารมณ์ แล้วเรียงบทสนทนา

เลือกสถานการณ์เพื่อดูว่าคำเมืองมีคำอุทานอะไรให้ใช้ แล้วลองเรียงประโยคของฉากทั้งสามให้ถูกลำดับ (ถ้าพจนานุกรมยังไม่มีคำสำหรับอารมณ์นั้น ก็จะบอกตรง ๆ เช่น ความดีใจ)

สรุป

  • คำอุทานคำเมืองในพจนานุกรมมี ๑๓ คำที่นำมาสอนได้ แยกตามอารมณ์ เจ็บ ตกใจ ผิดหวัง ไม่เชื่อ สงสัย และทำใจ
  • เวลาเจ็บ คนเมืองร้อง อะล้า ส่วน แหม แปลว่า "อีก" และ อุ๊ย คือพ่อแม่ของพ่อแม่ ไม่ใช่คำอุทาน
  • ฮื้อ (โธ่) กับ หื้อ (ให้) คนละคำ ส่วนบางคำมีรูปของผู้หญิงกับผู้ชายต่างกัน
  • คำอุทานที่ยังไม่พบในพจนานุกรม เช่น โอ้ย และคำแสดงความดีใจ เราไม่เดาให้

อยากรู้ว่าคำเล็ก ๆ ท้ายประโยคเปลี่ยนความหมายได้อย่างไร อ่านต่อที่ คำลงท้ายคำเมือง หรือค้นคำอุทานเพิ่มในพจนานุกรม: อะล้า

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 16 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "อะล้า" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 16 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

ผู้คนเดินเบียดกันในถนนคนเดินกาดกองต้า ถนนตลาดเก่า เมืองลำปาง สองข้างทางเป็นร้านค้าและตึกเก่า

ถามแบบคนเมือง: ก่อ กา ไผ สัง ไหน จะใด เต้าใด

15 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนวิธีถามแบบคนเมืองจากพจนานุกรม ตั้งแต่ ก่อ กา บ๋อ ถึง ไผ สัง อะหยัง ไย ไหน จะใด เต้าใด และ แต๊กา พร้อมวิธีตอบด้วย จาอี้ จาอั้น และปริศน…

รถสองแถวสีเหลืองจอดข้างอาคารในเชียงใหม่ มีราวบนหลังคาและบันไดท้ายรถ

คำเมืองเอาตัวรอด: 40 ประโยคทักทาย กิน ซื้อของ เดินทาง

21 พฤศจิกายน 2569 เรียนภาษาล้านนา

ชุดคำเมือง 40 ประโยคสำหรับคนมาเที่ยวล้านนา จัดตามสถานการณ์ ทักทาย ขอบคุณ กิน ต่อราคา ถามทาง มีอักษรล้านนา คำอ่าน และบัตรพลิกให้ฝึกและพิมพ์ไ…

มือรินน้ำอบลงในขันแก้วที่ลอยกลีบดาวเรือง มีพระพุทธรูปอยู่ด้านหลัง เตรียมไว้ใช้ในวันปี๋ใหม่

คำเรียกญาติคำเมือง: ป้อ แม่ ปี้ อ้าย อุ๊ย และคำแทนตัว

14 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำเรียกญาติในคำเมืองตามพจนานุกรม ตั้งแต่ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย ถึงหลีด หลี้ คำแทนตัวที่สุภาพ เช่น ข้าเจ้า และคำที่ต้องระวังอย่าง คิง ฮา ป้อเล…

แม่ค้าในกาดวโรรส เชียงใหม่ ยืนจัดผักและดอกไม้สดบนท้ายรถกระบะหน้าร้านค้า

คำลงท้ายคำเมือง: เจ้า ก่อ กา เหวื่อ แล่ เหียกำ จ๊ะแล

15 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำลงท้ายคำเมืองจากพจนานุกรม ตั้งแต่ เจ้า ก่อ กา เหวื่อ แล่ เหียกำ ถึง จ๊ะแล ที่ใช้ปิดความในใบลาน พร้อมตัวอย่าง กิ๋นเข้า คำเดียวที่เปลี…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด