
ภาพ: Lannafolium / Wikimedia Commons (CC0)
แปลงศักราช: พ.ศ. ค.ศ. จ.ศ. ม.ศ. เทียบกันอย่างไร
ศักราช ศกราช (คำเมืองอ่านว่า ศ๋ะก๋ะลาจ๊ะ) คือระบบนับปีที่ยึดเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเป็นจุดเริ่มต้น การ แปลงศักราช จึงเป็นทักษะที่ใช้จริง เพราะปีเดียวกันเขียนได้ถึงสี่แบบ ปฏิทินในมือเป็น พ.ศ. หนังสือต่างประเทศเป็น ค.ศ. ใบลานและจารึกเป็น จ.ศ. หรือ ม.ศ.
ข่าวดีคือการแปลงไม่ยาก ทุกศักราชต่างกันด้วยตัวเลขคงที่ตัวเดียว มีแค่เรื่องเดียวที่ต้องระวังคือ "วันที่ปีเปลี่ยน" ซึ่งแต่ละศักราชไม่ตรงกัน บทความนี้พาคิดทีละขั้น และมีเครื่องมือให้ลองกดเอง
ศักราชสี่แบบที่เจอในล้านนา
งานของกรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕) ที่ศึกษาจารึกล้านนา พบว่าเอกสารล้านนาใช้ศักราชสามแบบ คือ จุลศักราช ใช้มากที่สุด รองลงมาคือ พุทธศักราช และ มหาศักราช ส่วน คริสต์ศักราช เราใช้เทียบกับโลกสากลในปัจจุบัน
| ศักราช | ย่อ | เทียบจาก พ.ศ. | ปีเปลี่ยนเมื่อไร |
|---|---|---|---|
| พุทธศักราช | พ.ศ. | (ตัวตั้ง) | ๑ มกราคม (ราชการไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๔) |
| คริสต์ศักราช | ค.ศ. | ลบ ๕๔๓ | ๑ มกราคม |
| จุลศักราช | จ.ศ. | ลบ ๑๑๘๑ | วันพญาวัน กลางเดือนเมษายน |
| มหาศักราช | ม.ศ. | ลบ ๖๒๑ | ยังไม่ระบุ (เรายังไม่ได้ตรวจกับปฏิทินของเรา) |
พจนานุกรมอธิบายว่า พ.ศ. เริ่มนับเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพาน และเทียบ พ.ศ. กับ ค.ศ. ได้โดยเอา พ.ศ. ตั้ง ลบ ๕๔๓ ส่วน จ.ศ. พจนานุกรมบอกว่าเป็นศักราชที่เริ่มใช้สมัยอาณาจักรพุกาม ตั้งขึ้นเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี จึงทำให้ จ.ศ. ๑ ตรงกับ พ.ศ. ๑๑๘๑
ส่วนผลต่างของ ม.ศ. ๖๒๑ ปีจาก พ.ศ. (หรือ ๗๘ ปีจาก ค.ศ.) มาจากบทความของ La–iard Silanoi และ Charin Phakprapai (๒๕๖๑) ซึ่งสรุปไว้ว่า พ.ศ. − ๖๒๑ = ม.ศ. และชี้ว่าไทยไม่ใช้มหาศักราชแล้ว แต่ศิลาจารึกในอดีตนิยมใช้
สูตรเดียวจำได้ทั้งหมด: ให้ พ.ศ. เป็นตัวกลาง
วิธีที่ง่ายที่สุดคือแปลงเป็น พ.ศ. ก่อน แล้วค่อยแปลงต่อ จะไม่ต้องจำสูตรจากทุกศักราชไปทุกศักราช
- ค.ศ. + ๕๔๓ = พ.ศ.
- จ.ศ. + ๑๑๘๑ = พ.ศ.
- ม.ศ. + ๖๒๑ = พ.ศ.
- ถ้าจะข้ามกันเอง ให้ผ่าน พ.ศ. เช่น จ.ศ. → ค.ศ. คือบวก ๑๑๘๑ แล้วลบ ๕๔๓ ได้ผลต่าง ๖๓๘ พอดี (จ.ศ. + ๖๓๘ = ค.ศ.)
