มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ใบลานล้านนาแผ่นยาวที่จารอักษรธรรมเป็นแถว ถูกถือไว้ด้วยสองมือ ด้านหลังเป็นผ้าจีวรสีแดงและของใช้ในวัด

ภาพ: Lannafolium / Wikimedia Commons (CC0)

แปลงศักราช: พ.ศ. ค.ศ. จ.ศ. ม.ศ. เทียบกันอย่างไร

ศักราช ศกราช (คำเมืองอ่านว่า ศ๋ะก๋ะลาจ๊ะ) คือระบบนับปีที่ยึดเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเป็นจุดเริ่มต้น การ แปลงศักราช จึงเป็นทักษะที่ใช้จริง เพราะปีเดียวกันเขียนได้ถึงสี่แบบ ปฏิทินในมือเป็น พ.ศ. หนังสือต่างประเทศเป็น ค.ศ. ใบลานและจารึกเป็น จ.ศ. หรือ ม.ศ.

ข่าวดีคือการแปลงไม่ยาก ทุกศักราชต่างกันด้วยตัวเลขคงที่ตัวเดียว มีแค่เรื่องเดียวที่ต้องระวังคือ "วันที่ปีเปลี่ยน" ซึ่งแต่ละศักราชไม่ตรงกัน บทความนี้พาคิดทีละขั้น และมีเครื่องมือให้ลองกดเอง

ศกราช
ศ๋ะก๋ะลาจ๊ะ
น.ศักราช - ระบบการนับเวลาเรียงลำดับเป็นปี โดยยึดเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเป็นจุดเริ่มต้น เช่น พุทธศักราช ย่อว่า พ.ศ. เป็นศักราชที่เริ่มนับเมื่อพระโคตมพุทธเจ้าปรินิพพาน ในประเทศไทยเริ่มนับเมื่อปรินิพพานแล้ว ๑ ปี เช่นในประเทศไทยปี พ.ศ.๒๕๖๓: ส่วนในประเทศอื่นๆ เช่นเมียนมาร์ เริ่มต้นนับตั้งแต่วันตรัสรู้ จะเป็นปี พ.ศ.๒๕๖๔: ในประเทศศรีลังกาเปลี่ยนศักราชในวันวิสาขบูชา: ส่วนคริสต์ศักราช (ค.ศ.) เริ่มนับตั้งแต่พระเยซูคริสต์ประสูติ (หลัง พ.ศ.๕๔๔) เป็น ค.ศ.๑ การเทียบ พ.ศ.กับ ค.ศ.ทำได้โดยเอา พ.ศ.ตั้ง ลบด้วย (๕๔๔-๑) หรือลบด้วย ๕๔๓ เช่น ปี พ.ศ.๒๕๖๓ จะได้ปี ค.ศ.เท่ากับ ๒๕๖๓-๕๔๓ = ๒๐๒๐: จุลศักราช ย่อว่า จ.ศ.เป็นศักราชประจำชาติเมียนมาร์ เริ่มใช้ในสมัยอาณาจักรพุกาม ตั้งขึ้นเมื่อพระพุทธเจ้าปริพิพพานไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี ดังนั้น จ.ศ.๑ จึงตรงกับ พ.ศ. ๑๑๘๑ เอกสารโบราณของไทยเริ่มใช้ จ.ศ.หลังสมัยที่กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่า; ดู...ศก
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ศักราชสี่แบบที่เจอในล้านนา

งานของกรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕) ที่ศึกษาจารึกล้านนา พบว่าเอกสารล้านนาใช้ศักราชสามแบบ คือ จุลศักราช ใช้มากที่สุด รองลงมาคือ พุทธศักราช และ มหาศักราช ส่วน คริสต์ศักราช เราใช้เทียบกับโลกสากลในปัจจุบัน

ศักราช ย่อ เทียบจาก พ.ศ. ปีเปลี่ยนเมื่อไร
พุทธศักราช พ.ศ. (ตัวตั้ง) ๑ มกราคม (ราชการไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๔)
คริสต์ศักราช ค.ศ. ลบ ๕๔๓ ๑ มกราคม
จุลศักราช จ.ศ. ลบ ๑๑๘๑ วันพญาวัน กลางเดือนเมษายน
มหาศักราช ม.ศ. ลบ ๖๒๑ ยังไม่ระบุ (เรายังไม่ได้ตรวจกับปฏิทินของเรา)

