เรือนกาแล: กาแล หำยนต์ เติ๋น และความเชื่อในบ้านไม้ล้านนา

เรือนกาแล คือเรือนไม้แบบดั้งเดิมของคนไทยวนล้านนา ที่ได้ชื่อจาก กาแล กาแล (คำเมืองอ่านว่า ก๋าแล) ไม้แกะสลักที่ไขว้กันอยู่บนยอดจั่วหลังคา เรือนแบบนี้ไม่ได้มีแค่หน้าตาที่จำง่าย แต่ทุกส่วนของเรือนมีชื่อเรียกเป็นคำเมือง และหลายส่วนผูกพันกับความเชื่อ ตั้งแต่วันที่ปักเสาต้นแรกจนถึงวันขึ้นเรือนใหม่

บทความนี้จะพาเดินขึ้นเรือนกาแลทีละส่วน พร้อมคำล้านนาที่ใช้เรียก และความเชื่อที่คนล้านนาถือกันในการปลูกเรือน

กาแลคืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่า กาแลคือ "ไม้เครื่องเรือนที่ต่อจาก ปั้นลม ปั้นฯล฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั้นลม) ทั้งสองข้างไปไขว้กันอยู่บนหลังคา" และบางถิ่นเรียกว่า กะแล กะแล (คำเมืองอ่านว่า กะแล) ปั้นลมคือไม้แผ่นที่ติดตามแนวขอบหลังคาด้านหน้าจั่ว ซึ่งคำเมืองเรียกว่า หน้าแหนบ ห้นฯาแหนฯบ (คำเมืองอ่านว่า หน้าแหนบ)

ศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ สำนักหอสมุดมหาวิทยาลัยพายัพ บรรยายกาแลของเรือนอุ๊ยผัดไว้ว่า ทำจากไม้กว้างราว "คืบเศษ" ยาวราว "หนึ่งวา" แกะสลักลวดลายแล้วต่อกับปลายบนสุดของปั้นลมในลักษณะไขว้สลับกัน ลายที่พบบ่อยคือ ลายเครือเถา ลายกนกสามตัว และ ลายเมฆไหล

เดินขึ้นเรือนกาแล: ชื่อของแต่ละส่วน

ตามคำบรรยายเรือนกาแลของศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ ม.พายัพ เรือนกาแลส่วนใหญ่เป็น เรือนแฝด คือเรือนสองหลังตั้งชิดกัน หันหน้าไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ เรือนหลังใหญ่มักเป็นเรือนนอน หลังเล็กเป็นเรือนครัว และ ไม่มีส้วมบนเรือน

เมื่อเดินขึ้น ขั้นได ขั้นฯได (คำเมืองอ่านว่า ขั้นได) หรือบันไดด้านหน้า จะพบ ชาน ชานฯ (คำเมืองอ่านว่า จาน) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "พื้นเรือนโล่งอยู่นอกชายคา" ข้าง ๆ ชานมี ร้านน้ำ ร้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮ้านน้ำ) ชั้นไม้สำหรับวาง หม้อน้ำ หํมฯอฯมฯอฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า หม้อน้ำ) หม้อดินใส่น้ำดื่มไว้ให้คนในบ้านและแขก ข้อมูลของ ม.พายัพ เล่าว่าบางบ้านยังตั้งร้านน้ำไว้หน้ารั้ว ให้คนเดินทางผ่านไปมาได้แวะดื่มน้ำ

ถัดจากชานเข้าไปคือ เติ๋น เตินฯ (คำเมืองอ่านว่า เติ๋น) พื้นที่ยกสูงกว่าชานราวหนึ่งคืบ อยู่ใต้หลังคา เป็นห้องโถงอเนกประสงค์ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ห้องโถงที่อยู่นอกห้องนอนของบ้านเรือน ใช้เป็นห้องรับแขก เป็นได้ทั้งที่นั่ง ที่นอน และที่รับประทานอาหาร"

ระหว่างเรือนสองหลังมีรางรับน้ำฝน ซึ่งพจนานุกรมเรียกว่า ฮ่อมลิน ร่อฯมลินฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮ่อมลิน) หรือ ฮ่องลิน ร่อฯงลินฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮ่องลิน) ข้อมูลของ ม.พายัพ ระบุว่ารางนี้มักทำจากไม้ซุงท่อนเดียวขุดร่องตรงกลาง

ในงานวิจัยของ กรชนก นันทกนก และสมประสงค์ แสงอินทร์ (๒๕๖๙) ซึ่งรวบรวมคำเรียกส่วนประกอบเรือนกาแลได้ ๗๑ คำ พบว่าคนล้านนาตั้งชื่อส่วนของเรือนโดยเปรียบกับร่างกาย สัตว์ และสิ่งของรอบตัว เช่น "ลิ่มหางเหยี่ยว" (เดือยไม้รูปคล้ายหางเหยี่ยว) "สะพานหนู" และ "เสาแหล่งหมา" ซึ่งเอกสารของ ม.พายัพ อธิบายว่าเป็นเสาหน้าสุดข้างบันได ใช้ผูกสุนัขเฝ้าเรือน

หำยนต์ เหนือประตูห้องนอน

หำยนต์ หำย฿น์ตฯ (คำเมืองอ่านว่า หำยนต์) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "หัมยนต์ ลายสลักไม้ที่ประดับเหนือประตูห้องนอน" เอกสารของ ม.พายัพ เรียกว่าเป็น เครื่องรางประจำเรือน และอธิบายว่าคนล้านนาเชื่อว่าช่วย ป้องกันภูตผีปีศาจไม่ให้มารบกวน ผู้ที่อยู่ในห้องนอน

ห้องนอนของเรือนกาแลมักเป็นห้องใหญ่ห้องเดียว เพราะทั้งครอบครัวนอนรวมกัน และมีหน้าต่างน้อยหรือหน้าต่างเล็ก เอกสารเดียวกันเล่าว่าบางความเห็นมองว่าเป็นเพราะอากาศทางเหนือในอดีตหนาวเย็นกว่าทุกวันนี้

ไม่ใช่เรือนล้านนาทุกหลังจะมีกาแลและหำยนต์ ข้อมูลของ ม.พายัพ ยกตัวอย่าง เรือนพญาปงลังกา ในตัวเมืองเชียงใหม่ (สร้างราว พ.ศ. ๒๔๓๙) ว่ามีหลังคาทรงเรือนกาแล แต่ไม่ประดับกาแลที่ยอดจั่ว และไม่ติดหำยนต์เหนือประตูเรือนนอน

หิ้งพระ หิ้งผี และชีวิตบนเติ๋น

บนเรือนล้านนามักมี หิ้งพะเจ้า หิ้งฯระฯพเจั้า (คำเมืองอ่านว่า หิ้งพะเจ้า) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นหิ้งในที่สูงพอเอื้อมถึง ประดิษฐานพระพุทธรูป มักหันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออกหรือทิศเหนือ และยังมีที่สำหรับ ผีเฮือน ผีเริอฯร (คำเมืองอ่านว่า ผีเฮือน) คือ "ผีบรรพบุรุษที่คุ้มครองคนที่อยู่ในบ้านเรือนนั้น"

เติ๋นคือหัวใจของชีวิตในบ้าน เอกสารเรือนกาแล (พญาวงศ์) ของ ม.พายัพ บรรยายว่าเติ๋นเป็นที่ทำงาน ที่พักผ่อน และเป็นที่นอนของลูกชายเมื่อเริ่มเป็นหนุ่ม ฝาด้านหนึ่งต่อเป็นแนวเดียวกับห้องนอนเพื่อให้ลูกสาวมีที่นั่งทำงานเป็นส่วนตัว เรียกว่า "ฝาลับน่าง" และยามค่ำ หญิงสาวจะออกมานั่งปั่นฝ้าย พร้อมส่ง คำค่าวคำเครือ โต้ตอบกับหนุ่มที่มาเยือน

เสามงคล เสานาง: ความเชื่อในการปลูกเรือน

การสร้างเรือนล้านนาเริ่มจาก ป๋กเสาบ้าน ป฿กฯเสัาบ้าฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ป๋กเสาบ้าน) คือยกเสาเรือนให้ตั้งขึ้น โดยมี สล่า ส่ๆลฯา (คำเมืองอ่านว่า สะหล่า) หรือช่างผู้ชำนาญเป็นผู้ควบคุม เสาสองต้นที่สำคัญที่สุดคือ

• เสามงคล เสัาม฿ง฿คฯล์ (คำเมืองอ่านว่า เสามงคล) เสาเอก พจนานุกรมระบุว่าเรียกอีกชื่อว่า เสาผะยา เสัาระฯพยฯา (คำเมืองอ่านว่า เสาผะยา)
• เสานาง เสัานาฯงฯ (คำเมืองอ่านว่า เสานาง) เสาโท ที่ยกคู่กับเสามงคล

มณี พยอมยงค์ (๒๕๒๙) ในหนังสือ ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย (อ้างโดยศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ ม.พายัพ) บันทึกว่าคนโบราณถือว่าเรือนที่ไม่ทำพิธียกเสาทั้งสองต้น "ผู้อยู่จะหาความสุขไม่ได้เลย" และเปรียบ เสามงคลเหมือนพ่อ เสานางเหมือนแม่

บางแห่งยังทำขวัญเสามงคลก่อนยก โดยอาจารย์อ่านคำเรียกขวัญ แล้วประพรมน้ำขมิ้นส้มป่อยให้เสาและคนในเรือน (อ่านเรื่องการเรียกขวัญเพิ่มได้ที่ ฮ้องขวัญ) เมื่อเรือนผุพังหรือรื้อ เสามงคลต้องเก็บไว้ต่างหาก ห้ามนำไปใช้ทำอย่างอื่น มิฉะนั้นจะเป็น ขึด ขึดฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ๋ด) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นสิ่งอาถรรพณ์ที่ทำให้เสื่อมถอย

วันห้ามปลูกเรือน และไม้ห้ามทำเสา

พจนานุกรมมรดกล้านนาเก็บคำที่สะท้อนความเชื่อเรื่องขึดในการปลูกเรือนไว้หลายคำ ทั้งเรื่องวันและเรื่องไม้

เมื่อสร้างเสร็จ เจ้าของบ้านจะทำบุญ ขึ้นเฮือนใหม่ ขึ้นฯเริอฯรไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ้นเฮือนใหม่) หรือทำบุญขึ้นบ้านใหม่ ก่อนเข้าอยู่จริง

ชมเรือนกาแลได้ที่ไหน

เรือนกาแลแท้หลายหลังถูกรื้อย้ายไปอนุรักษ์ไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา เช่น

• เรือนกาแล (อุ๊ยผัด): เรือนกาแลขนาดเล็ก มีเสา ๔๘ ต้น หลังคามุงแป้นเกล็ด (กระเบื้องไม้) เดิมอยู่ที่อำเภอจอมทอง เชียงใหม่ สันนิษฐานว่าสร้างราว พ.ศ. ๒๔๖๐ รื้อย้ายมาปลูกในบริเวณสำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๓๗ (ตามข้อมูลของ ม.พายัพ)
• เรือนคำเที่ยง: เรือนในภาพหน้าบทความนี้ สยามสมาคมฯ ระบุว่าสร้างในเชียงใหม่ราวกลางคริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ ริมฝั่งตะวันออกของแม่น้ำปิง ได้รับมอบให้สยามสมาคมฯ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๖ แล้วรื้อย้ายไปปลูกใหม่ที่กรุงเทพฯ และเปิดเป็นพิพิธภัณฑ์เมื่อ ๒๑ พฤศจิกายน ๒๕๐๙ หลังคาประดับกาแลรูปตัววี

สรุป

• เรือนกาแล ได้ชื่อจาก กาแล ไม้ปั้นลมที่ไขว้กันบนยอดจั่ว ที่มาของกาแลยังมีหลายข้อสันนิษฐาน แต่ลายสลักบนกาแลคือเอกลักษณ์ของล้านนา
• ส่วนสำคัญของเรือน ได้แก่ ขั้นได ชาน ร้านน้ำ เติ๋น ห้องนอน และเฮือนไฟ แต่ละส่วนมีชื่อคำเมืองที่ยังใช้กันอยู่
• หำยนต์ คือไม้สลักเหนือประตูห้องนอน เชื่อกันว่าเป็นเครื่องรางป้องกันภูตผี
• การปลูกเรือนเริ่มจากยก เสามงคล (เหมือนพ่อ) และ เสานาง (เหมือนแม่) ตามฤกษ์ และหลีกเลี่ยงวันห้ามกับไม้ที่ถือว่าเป็นขึด

ค้นคำล้านนาเกี่ยวกับบ้านเรือนเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องผีบรรพบุรุษที่คุ้มครองเรือนได้ที่บทความ เลี้ยงผีปู่ย่า

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: กาแล · หำยนต์ · เติ๋น · เสามงคล
• ศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ สำนักหอสมุดมหาวิทยาลัยพายัพ. เรือนกาแล (พญาวงศ์) · เรือนกาแล (อุ๊ยผัด) · เรือนพื้นบ้านล้านนา (อุ๊ยแก้ว) · เรือนชาวเวียงเชียงใหม่ (พญาปงลังกา) (เรียบเรียงจากงานของ ฐาปนีย์ เครือระยา และคณะ สำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มช.)
• กรชนก นันทกนก และสมประสงค์ แสงอินทร์. (๒๕๖๙). กลวิธีการสร้างคำเรียกส่วนประกอบเรือนกาแลล้านนา. วารสารฟ้าเหนือ ๑๗(๑)
• มณี พยอมยงค์. (๒๕๒๙). ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย. อ้างใน ศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ ม.พายัพ, ประเพณีปลูกเรือนใหม่
• The Siam Society. Kamthieng House Museum