คำลงท้ายคำเมือง: เจ้า ก่อ กา เหวื่อ แล่ เหียกำ จ๊ะแล

คำลงท้ายคำเมือง คือคำเล็ก ๆ ท้ายประโยคที่ทำให้คำพูดฟังเป็น "คนเมือง" ทันที คำที่ได้ยินบ่อยที่สุดคือ เจ้า เจั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ้า) ที่ใช้แสดงความอ่อนน้อม เช่น กิ๋นแล้วเจ้า (กินแล้วค่ะ) ประโยคเดียวกันถ้าเปลี่ยนคำลงท้าย ความหมายก็เปลี่ยนจากบอกเล่าเป็นถาม เป็นชวน หรือเป็นการยืนยัน

บทเรียนนี้รวบรวม ทุกคำในพจนานุกรมมรดกล้านนาที่อธิบายว่าเป็นคำลงท้าย แบ่งเป็นหกกลุ่ม คือ คำสุภาพ คำถาม คำยืนยัน คำชวนและขอร้อง คำปิดเรื่องในตำนาน และคำลงท้ายโคลง ทุกคำและทุกตัวอย่างมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

ประโยคเดียว ความหมายแปดแบบ

ลองดูว่าคำว่า กิ๋น กินฯ กับ เข้า เขั้า (ข้าว) เปลี่ยนความหมายไปอย่างไรเมื่อเติมคำลงท้ายต่างกัน ทุกประโยคในตารางเป็นตัวอย่างจากพจนานุกรม

คำลงท้ายสุภาพ: เจ้า และ ก็ข้าแล

คำว่า เจ้า ในพจนานุกรมมีหลายความหมาย ใช้นำหน้าชื่อเชื้อสายเจ้าหลวง และแปลว่าเจ้านายหรือผู้เป็นใหญ่ได้ด้วย แต่เมื่ออยู่ท้ายประโยค เจ้า ทำหน้าที่คล้าย "ค่ะ" หรือ "เจ้าค่ะ" ส่วน ก็ข้าแล เป็นคำเก่าที่ใช้พูดกับผู้มีตำแหน่งสูง

คำลงท้ายคำถาม: ก่อ กา เหวื่อ จ๊ะลือ

คำถามแบบคนเมืองไม่ใช้ "ไหม" หรือ "หรือ" แต่ใช้คำลงท้ายเหล่านี้แทน อ่านวิธีถามแบบละเอียดได้ที่ ถามแบบคนเมือง

คำลงท้ายยืนยัน: เหวื่อ บ่อย่า เตี้ยงแต๊ดีหลี

คำว่า เตี้ยงแต๊ดีหลี มาจาก แต๊ แท้ ที่แปลว่า แท้ จริง เช่น อู้แต๊ คือ พูดจริง เมื่อรวมเป็นคำลงท้าย จึงหมายถึงยืนยันว่าเป็นเช่นนั้นจริงแน่นอน

คำลงท้ายชวนและขอร้อง: แล่ เว่ย จิ่มเต๊อะ เหียกำ

คำปิดความในตำนาน: จ๊ะแล บ่อย่าจ๊ะแล ด่าย

ในใบลานไม่มีการขึ้นย่อหน้าแบบหนังสือปัจจุบัน ผู้จารจึงใช้คำเหล่านี้บอกผู้อ่านว่าเรื่องตอนหนึ่งจบแล้ว พจนานุกรมยกตัวอย่างการใช้ ด่าย ไว้ว่า "เมื่อพระสังฆเจ้าเทศนาธรรมจบแล้วด่ายหมู่ชาวบ้านก็ชมชื่นยินดีด่าย"

คำลงท้ายโคลง: เอ่ เหย่ หน่า

คำกลุ่มนี้ไม่ได้ใช้ในการพูดทั่วไป แต่ถ้าอ่านโคลงล้านนาจะพบบ่อย รู้ไว้จะอ่านกวีนิพนธ์ได้เข้าใจขึ้น

ลองพูด: มื้อเย็นที่บ้าน

บทสนทนาสั้น ๆ นี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน โดยใช้ตัวอย่างประโยคจากพจนานุกรม

แม่: กิ๋นเข้าแล้วกา (กินข้าวแล้วหรือยัง)

ลูก: บ่ได้กิ๋นเตื้อเจ้า (ยังไม่ได้กินค่ะ)

แม่: กิ๋นแล่ (กินซิ)

ลูก: ลำก่อ (อร่อยไหม)

แม่: ลำแต๊ (อร่อยจริง) กิ๋นเสียเต๊อะ (กินเสียเถอะ)

บทสนทนาสั้น ๆ นี้ใช้คำลงท้ายไปถึงหกคำ คือ กา เตื้อ เจ้า แล่ ก่อ และ เสียเต๊อะ

ทดสอบตัวเอง

สรุป

• คำลงท้ายสุภาพที่ใช้ทุกวันคือ เจ้า (ปัจจุบันมักใช้กับผู้หญิง) ส่วน ก็ข้าแล เป็นคำเก่าที่ใช้กับผู้มีตำแหน่งสูง
• ถามด้วย ก่อ (ไหม) กา (หรือยัง หรือ) เหวื่อ และถามว่าจริงหรือด้วย จ๊ะลือ อั้นจ๊ะลือ แต๊อี้
• ชวนด้วย แล่ เว่ย จิ่มเต๊อะ เสียเต๊อะ และ เหียกำ แต่ระวัง ไปเหีย ที่แปลว่า ไปให้พ้น
• เตื้อ ท้ายประโยคปฏิเสธแปลว่า "ยัง" เช่น บ่ได้กิ๋นเตื้อ
• ในตำนานใบลานใช้ จ๊ะแล บ่อย่าจ๊ะแล ด่าย ปิดความ ในโคลงใช้ เอ่ เหย่ หน่า

ค้นคำลงท้ายเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนคำกริยาที่ใช้คู่กันได้ที่ คำกริยาคำเมือง และคำห้ามแบบคนเมืองที่ จะไป แปลว่า อย่า

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เจ้า · ก่อ · กา · เหวื่อ · แล่ · เหียกำ · จ๊ะแล · เตื้อ