พจนานุกรมอธิบายว่า พ.ศ. เริ่มนับเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพาน และเทียบ พ.ศ. กับ ค.ศ. ได้โดยเอา พ.ศ. ตั้ง ลบ ๕๔๓ ส่วน จ.ศ. พจนานุกรมบอกว่าเป็นศักราชที่เริ่มใช้สมัยอาณาจักรพุกาม ตั้งขึ้นเมื่อพระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้ว ๑๑๘๑ ปี จึงทำให้ จ.ศ. ๑ ตรงกับ พ.ศ. ๑๑๘๑

ส่วนผลต่างของ ม.ศ. ๖๒๑ ปีจาก พ.ศ. (หรือ ๗๘ ปีจาก ค.ศ.) มาจากบทความของ La–iard Silanoi และ Charin Phakprapai (๒๕๖๑) ซึ่งสรุปไว้ว่า พ.ศ. − ๖๒๑ = ม.ศ. และชี้ว่าไทยไม่ใช้มหาศักราชแล้ว แต่ศิลาจารึกในอดีตนิยมใช้

สูตรเดียวจำได้ทั้งหมด: ให้ พ.ศ. เป็นตัวกลาง

วิธีที่ง่ายที่สุดคือแปลงเป็น พ.ศ. ก่อน แล้วค่อยแปลงต่อ จะไม่ต้องจำสูตรจากทุกศักราชไปทุกศักราช

  • ค.ศ. + ๕๔๓ = พ.ศ.
  • จ.ศ. + ๑๑๘๑ = พ.ศ.
  • ม.ศ. + ๖๒๑ = พ.ศ.
  • ถ้าจะข้ามกันเอง ให้ผ่าน พ.ศ. เช่น จ.ศ. → ค.ศ. คือบวก ๑๑๘๑ แล้วลบ ๕๔๓ ได้ผลต่าง ๖๓๘ พอดี (จ.ศ. + ๖๓๘ = ค.ศ.)

พจนานุกรมมีตัวอย่างที่ช่วยตรวจคำตอบได้ เช่น ปี พ.ศ. ๒๕๖๓ ลบ ๕๔๓ ได้ ค.ศ. ๒๐๒๐ ส่วน ศก ศ฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ศ๋ก) คือคำที่ตามหลังเลขตัวสุดท้ายของ จ.ศ. เช่น ลงท้าย ๐ เป็นสัมฤทธิศก ลงท้าย ๑ เป็นเอกศก ลงท้าย ๘ เป็นอัฐศก ตัวเลขท้ายจึงช่วยเช็กว่าอ่านปีถูกหรือไม่

ลองแปลงเอง

ใส่ปีในศักราชที่คุณรู้ เครื่องมือจะแสดงอีกสามศักราช พร้อมวิธีบวกลบและวันพญาวันของปีนั้น ตัวเลขวันพญาวันมาจากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา

ถ้าอยากแปลงเป็นวันที่เต็ม ๆ ให้ใช้หน้า แปลงวันที่ในปฏิทินล้านนา ส่วนบทความนี้เน้นสอนวิธีคิดของ "ปี"

ตัวอย่างคิดทีละขั้น

ตัวอย่างที่ ๑: พ.ศ. ๒๕๖๙ คือ ค.ศ. และ จ.ศ. อะไร

  • ค.ศ. = ๒๕๖๙ − ๕๔๓ = ๒๐๒๖
  • จ.ศ. = ๒๕๖๙ − ๑๑๘๑ = ๑๓๘๘ แต่ใช้ได้ตั้งแต่วันพญาวันเป็นต้นไป
  • ก่อนวันพญาวัน (ตั้งแต่ ๑ มกราคม) จ.ศ. = ๒๕๖๙ − ๑๑๘๒ = ๑๓๘๗

ปฏิทินล้านนาของเราคำนวณวันพญาวันปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๑๖ เมษายน เวลา ๑๔.๔๐ น. วันที่ ๑ มกราคม และ ๑๕ เมษายน ๒๕๖๙ จึงยังเป็น จ.ศ. ๑๓๘๗ ส่วนวันที่ ๑๖ เมษายน เป็นต้นไปเป็น จ.ศ. ๑๓๘๘

