ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
คำกริยาคำเมืองที่ใช้ทุกวัน: กิ๋น ย่าง ผ่อ อู้ หัน ฮู้
คำกริยาคำเมือง หลายคำเขียนเหมือนไทยกลาง แต่ออกเสียงต่างไปนิดหน่อย เช่น กิ๋น กินฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋น) ที่แปลว่า กิน และหลายคำก็เป็นคำเฉพาะของคนเมืองที่คนภาคอื่นฟังแล้วงง เช่น ผ่อ แปลว่า ดู หรือ หัน ที่ไม่ได้แปลว่าหันหน้า แต่แปลว่า เห็น
พจนานุกรมมรดกล้านนาเก็บคำกริยาไว้กว่า ๕,๐๐๐ คำ บทเรียนนี้เลือกมาราว ๖๐ คำที่ได้ยินบ่อยที่สุดในชีวิตประจำวัน แบ่งเป็นห้ากลุ่ม แล้วปิดท้ายด้วยวิธีพูดปฏิเสธ ถามคำถาม และบทสนทนาสั้น ๆ ที่กาด ทุกคำ ทุกความหมาย มาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา
กินฯ
กิ๋น
ก1.กิน - โดยปกติจะหมายถึงกลืน เคี้ยว หรือดื่มเข้าไปทำให้ล่วงล้ำลำคอสู่กระเพาะ ถ้าพูดอย่างสุภาพจะใช้คำว่า รับประทาน ได้แก่อาหาร เครื่องดื่ม สิ่งของบริโภคต่างๆ ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) เรียก ''กิ๋น'' เช่น กิ๋นเข้า - กินข้าว, กิ๋นแลง - กินข้าวมื่้อเย็น, กิ๋นน้ำ - ดื่มน้ำ, กิ๋นเหล้า - ดื่มเหล้า, กิ๋นหมาก - เคี้ยวหมาก, กิ๋นยา - กลืนยา, กิ๋นมูลี - สูบบุหรี่; ก2. กิ๋น - ภาษาเหนือถือเป็นคำสุภาพเมื่อใช้กับต่างบุคคล ต่างสถานะ ต่างเวลา ต่างสถานที่้ เช่น กิ๋น - (เสวย ราชาศัพท์), กิ๋น - (ฉัน ใช้กับพระสงฆ์); ก3. กิ๋น ภาษาเหนือมีความหมายหลากหลายเมื่อใช้รวมกับคำอื่น เช่น มาบลืน กิ๋นง่าว กิ๋นได้ ฮากเลือด ฮูดเน่า ต่างก็หมายถึงกิน (รับประทาน) ที่สุภาพบ้าง ไม่ค่อยสุภาพ; ก4. กิ๋น - เมื่อใช้รวมกับคำอื่นยังมีอีกมากมาย เช่น กิ๋นแอบ - กินแรง, กิ๋นเหล้น - เหลาะแหละ, กิ๋นจิ๊ - ใช้จ่ายอย่างประหยัด, กิ๋นใจ๋ - ซาบซึ้งใจ, กิ๋นอ่วย - สุรุ่ยสุร่าย เป็นต้น
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ไป มา ย่าง ล่น: คำกริยาการเคลื่อนไหว
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ไป · มา | ไพ · มา | เคลื่อนออกจากที่ · เคลื่อนออกจากที่ ตรงข้ามกับไป |
| ย่าง | ย่างฯ | เดิน ยกเท้าก้าวไป |
| เตียว | ทยฯว | เดิน (เตียวจ๋อน ย่าง ยกย่าง ก็ว่า) |
| ล่น | ล่฿นฯ | วิ่ง เคลื่อนไปโดยก้าวขาอย่างเร็ว |
| นั่ง | นั่งฯ | หย่อนก้นให้ติดกับพื้นหรือที่รอง |
