ขับซอและจ๊อย: การขับลำนำล้านนา ช่างซอ ทำนองซอ และคร่าว

ขับซอ ขัปฯซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ขั๋บซอ) คือการขับขานด้วยเสียงอย่างมีจังหวะไพเราะ โดยมี ปี่ คลอ เป็นศิลปะการขับลำนำพื้นบ้านที่คนล้านนาฟังกันมาหลายชั่วคน ส่วน จ๊อย คือการขับลำนำอีกแบบหนึ่งที่ใช้ คร่าว เป็นบท บทความนี้พาไปรู้จักซอและจ๊อยในฐานะ "วรรณกรรมที่ใช้เสียง" ทั้งช่างซอ ทำนองซอ และคำล้านนาที่เกี่ยวข้อง

ซอคืออะไร: ขับร้อง ไม่ใช่เครื่องสาย

ในภาษาไทยกลาง คำว่าซอมักหมายถึงเครื่องดนตรีประเภทสี แต่ในล้านนา ซอ ซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ซอ) เป็นคำกริยา พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าคือ "การขับร้องหรือขับเพลงพื้นบ้านล้านนา" เรียกอีกอย่างว่า ซอปื๊นเมือง ซอจึงเป็นเรื่องของเสียงร้องและถ้อยคำเป็นหลัก

บทที่ใช้ขับเรียกว่า เพงซอ เพลฯงซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า เพงซอ) พจนานุกรมบอกว่ามีเนื้อหาหลายแบบ ตั้งแต่บทเกี้ยวพาราสีระหว่างชายหญิง เหตุการณ์ต่าง ๆ ประวัติศาสตร์ ไปจนถึงการชมนกชมไม้

ซอเจียงใหม่ กับ ซอน่าน

พจนานุกรมมรดกล้านนาแบ่งเพลงซอตามเขตวัฒนธรรมออกเป็น ๒ เขต ซึ่งต่างกันทั้งทำนองและเครื่องดนตรีที่ใช้คลอ

ปี่ที่ใช้ประกอบการซอมาเป็นชุด เรียกว่า ปี่ชุม ปี่ชุม (คำเมืองอ่านว่า ปี่จุม) พจนานุกรมอธิบายว่า ปี่ชุมสาม ปี่ชุมสามฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี่จุมสาม) มี ๓ เลา คือ ปี่โข้ ปี่กลาง และปี่ก้อย ถ้าเพิ่มปี่ตัดเป็นปี่จุมสี่ และเพิ่มปี่นางเป็นปี่จุมห้า ผู้เป่าเรียกว่า ช่างปี่ ช่างฯปี่ (คำเมืองอ่านว่า จ้างปี่)

ช่างซอและซอถ้อง

ผู้ขับซอเรียกว่า ช่างซอ ช่างฯซํอฯ (คำเมืองอ่านว่า จ้างซอ) งานของ นิตยา อุตระธานี (๒๕๖๒) พบว่าการขับซอมีทั้ง ซอเดี่ยว เพื่อเล่าเรื่องหรือพรรณนาเหตุการณ์ และ ซอโต้ตอบ ระหว่างชายหญิง มีทั้งการขับตามบทดั้งเดิมซึ่งแฝงคติธรรม และการขับแบบประยุกต์ที่หยิบเรื่องทันเหตุการณ์มาพรรณนา

การโต้ตอบนี้มีชื่อเฉพาะว่า ซอถ้อง ซํอฯถ้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ซอถ้อง) พจนานุกรมอธิบายว่าช่างซอที่เป็น คู่ถ้อง คู่ถ้อฯง (คำเมืองอ่านว่า กู้ถ้อง) "จะต้องมีปฏิภาณไหวพริบดี และได้รับการฝึกฝนจนชำนาญ" เพราะต้องคิดถ้อยคำสัมผัสตอบกันสด ๆ ต่อหน้าผู้ฟัง

ช่างซอเรียนกันอย่างไร

งานของ สงกรานต์ สมจันทร์ (๒๕๖๖) อธิบายว่า ซอเป็นวิชาชีพที่มีสายสำนักชัดเจน พ่อครูแม่ครูให้ผู้เรียนท่องจำคำซอไว้มาก ๆ เรียกว่า "เก็บคำ" เพื่อเป็นคลังถ้อยคำสำหรับใช้ปฏิภาณภายหลัง ก่อนเรียนต้องไหว้ครูด้วย ขันตั้ง ขันฯตั้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ขันตั้ง) คือเครื่องคำนับครู พิธียกครูเรียกว่า ขึ้นขันตั้ง ขึ้นฯขันฯตั้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ้นขันตั้ง)

งานชิ้นเดียวกันยังพบว่า ในบางสายการสืบทอด แม่ครูซอ เป็นผู้อ่านโองการไหว้ครูเอง ผู้วิจัยอธิบายว่าสะท้อนความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษที่สืบทางสายหญิงของล้านนา (อ่านเพิ่มได้ในบทความ เลี้ยงผีปู่ย่า)