ตัวอย่างที่ ๒: ผู้เฒ่าบอกว่า "จุลศักราช ๑๓๘๘ ตั๋ว" คือปี พ.ศ. อะไร

พจนานุกรมบอกว่า ตั๋ว ต฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ตั๋ว) เป็นลักษณนามที่ใช้กับศักราช เช่น "จุลศักราช ๑,๓๗๐ ตั๋ว" คำตอบคือ ๑๓๘๘ + ๑๑๘๑ = พ.ศ. ๒๕๖๙ แต่ปี จ.ศ. ๑๓๘๘ ยาวข้ามปีสากล เริ่มวันพญาวัน ๑๖ เมษายน ๒๕๖๙ ไปจนถึง ๑๕ เมษายน ๒๕๗๐ ดังนั้นวันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ จึงยังเป็น จ.ศ. ๑๓๘๘ และตรงกับ พ.ศ. ๒๕๗๐ ซึ่งคือ ๑๓๘๘ + ๑๑๘๒

ตัวอย่างที่ ๓: จารึกเขียนว่า จ.ศ. ๘๓๘

ในงานของกรรณิการ์ (๒๕๔๕) มีตัวอย่างจารึกล้านนาที่ลงปี จ.ศ. ๘๓๘ คิดได้ว่า ๘๓๘ + ๑๑๘๑ = พ.ศ. ๒๐๑๙ และ ๘๓๘ + ๖๓๘ = ค.ศ. ๑๔๗๖ ผลนี้เป็นเลขปีโดยประมาณจากผลต่าง ถ้าต้องการวันที่ในจารึก ต้องดูด้วยว่าผู้เขียนอ้างปฏิทินจูเลียนหรือเกรกอเรียน

⚠️ ข้อควรระวัง
อย่าลืมรอยต่อของปี พ.ศ. กับ ค.ศ. เปลี่ยนวันที่ ๑ มกราคม แต่ จ.ศ. เปลี่ยนที่วันพญาวัน ปีเดียวกันจึงมี จ.ศ. สองค่า ผลต่างที่ถูกขึ้นกับว่าวันนั้นอยู่ก่อนหรือหลังวันพญาวัน ถ้าไม่รู้วัน ให้เขียนทั้งสองค่าไว้ก่อน

จ.ศ. เปลี่ยนปีที่ไหน: วันพญาวัน

วันพญาวัน วันฯพยฯาวันฯ (คำเมืองอ่านว่า วันพญาวัน) หรือวันเถลิงศก พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นวันเปลี่ยนจุลศักราชเป็นปีใหม่ ตรงกับวันที่ ๑๕ หรือ ๑๖ เมษายน (ทุกวันนี้ตรงกับ ๑๖ เมษายน) อยู่ในช่วง ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า ศักราชใหม่ หรือเทศกาลสงกรานต์

ℹ️ ข้อมูล
วันพญาวันที่ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาคำนวณไว้
- พ.ศ. ๒๕๖๙: วันพฤหัสบดีที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๖๙ เวลา ๑๔.๔๐ น. เริ่ม จ.ศ. ๑๓๘๘
- พ.ศ. ๒๕๗๐: วันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐ เวลา ๒๐.๕๒ น. เริ่ม จ.ศ. ๑๓๘๙

สังเกตว่าเวลาเถลิงศกต่างกันมากในแต่ละปี ปฏิทินของเราและการใช้ในล้านนาเปลี่ยนเลขปีที่ "วัน" ของวันพญาวัน ไม่ได้รอถึงนาทีที่คำนวณได้ ดูวันและเวลาของแต่ละปีได้ที่ ตารางวันพญาวัน และอ่านเรื่องวันนี้เพิ่มที่ วันพญาวัน หรือ ปีใหม่แบบคนเมือง

พ.ศ. เปลี่ยนปี ๑ มกราคม มาตั้งแต่เมื่อไร

สื่อประวัติศาสตร์อย่างมติชนและศิลปวัฒนธรรมรายงานว่า ทางราชการไทยเคยกำหนดให้ปีใหม่เริ่มวันที่ ๑ เมษายน ก่อนจะประกาศให้ใช้ ๑ มกราคมเป็นวันขึ้นปีใหม่ในสมัย จอมพล ป. พิบูลสงคราม โดยมีผลตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๔ (แหล่งเขียนปีประกาศไม่ตรงกันนัก จึงควรตรวจราชกิจจานุเบกษาเมื่อต้องอ้างวันที่แน่นอน) ถ้าอ่านเอกสารราชการเก่าก่อนปีนั้น เดือนมกราคมถึงมีนาคมจะอยู่ใน พ.ศ. ก่อนหน้า ผลต่าง พ.ศ. กับ ค.ศ. ของช่วงนั้นจึงเป็น ๕๔๒ ไม่ใช่ ๕๔๓