พจนานุกรมมีตัวอย่างที่ช่วยตรวจคำตอบได้ เช่น ปี พ.ศ. ๒๕๖๓ ลบ ๕๔๓ ได้ ค.ศ. ๒๐๒๐ ส่วน ศก ศ฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ศ๋ก) คือคำที่ตามหลังเลขตัวสุดท้ายของ จ.ศ. เช่น ลงท้าย ๐ เป็นสัมฤทธิศก ลงท้าย ๑ เป็นเอกศก ลงท้าย ๘ เป็นอัฐศก ตัวเลขท้ายจึงช่วยเช็กว่าอ่านปีถูกหรือไม่
ลองแปลงเอง
ใส่ปีในศักราชที่คุณรู้ เครื่องมือจะแสดงอีกสามศักราช พร้อมวิธีบวกลบและวันพญาวันของปีนั้น ตัวเลขวันพญาวันมาจากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
ถ้าอยากแปลงเป็นวันที่เต็ม ๆ ให้ใช้หน้า แปลงวันที่ในปฏิทินล้านนา ส่วนบทความนี้เน้นสอนวิธีคิดของ "ปี"
ตัวอย่างคิดทีละขั้น
ตัวอย่างที่ ๑: พ.ศ. ๒๕๖๙ คือ ค.ศ. และ จ.ศ. อะไร
- ค.ศ. = ๒๕๖๙ − ๕๔๓ = ๒๐๒๖
- จ.ศ. = ๒๕๖๙ − ๑๑๘๑ = ๑๓๘๘ แต่ใช้ได้ตั้งแต่วันพญาวันเป็นต้นไป
- ก่อนวันพญาวัน (ตั้งแต่ ๑ มกราคม) จ.ศ. = ๒๕๖๙ − ๑๑๘๒ = ๑๓๘๗
ปฏิทินล้านนาของเราคำนวณวันพญาวันปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๖ เมษายน เวลา ๑๔.๔๐ น. วันที่ ๑ มกราคม และ ๑๕ เมษายน ๒๕๖๙ จึงยังเป็น จ.ศ. ๑๓๘๗ ส่วนวันที่ ๑๖ เมษายน เป็นต้นไปเป็น จ.ศ. ๑๓๘๘
ตัวอย่างที่ ๒: ผู้เฒ่าบอกว่า "จุลศักราช ๑๓๘๘ ตั๋ว" คือปี พ.ศ. อะไร
พจนานุกรมบอกว่า ตั๋ว ต฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ตั๋ว) เป็นลักษณนามที่ใช้กับศักราช เช่น "จุลศักราช ๑,๓๗๐ ตั๋ว" คำตอบคือ ๑๓๘๘ + ๑๑๘๑ = พ.ศ. ๒๕๖๙ แต่ปี จ.ศ. ๑๓๘๘ ยาวข้ามปีสากล เริ่มวันพญาวัน ๑๖ เมษายน ๒๕๖๙ ไปจนถึง ๑๕ เมษายน ๒๕๗๐ ดังนั้นวันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ จึงยังเป็น จ.ศ. ๑๓๘๘ และตรงกับ พ.ศ. ๒๕๗๐ ซึ่งคือ ๑๓๘๘ + ๑๑๘๒
ตัวอย่างที่ ๓: จารึกเขียนว่า จ.ศ. ๘๓๘
ในงานของกรรณิการ์ (๒๕๔๕) มีตัวอย่างจารึกล้านนาที่ลงปี จ.ศ. ๘๓๘ คิดได้ว่า ๘๓๘ + ๑๑๘๑ = พ.ศ. ๒๐๑๙ และ ๘๓๘ + ๖๓๘ = ค.ศ. ๑๔๗๖ ผลนี้เป็นเลขปีโดยประมาณจากผลต่าง ถ้าต้องการวันที่ในจารึก ต้องดูด้วยว่าผู้เขียนอ้างปฏิทินจูเลียนหรือเกรกอเรียน
จ.ศ. เปลี่ยนปีที่ไหน: วันพญาวัน
วันพญาวัน วันฯพยฯาวันฯ (คำเมืองอ่านว่า วันพญาวัน) หรือวันเถลิงศก พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นวันเปลี่ยนจุลศักราชเป็นปีใหม่ ตรงกับวันที่ ๑๕ หรือ ๑๖ เมษายน (ทุกวันนี้ตรงกับ ๑๖ เมษายน) อยู่ในช่วง ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า ศักราชใหม่ หรือเทศกาลสงกรานต์
- พ.ศ. ๒๕๖๙: วันพฤหัสบดีที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๖๙ เวลา ๑๔.๔๐ น. เริ่ม จ.ศ. ๑๓๘๘
- พ.ศ. ๒๕๗๐: วันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐ เวลา ๒๐.๕๒ น. เริ่ม จ.ศ. ๑๓๘๙
สังเกตว่าเวลาเถลิงศกต่างกันมากในแต่ละปี ปฏิทินของเราและการใช้ในล้านนาเปลี่ยนเลขปีที่ "วัน" ของวันพญาวัน ไม่ได้รอถึงนาทีที่คำนวณได้ ดูวันและเวลาของแต่ละปีได้ที่ ตารางวันพญาวัน และอ่านเรื่องวันนี้เพิ่มที่ วันพญาวัน หรือ ปีใหม่แบบคนเมือง
พ.ศ. เปลี่ยนปี ๑ มกราคม มาตั้งแต่เมื่อไร
สื่อประวัติศาสตร์อย่างมติชนและศิลปวัฒนธรรมรายงานว่า ทางราชการไทยเคยกำหนดให้ปีใหม่เริ่มวันที่ ๑ เมษายน ก่อนจะประกาศให้ใช้ ๑ มกราคมเป็นวันขึ้นปีใหม่ในสมัย จอมพล ป. พิบูลสงคราม โดยมีผลตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๔ (แหล่งเขียนปีประกาศไม่ตรงกันนัก จึงควรตรวจราชกิจจานุเบกษาเมื่อต้องอ้างวันที่แน่นอน) ถ้าอ่านเอกสารราชการเก่าก่อนปีนั้น เดือนมกราคมถึงมีนาคมจะอยู่ใน พ.ศ. ก่อนหน้า ผลต่าง พ.ศ. กับ ค.ศ. ของช่วงนั้นจึงเป็น ๕๔๒ ไม่ใช่ ๕๔๓
ส่วนวันที่ปัจจุบัน ผลต่าง ๕๔๓ ใช้ได้ตลอดปี
สรุป
- ทุกศักราชเทียบกันด้วยผลต่างคงที่: ค.ศ. = พ.ศ. − ๕๔๓ · จ.ศ. = พ.ศ. − ๑๑๘๑ · ม.ศ. = พ.ศ. − ๖๒๑
- ใช้ พ.ศ. เป็นตัวกลางเสมอ จะไม่ต้องจำสูตรข้ามศักราช
- พ.ศ. และ ค.ศ. เปลี่ยนปี ๑ มกราคม แต่ จ.ศ. เปลี่ยนที่วันพญาวัน กลางเมษายน ปีเดียวกันจึงมี จ.ศ. ได้สองค่า
- เลขท้ายของ จ.ศ. บอกชื่อ ศก เช่น ลงท้าย ๘ เป็นอัฐศก ใช้ตรวจว่าอ่านถูก
- ม.ศ. ในบทความนี้เป็นการคำนวณจากผลต่างเท่านั้น เราไม่ระบุวันที่ ม.ศ. เปลี่ยนปี
ดูคำ ศกราช ในพจนานุกรม และอ่านต่อเรื่องปฏิทินทั้งปีได้ที่ ปฏิทินล้านนา
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ศกราช · ศก · วันพญาวัน · ตั๋ว · ปี๋ใหม่
- กรรณิการ์ วิมลเกษม. (๒๕๔๕). ศักราช ศก ปี วัน เดือน ฤกษ์ และยามในจารึกล้านนา. ดำรงวิชาการ ๑(๑). บทความ
- La–iard Silanoi และ Charin Phakprapai. (๒๕๖๑). ความรู้เรื่องการเทียบพุทธศักราชกับศักราชอื่นๆ ที่มัคคุเทศก์ควรทราบ. กระแสวัฒนธรรม ๑๙(๓๖). ไฟล์ PDF
- มติชน. ประวัติวันขึ้นปีใหม่ ๑ มกราคม · ศิลปวัฒนธรรม. จุดเปลี่ยนไทยย้ายวันขึ้นปีใหม่
- ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา: แปลงวันที่ · วันพญาวัน
ค้นหาคำว่า "ศกราช" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 5 คำ จำได้แค่ไหน?