ทำนองซอ: ตั้งเชียงใหม่ จะปุ ละม้าย และอื่อ

ช่างซอต้องรู้ทำนองหลายแบบ และเปลี่ยนทำนองไปตามลำดับการแสดง งานของนิตยา อุตระธานี (๒๕๖๒) วิเคราะห์ทำนองหลักของซอเจียงใหม่ไว้ ๔ ทำนอง ดังนี้

พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกชื่อทำนองไว้หลายคำ เช่น ละม้าย ลม้ายฯ (คำเมืองอ่านว่า ละม้าย) "ชื่อทำนองหนึ่งของเพลงซอล้านนา" อื่อ อื่ (คำเมืองอ่านว่า อื่อ) ทั้งเพลงกล่อมเด็กและชื่อทำนองซอ ซอล่องน่าน ซํอฯล่อฯงน่าฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ซอล่องน่าน) "ซอระบำเมืองน่าน" และ ซอเก็บนก ซํอฯเกัปฯน฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ซอเก็๋บนก) การซอเรื่องยาวพรรณนาการเข้าป่าดง ชมนกชมไม้

จ๊อย: การขับขานคร่าว

จ๊อย ช้อฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๊อย) พจนานุกรมอธิบายว่าคือการ "ขับลำนำเพลงจากคำประพันธ์แบบซอ หรือคร่าว" ของหนุ่มที่ไป แอ่วสาว แอ่วฯสาวฯ (คำเมืองอ่านว่า แอ่วสาว) ในตอนกลางคืน มักเดินไปจ๊อยไปเพื่อความเพลิดเพลิน หรือบรรยายความรู้สึก

งานของ คณิเทพ ปิตุภูมินาค และคณะ (๒๕๕๗) ให้นิยามว่า จ๊อยคือ "การขับขานวรรณกรรมประเภทคร่าว" ผู้จ๊อยมีทั้งพระสงฆ์และชาวบ้านทั่วไป จะจ๊อยแบบมีดนตรีประกอบ เช่น สะล้อหรือซึง หรือจ๊อยเปล่า ๆ ก็ได้ แล้วแต่ความสะดวกของผู้จ๊อย งานชิ้นนี้ยังอ้างงานของหทัยวรรณ (๒๕๕๑) ว่าที่อำเภออมก๋อย ชาวบ้านนิยมจ๊อยโต้ตอบกันระหว่างหนุ่มสาวในยามค่ำ ช่วงฟาดข้าวหลังเก็บเกี่ยว

ลีลาการจ๊อยเรียกว่า "ระบำ" มี ๓ แบบ (อ้างจาก มณี พยอมยงค์, ๒๕๒๕)

บทความ กว่างล้านนา มีตัวอย่าง คำจ๊อยหนุ่มแอ่วสาว ที่ไล่ชื่อกว่างแต่ละชนิด ซึ่งพจนานุกรมยกไว้ทั้งบท ลองอ่านแล้วนึกภาพหนุ่มเดินจ๊อยไปตามทางในหมู่บ้านยามค่ำ

คร่าว: บทของการจ๊อยและการซอ

ค่าว ระฯค่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าว) หรือคร่าว พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "คำประพันธ์ที่มีลักษณะร้อยสัมผัสสอดเกี่ยวกันไป มีการเรียบเรียงถ้อยคำให้เป็นระเบียบเหมือนห่วงโซ่" การอ่านหรือขับคร่าวเป็นทำนองเสนาะเรียกว่า เล่าค่าว เลั่าระฯค่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า เล่าค่าว) คร่าวแบ่งตามเนื้อหาได้หลายชนิด

ตัวอย่างค่าวก้อมที่พจนานุกรมยกไว้ สั้นแต่ครบทั้งสัมผัสและอารมณ์

ปี้แอบฮักน้อง ลักจองในใจ๋ ป๋ะน้องเมื่อใด หัวใจ๋ตื่นเต้น — พจนานุกรมมรดกล้านนา คำว่า ค่าวก้อม (แปลว่า พี่แอบรักน้อง จองน้องไว้ในใจ เจอน้องทีไร หัวใจพี่เต้นรัว)

คร่าวที่มีชื่อเสียง

งานของคณิเทพและคณะ (๒๕๕๗) เล่าว่ามีการสันนิษฐานว่าคร่าวเกิดขึ้นราว พ.ศ. ๒๓๐๐ และเป็นที่นิยมชัดเจนเมื่อ พระยาพรหมโวหาร (พ.ศ. ๒๓๔๕–๒๔๓๐) แต่ง ค่าวนางจม ระฯค่าฯวฯนาฯงฯช฿มฯ (คำเมืองอ่านว่า ค่าวนางจม) หรือคร่าวสี่บท ราว พ.ศ. ๒๓๘๐–๒๓๙๐ พจนานุกรมเรียกงานชิ้นนี้ว่า "ผลงานชิ้นเอก" ที่พรรณนาความรักต่อ "ศรีชม" ภรรยาของท่าน

ค่าวซอเรื่องดังเรื่องหนึ่งคือ หงส์หิน วิทยานิพนธ์ของ อุดม รุ่งเรืองศรี (๒๕๑๖) อธิบายว่าต้นฉบับ "หงส์ผาคำ" ของ พระยาโลมาวิสัย ลงปี พ.ศ. ๒๔๒๔ ส่วนฉบับ "หงส์หิน" ของ เจ้าสุริยวงศ์ พิมพ์ครั้งแรกใน พ.ศ. ๒๔๖๐ นายเมืองใจ ชัยนิลพันธุ์ ซึ่งซื้อกิจการโรงพิมพ์อักษรล้านนาต่อจากมิชชันนารี ได้พิมพ์คร่าวซอออกขายอีกหลายเรื่อง (วิทยานิพนธ์เดียวกันระบุว่าพิมพ์เป็นอักษรไทยตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๙๔) ซึ่งช่วยให้ค่าวซอแพร่หลายกว้างขึ้น

ซอกับจ๊อย ต่างกันอย่างไร

เมื่อนำข้อมูลจากพจนานุกรมและงานวิจัยข้างต้นมาเทียบกัน จะเห็นความต่างหลัก ๆ ดังนี้

ทั้งสองอย่างจึงเป็นทั้ง ดนตรี และ วรรณกรรม ไปพร้อมกัน ถ้อยคำคือหัวใจ ส่วนทำนองคือวิธีพาถ้อยคำไปถึงใจผู้ฟัง

สรุป

• ขับซอ คือการขับลำนำพื้นบ้านของล้านนา คำว่า "ซอ" ในล้านนาหมายถึงการขับร้อง ไม่ใช่เครื่องสาย
• ซอแบ่งเป็น ๒ เขต: ซอเจียงใหม่ ขับกับปี่จุม และ ซอน่าน ขับกับสะล้อและซึง
• ช่างซอ ต้องมีปฏิภาณ ฝึกด้วยการ "เก็บคำ" และไหว้ครูด้วยขันตั้ง ทำนองหลักมี ตั้งเชียงใหม่ จะปุ ละม้าย และอื่อ
• จ๊อย คือการขับขานคร่าว มี ๓ ระบำ คือ วิงวอน โก่งเฮียวบง และม้าย่ำไฟ จะมีดนตรีประกอบหรือไม่ก็ได้
• คร่าว เป็นบทร้อยกรองสำคัญของล้านนา มีหลายชนิด เช่น ค่าวซอ ค่าวฮ่ำ ค่าวใจ๊ ค่าวก้อม

ค้นคำล้านนาเรื่องซอ จ๊อย และคร่าวเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำจ๊อยหนุ่มแอ่วสาวฉบับเต็มได้ที่บทความ กว่างล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ซอ · จ๊อย · ช่างซอ · เพงซอ · ค่าว
• อุดม รุ่งเรืองศรี. (๒๕๑๖). วรรณกรรมลานนาไทยเรื่องหงส์หินของเจ้าสุริยวงศ์. วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (บทที่ ๑, ๓, ๔ สรุปผลการวิจัย และภาคผนวก ง–จ ซึ่งอ้าง มณี พยอมยงค์, ประวัติและวรรณคดีลานนาไทย)
• คณิเทพ ปิตุภูมินาค, ณัฐพงษ์ ปัญจบุรี และสงกรานต์ สมจันทร์. (๒๕๕๗). การขับขานวรรณกรรมล้านนา: จ๊อย. วารสารวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๕(๒)
• ศราวุฒิ โอฆะพนม. (๒๕๖๖). บทบาทการสืบทอดศิลปะการแสดงซอของบัวซอน ถนอมบุญ. วารสารการบริหารจัดการและนวัตกรรมท้องถิ่น ๕(๗)
• นิตยา อุตระธานี และมนัส แก้วบูชา. (๒๕๖๒). ลักษณะเฉพาะของวงปี่จุม: ช่างปี่ ช่างซอ และสล่าปี่เมืองลำพูน. วารสารดนตรีและการแสดง ๕(๒)
• สงกรานต์ สมจันทร์. (๒๕๖๖). พิธีไหว้ครูดนตรีล้านนา ความหมายและคุณค่าในสังคมเชียงใหม่ปัจจุบัน. วารสารศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ๒๗(๑)
• องอาจ อินทนิเวศ. (๒๕๖๖). การสร้างสรรค์บทเพลงสำหรับพัฒนาทักษะการบรรเลงกีตาร์โดยใช้แนวคิดจากทำนองเพลงพื้นบ้านล้านนา. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ๔๒(๕)