ส่วนวันที่ปัจจุบัน ผลต่าง ๕๔๓ ใช้ได้ตลอดปี

สรุป

  • ทุกศักราชเทียบกันด้วยผลต่างคงที่: ค.ศ. = พ.ศ. − ๕๔๓ · จ.ศ. = พ.ศ. − ๑๑๘๑ · ม.ศ. = พ.ศ. − ๖๒๑
  • ใช้ พ.ศ. เป็นตัวกลางเสมอ จะไม่ต้องจำสูตรข้ามศักราช
  • พ.ศ. และ ค.ศ. เปลี่ยนปี ๑ มกราคม แต่ จ.ศ. เปลี่ยนที่วันพญาวัน กลางเมษายน ปีเดียวกันจึงมี จ.ศ. ได้สองค่า
  • เลขท้ายของ จ.ศ. บอกชื่อ ศก เช่น ลงท้าย ๘ เป็นอัฐศก ใช้ตรวจว่าอ่านถูก
  • ม.ศ. ในบทความนี้เป็นการคำนวณจากผลต่างเท่านั้น เราไม่ระบุวันที่ ม.ศ. เปลี่ยนปี

ดูคำ ศกราช ในพจนานุกรม และอ่านต่อเรื่องปฏิทินทั้งปีได้ที่ ปฏิทินล้านนา

แหล่งอ้างอิง

ค้นหาคำว่า "ศกราช" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 5 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

เจดีย์ทรายก้อนเล็กหลายองค์บนผืนทรายหน้ากำแพงวัด แต่ละองค์ปักธงกระดาษสามเหลี่ยมหลากสี ทั้งแดง เหลือง น้ำเงิน และขาว

เดือนเจ็ดล้านนา: ปี๋ใหม่เมือง วันศีล และวันเสียประจำเดือน

21 พฤศจิกายน 2569 ประเพณี

เดือนเจ็ดล้านนาคือเดือน ๗ เหนือ ตรงกับเดือนห้าภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๗ เม.ย.–๕ พ.ค. อ่านตำแหน่งปี๋ใหม่เมือง วันศีล วันเสีย และคำว่า เน่า

โคมลอยสีส้มนวลลอยอยู่กลางท้องฟ้ายามค่ำคืนข้างซุ้มประตูวัดล้านนาที่ประดับทองและตุงเงินห้อยเป็นสาย ในเชียงใหม่คืนส่งท้ายปีเก่า

ปีใหม่ ๒๕๗๐ แบบคนเมือง: ปี๋ใหม่เมือง และคำอวยพรอยู่ดีมีสุ๋ข

16 พฤศจิกายน 2569 ประเพณี

ปีใหม่แบบคนเมืองวันที่ ๑ มกราคม ๒๕๗๐ ต่างจากปี๋ใหม่เมืองเดือนเมษายนอย่างไร พร้อมคำอวยพรอยู่ดีมีฮ่าง อยู่ดีมีฮั่ง อยู่ดีมีสุ๋ข และคำทักทายตว…

ผู้คนปล่อยโกมไฟในเทศกาลยี่เป็ง เชียงใหม่

ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง: คำล้านนาในประเพณีรอบปี

12 ตุลาคม 2569 ประเพณี

ยี่เป็งคือวันเพ็ญเดือนสองเหนือ ปี๋ใหม่คือเทศกาลสงกรานต์ รู้จักคำล้านนาในประเพณี ทั้งผังผะตี้บ โกมลอย ดำหัว ตุง และตานตุง จากพจนานุกรมมรดกล้…

ไซไม้ไผ่สานทรงกรวยขนาดใหญ่วางเรียงอยู่ริมตลิ่งในประเทศลาว มีเรือไม้ลำเล็กและทิวเขาอยู่ไกล ๆ ในแสงเย็น

เพลงดักไซ: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

19 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำเมืองจากเพลงดักไซของจรัล มโนเพ็ชร รู้จักไซ ข้อง ลัน ตุ้ม แห และคำว่า ตะคืน ป๋าหลิม ป๋าขาว ซิว พร้อมเครื่องมือจับปลาในพจนานุกรม

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด