คำเมืองเข้าใจผิดกริยาท่าทาง: หัน ย่าง ลุก ถ้า

คำเมืองเข้าใจผิด หมวดกริยาท่าทางเป็นหมวดที่ทำให้คนมาใหม่งงที่สุด เพราะเป็นคำสั้น ๆ ที่ได้ยินทุกวัน คำแรกคือ หัน หันฯ (คำเมืองอ่านว่า หัน) คนภาคกลางได้ยินแล้วนึกถึงหันหน้าหันหลัง แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "เห็น พบ ประสบ" ถ้าคนเมืองถามว่า เกยหันก่อ ก็คือ เคยเห็นไหม

บทนี้รวม กริยาท่าทางในคำเมือง ราว ๑๕ คำ ทั้งเดิน รอ พา ผลัก วาง ทัด และถึง ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมเทียบว่าคนภาคกลางเข้าใจว่าอะไร และคนเมืองหมายถึงอะไร

หัน แปลว่า เห็น ไม่ใช่หันหน้า

เมื่อคนเมืองบอกว่า "หันแล้ว" จึงหมายถึง เห็นแล้ว ไม่ใช่หันตัวไปแล้ว ส่วนคำว่า ดู คนเมืองมักใช้ว่า ผ่อ อ่านคำกริยาการมองและการฟังเพิ่มได้ที่ คำกริยาคำเมือง

ย่าง เตียว ก๋าย: เดิน ไม่ใช่ย่างไก่

ย่าง ย่างฯ (คำเมืองอ่านว่า ย่าง) กับ เตียว ทยฯว (คำเมืองอ่านว่า เตียว) แปลว่า เดิน ทั้งคู่ คนเมืองที่บอกว่า "ย่างไปกาด" จึงหมายถึงเดินไปตลาด ไม่ได้จะเอาอะไรไปย่าง

ก๋าย ระฯกายฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋าย) ฟังเหมือนคำว่า กาย ซึ่งพจนานุกรมก็มีอยู่จริงเป็นอีกคำหนึ่ง คือ ก๋าย กายฯ ที่แปลว่า ร่างกาย แต่ในประโยคอย่าง เตียวก๋าย คำนี้คือ ผ่านไปใกล้ ๆ ตรงกับคำว่า กราย ในภาษาไทยกลาง

ลุก และ ถ้า: ตื่นนอน สำเร็จ และ รอ

ลุก ลุก (คำเมืองอ่านว่า ลุก) มีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วย แต่พจนานุกรมให้ความหมายเพิ่มอีกสองแบบ คือ ตื่นนอน และ สำเร็จ ประโยค เยียะบ่ลุก จึงไม่ได้แปลว่าทำแล้วลุกไม่ขึ้น แต่แปลว่า ทำไม่สำเร็จ

ถ้า ถ้า (คำเมืองอ่านว่า ถ้า) เป็นคำกริยา แปลว่า รอ ถ้าแม่ค้าบอกว่า "ถ้าอยู่หนี้" แปลว่า รออยู่ตรงนี้ ไม่ใช่ประโยคเงื่อนไขที่ยังพูดไม่จบ

ปา ใส ซน: พา และ ผลัก ไม่ใช่ขว้าง

ปา พา (คำเมืองอ่านว่า ปา) คือคำว่า พา เมื่อคนเมืองบอกว่าจะปาลูกไปโรงเรียน จึงหมายถึงพาลูกไป ไม่มีใครขว้างใคร เหตุที่เสียง พ กลายเป็น ป อ่านได้ที่ กฎเสียงคำเมือง

ซน ซ฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า ซน) แปลว่า ผลัก ดัน พจนานุกรมยกตัวอย่างจากในครัวว่า ซนหลั๋วหนึ้งเข้า คือ ดันท่อนฟืนเข้าเตาไฟนึ่งข้าว ส่วน ใส ไส (คำเมืองอ่านว่า ใส) ก็แปลว่า ผลักไป ดันไป ตรงกับคำว่า ไส ในภาษาไทยกลาง

ตำ ตาย จม: วาง ทัด และ หอม

สามคำนี้เป็นกับดักที่สุดในบท เพราะคำเมืองมี สองคำที่ออกเสียงต่างกันนิดเดียว คำหนึ่งตรงกับความหมายภาคกลาง อีกคำหนึ่งไม่ใช่เลย ต้องฟังเสียงวรรณยุกต์ให้ดี

ลองสังเกตอักษรล้านนา ตำ ที่แปลว่าวางเขียนด้วยตัว ท ส่วน ต๋ำ ที่แปลว่าตำน้ำพริกเขียนด้วยตัว ต เช่นเดียวกับ ตาย ที่แปลว่าทัดดอกไม้ เขียนด้วยตัว ท และ จม ที่แปลว่าหอมดม เขียนด้วยตัว ช ตามกฎเสียงที่ ท อ่านเป็น ต และ ช อ่านเป็น จ

ตาย ทาฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ตาย) ฟังน่าตกใจที่สุด แต่ความหมายกลับงดงาม คือ ทัดดอกไม้ไว้ที่หู ถ้าได้ยินว่า ตายดอกไม้ จึงไม่มีใครเป็นอะไร

จม ช฿ (คำเมืองอ่านว่า จม) คือการหอมด้วยจมูกอย่างรักใคร่ เช่น ผู้ใหญ่หอมแก้มเด็ก ไม่ใช่จมน้ำ

ยัง และ อวบ: ผึ่งผ้า และ นอนคว่ำ

ยัง ในคำเมืองมีสองคำ คำหนึ่งคือ ยัง ยังฯ ที่แปลว่า ยังอยู่ คงอยู่ เหมือนภาคกลาง อีกคำหนึ่งคือ ยัง อยฯงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยัง) ที่แปลว่า ผึ่งไว้ในที่ร่ม สองคำนี้เขียนต่างกันในอักษรล้านนา คำที่แปลว่าผึ่งมีตัว อ นำหน้า

อวบ อวฯบ (คำเมืองอ่านว่า อวบ) ในความหมายแรกของพจนานุกรมคือ คว่ำหน้า คร่อม ทับ คำว่า นอนอวบ จึงแปลว่า นอนคว่ำ ส่วนความหมาย อ้วนท้วน ก็มีอยู่ในคำเดียวกัน

ฮอด: ถึงแล้ว ไม่ใช่รอดตาย

ฮอด รอฯด (คำเมืองอ่านว่า ฮอด) พจนานุกรมเทียบกับคำว่า รอด แต่ให้ความหมายว่า ถึงจุดหมายปลายทาง ลุล่วง สำเร็จ ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ ไปฮอดไปเถิงหนิบปาน คือ ไปให้ถึงพระนิพพาน

ชื่อนี้ยังเป็นชื่ออำเภอด้วย คือ ฮอด ฮอฯด อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเดิมชื่อเมืองหอด

ทายประโยคจากพจนานุกรม

ประโยคเหล่านี้เป็น ตัวอย่างจริงจากพจนานุกรม ลองอ่านแบบภาคกลางก่อน แล้วเดาว่าคนเมืองหมายถึงอะไร

เล่นเกม: เดาความหมายกริยาคำเมือง

กดเลือกคำตอบว่าคำไหนคือความหมายแบบคนเมือง แล้วดูความหมายจากพจนานุกรมทันที

สรุป

• หัน แปลว่า เห็น ส่วน ย่าง และ เตียว แปลว่า เดิน และ ก๋าย แปลว่า ผ่านไปใกล้ ๆ
• ลุก แปลว่า ตื่นนอน และ สำเร็จ ได้ด้วย ส่วน ถ้า แปลว่า รอ
• ปา แปลว่า พา ส่วน ใส ซน และ ยู้ แปลว่า ผลัก ดัน
• ตำ (วาง) ตาย (ทัดดอกไม้) จม (หอมดม) ต่างจาก ต๋ำ ต๋าย จ๋ม ที่ความหมายตรงกับภาคกลาง ฟังเสียงให้ดี
• ยัง แปลว่า ผึ่งในที่ร่ม อวบ แปลว่า คว่ำหน้า และ ฮอด แปลว่า ถึง

ค้นคำอื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านคำเข้าใจผิดทุกหมวดได้ที่ คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด และเรียนคำกริยาที่ใช้ทุกวันต่อได้ที่ คำกริยาคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: หัน · ย่าง · เตียว · ก๋าย · ลุก · ถ้า · ปา · ซน · ตำ · ตาย · จม · อวบ · ฮอด