คำเรียกญาติคำเมือง: ป้อ แม่ ปี้ อ้าย อุ๊ย และคำแทนตัว

คำเรียกญาติ ในคำเมืองหลายคำฟังคล้ายไทยกลาง แต่หลายคำก็ต่างกันจนฟังผิดความหมายได้ง่าย เช่น ป้อเลี้ยง ที่ไม่ได้แปลว่าพ่อเลี้ยง และ ลูกจาย ที่ไม่ได้แปลว่าลูกชาย คำที่รวมทุกคนในครอบครัวไว้ด้วยกันคือ ปี้น้อง พี่น้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี้น้อง) ซึ่งหมายถึงทั้งพี่กับน้อง คนในวงศ์ญาติ และ "ผู้ที่นับถือกันเสมอญาติ"

บทเรียนนี้ไล่คำเรียกญาติตั้งแต่รุ่นปู่ย่าตายายลงไปถึงรุ่นเหลนของเหลน แล้วต่อด้วยคำแทนตัวว่าใครควรใช้กับใคร ทุกคำ ทุกความหมาย มาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

ครอบครัวสามรุ่นขึ้นไป: ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย ป้อ แม่

ปู่กับตาในคำเมืองใช้คำเดียวกันคือ ป้ออุ๊ย และย่ากับยายก็ใช้คำเดียวกันคือ แม่อุ๊ย พจนานุกรมอธิบายว่า อุ๊ย อุ้ (คำเมืองอ่านว่า อุ๊ย) คือคำเรียกพ่อแม่ของพ่อแม่ หรือผู้ที่มีศักดิ์เสมอกัน

คำว่า ลุง ใช้กันทั่วไปในคำเมือง แต่พจนานุกรมไม่ได้เก็บเป็นคำหลัก พบเพียงในตัวอย่างอย่าง "ลุงน้อยสี" ในคำว่า น้อยหนาน

พี่และน้อง: อ้าย ปี้ น้อง

คำเมืองแยกพี่ชายกับพี่สาวออกจากกันชัดเจน

ลูกหลาน: นับได้ถึงห้าชั้น

พจนานุกรมบอกว่า "ในถิ่นล้านนามีการลำดับญาติ คือ ลูก หลาน เหลน หลีด หลี้" คือนับลงไปได้ถึงห้ารุ่น

สามีภรรยาและญาติจากการแต่งงาน

คนนอกครอบครัวที่เรียกเหมือนญาติ

คำแทนตัว: ใครใช้กับใคร

คำแทนตัวในคำเมืองบอกระดับความสนิทและความเคารพได้ละเอียดกว่าที่คิด

พจนานุกรมอธิบายการจับคู่ไว้ชัดว่า เพื่อนสนิทใช้ เปิ้น–ตั๋ว ส่วนภรรยาพูดกับสามีใช้ เปิ้น–ตั๋ว หรือ เปิ้น–อ้าย คู่นี้จึงได้ยินบ่อยในเพลงคำเมือง เช่นใน เพลงน้อยไจยา

น้อย และ หนาน: ชื่อที่บอกว่าเคยบวช

ชายล้านนาที่เคยบวชจะมีคำนำหน้าชื่อติดตัวไป ตามที่พจนานุกรมอธิบายในคำว่า น้อยหนาน น้อฯยฯหนฯานฯ

• น้อย: ผู้ที่สึกจากสามเณร เพราะยังเรียนธรรมมาน้อย เช่น ผู้เคยบวชเณรชื่อสี จะเรียกว่า น้อยสี ปี้น้อยสี หรือ ป้ออุ้ยน้อยสี ตามอายุ
• หนาน หนฯานฯ: ผู้ที่สึกจากพระภิกษุ ซึ่งต้องอายุครบ ๒๐ ปี เช่น หนานมา ป้อหนานมา

พจนานุกรมยังยกคำพังเพยว่า "น้อย บ่ดีเป๋นปู่จ๋ารย์, หนาน บ่ดีเป๋นจ้างซอ" คือ น้อยไม่ควรเป็นมัคนายก และหนานไม่ควรเป็นช่างซอ

ลองพูด: หลานคุยกับแม่อุ๊ย

บทสนทนาสั้น ๆ นี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน โดยใช้ประโยคและรูปประโยคที่พจนานุกรมยกไว้ในคำว่า ข้าเจ้า เจ้า กา และ คิง

แม่อุ๊ย: หลาน กิ๋นเข้าแล้วกา (หลาน กินข้าวแล้วหรือยัง)

หลานสาว: กิ๋นแล้วเจ้า (กินแล้วค่ะ)

แม่อุ๊ย: หลาน ไปไหน

หลานสาว: ข้าเจ้าไปโฮงเฮียนเจ้า (หนูไปโรงเรียนค่ะ)

หลานแทนตัวว่า ข้าเจ้า และลงท้ายด้วย เจ้า ทุกประโยค ผู้ใหญ่ฟังแล้วจะรู้สึกว่าเป็นเด็กที่พูดจาสุภาพ ถ้าอยากไปขอพรผู้ใหญ่ในช่วงปี๋ใหม่เมือง อ่านต่อได้ที่ ดำหัว

สรุป

• ป้ออุ๊ย คือ ปู่และตา แม่อุ๊ย คือ ย่าและยาย และคำเมืองนับลูกหลานได้ห้าชั้น: ลูก หลาน เหลน หลีด หลี้
• พี่ชายคือ อ้าย พี่สาวคือ ปี้ ลูกชายคือ ลูกบ่าว ลูกคนโตคือ ลูกเก๊า ลูกคนสุดท้องคือ ลูกหล้า
• ป้อเลี้ยง คือ คหบดี ลูกจาย คือ ลูกเขย และ ป้อจาย คือ ผู้ชาย ส่วนพ่อเลี้ยงแม่เลี้ยงคือ ป้อน้า แม่น้า
• ผู้หญิงแทนตัวอย่างสุภาพว่า ข้าเจ้า และลงท้ายว่า เจ้า ส่วน คิง–ฮา ใช้ได้เฉพาะเพื่อนสนิท
• น้อย และ หนาน นำหน้าชื่อชายที่สึกจากสามเณรและจากพระ

ค้นคำเรียกญาติเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ฝึกคำที่ใช้ตอนไปตลาดต่อได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง และอ่านเรื่องการขอพรผู้ใหญ่ที่ ดำหัว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ปี้น้อง · ป้ออุ๊ย · ข้าเจ้า · เปิ้น · น้อยหนาน