| ยืน | อยฯนฯ | เอาเท้าเหยียบพื้นแล้วตั้งตัวขึ้นไป |
| ลุก | ลุก | เคลื่อนขึ้นจากท่านั่งหรือนอน ตื่นนอน และยังแปลว่า สำเร็จ เช่น เยียะบ่ลุก (ทำไม่สำเร็จ) |
| นอน | นอฯร | เอนตัวลงทาบกับพื้น |
| หลั๋บ | หัลฯบ | หลับ หยุดพักผ่อนร่างกายชั่วคราว |
| ตื่น | ตื่นฯ | ฟื้นจากหลับ |
| ขี่ | ขี่ | นั่งคร่อม เช่น ขี่ม้า ขี่ช้าง และแปลว่า โดยสาร |
| ปิ๊ก | พิกฯ | กลับ คืน |
| เมือ | เมิอฯอ | ไป กลับ กลับไป |
| แอ่ว | แอ่วฯ | เที่ยว ไปเที่ยว |
💡 เกร็ดความรู้
อยากชวนเพื่อนไปเที่ยว พูดว่า ไปแอ่ว ส่วนจะบอกว่ากลับบ้าน ใช้ได้ทั้ง ปิ๊กบ้าน และ เมือบ้าน คำว่า ย่าง กับ เตียว แปลว่า เดิน เหมือนกัน
อู้ ผ่อ หัน ฟัง: คำกริยาการพูดและประสาทสัมผัส
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| อู้ | อู้ | พูด คุย เจรจา |
| ผ่อ | ผํอฯ | ดู มอง ดูแล |
| หัน | หันฯ | เห็น พบ เช่น เกยหันก่อ (เคยเห็นไหม) |
| ฟัง | ฟังฯ | รับเสียงด้วยหู ได้ยิน |
| ถาม | ถามฯ | พูดเพื่อต้องการคำตอบ |
| บอก | บอฯก | พูดให้ฟัง เล่าให้ฟัง |
| ฮ้อง | ร้อฯง | ร้อง เปล่งเสียงดัง และแปลว่า เรียก เช่น แม่ฮ้องลูก (แม่เรียกลูก) |
| ไหว้ | ไห้วฯ | ทำความเคารพโดยยกมือขึ้นประนม |
| ไค่หัว | ไฅ่ห฿วฯ | หัวเราะ |
| ยว้าย | ย้วฯายฯ | ยิ้ม ยิ้มแย้ม เบิกบาน |
| ไห้ | ไห้ | ร้องไห้ |
หันฯ
หัน
ก.เห็น,พบ,ประสบ เช่น เกยหันก่อ-เคยเห็นไหม หันหน้าหันต๋า-เห็นหน้าเห็นตา
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
กิ๋น หุง ต๋ำ จี่: คำกริยาในครัวและในบ้าน
คำว่า กิ๋น ใช้กว้างกว่าไทยกลางมาก พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า กิ๋นเข้า (กินข้าว) กิ๋นแลง (กินข้าวมื้อเย็น) กิ๋นน้ำ (ดื่มน้ำ) และกิ๋นยา (กลืนยา) คนเมืองจึงแทบไม่ใช้คำว่า ดื่ม ในการพูดทั่วไป
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| กิ๋นเข้า | กินฯเขั้า | กินข้าว รับประทานอาหาร |
| หุง | หุง | ทำให้อาหารสุกด้วยการต้มหรือเคี่ยว เช่น หุงข้าว |
| ต๋ำ | ตำ | ตำ ใช้สากทิ่มลงไปเรื่อย ๆ เช่น ต๋ำน้ำพิก (ตำน้ำพริก) |
| จี่ | จี่ | วางบนถ่านไฟแดง พลิกไปมาจนสุก เช่น จี่ข้าว จี่พริกหนุ่ม (สุกแล้วเรียก ข้าวจี่ พริกหนุ่มจี่) |
| ปิ้ง | ปิ้งฯ | ทำให้สุกเหนือไฟ ใช้เวลาน้อยกว่าย่าง มักใช้กับของแห้งหรือของชิ้นเล็ก |
| ต้ม | ต้฿มฯ | ทำให้ของเหลวในภาชนะร้อนเดือดหรือสุก |
| ซ่วย | ซ่วฯยฯ | ล้างด้วยน้ำ เช่น ซ่วยผั๋ก (ล้างผัก) ซ่วยตี๋น (ล้างเท้า) |
| ซัก | ซักฯ | ทำความสะอาดหรือล้างด้วยน้ำ |
| อาบ | อาปฯ | เอาน้ำรดตัวเพื่อชำระร่างกาย เรียกว่า อาบน้ำ |
| เจ๊ด | เชัดฯ | เช็ด ถูให้สะอาดหรือให้แห้ง |
| เยียะ · ยะ | เยยฯะ · ยะ | ทำ สร้าง ประดิษฐ์ (ยะ เพี้ยนมาจาก เยียะ เช่น ยะนา = ทำนา) |
| แป๋ง | แปลฯง | ทำ สร้าง ประดิษฐ์ |
ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ฮู้ กึ๊ด ฮัก กั๋ว: คำกริยาความคิดและความรู้สึก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ฮู้ | รู้ | รู้ เข้าใจ ทราบ |
| กึ๊ด | คึดฯ | คิด คำนึง |
| กึ๊ดเติง | คึดฯเทิงฯ | คิดถึง ใฝ่หา |
| ง่อมหา | ง่อฯมหา | คิดถึงคะนึงหา เช่น อ้ายง่อมหาน้องแต๊ ๆ (พี่คิดถึงน้องเหลือเกิน) |
| จื่อ | จื่ | จำ เก็บไว้ในสมอง |
| ลืม | ลืมฯ | จำไม่ได้ นึกไม่ออก |
| ฮัก | รักฯ | รัก ห่วงใยผูกพัน ชอบพออย่างเสน่หา |
| หุม | หุม | รัก ชอบ พอใจ เช่น หุมกิ๋นหุมตาน (ชอบทำบุญทำทาน) |
| จัง | ชังฯ | ชัง เกลียด ไม่ชอบ |
| กั๋ว | ก฿ลฯวฯ | กลัว เช่น กั๋วผี (กลัวผี) |
| ไค่อยาก | ไระฯค่อยฯากฯ | อยาก ต้องการ และแปลว่า หิว เช่น อยากข้าว อยากน้ำ |
| อิ๋ด | อิดฯ | เหนื่อย เมื่อยล้า อ่อนเพลีย |
| อิ่ม | อิ่มฯ | หายหิว เต็มแล้ว พอแล้ว |
💡 เกร็ดความรู้
ฮัก กับ หุม แปลว่ารักหรือชอบทั้งคู่ แต่ หุม มักใช้กับความชอบในสิ่งที่ทำ เช่น หุมกิ๋นหุมตาน คือคนที่ชอบทำบุญ ส่วนเพลงรักคำเมืองมักใช้ กึ๊ดเติง และ ง่อมหา แทนคำว่า คิดถึง
ซื้อ ขาย จ่าย ปั๋น: คำกริยาที่กาด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ซื้อ · ขาย | ซื้ · ขายฯ | เอาเงินแลกกับสิ่งของ · เอาของแลกเงิน |
| จ่าย | จ่ายฯ | ซื้อ เช่น จ่ายกับข้าว และชำระด้วยเงิน |
| แลก | แลกฯ | เอาสิ่งหนึ่งให้ไปเพื่อจะได้สิ่งที่ต้องการมา |
| ยืม | อยฯมฯ | เอาเงินหรือสิ่งของผู้อื่นมาใช้ชั่วคราว |
| ขอ | ขํอฯ | พูดเพื่อให้เขาให้ในสิ่งที่ต้องการ |
| หื้อ · ปั๋น | หื้ · ปันฯ | ให้ มอบให้ · ให้ แบ่งให้ |
| เอา | ´า | ต้องการ รับไว้ พา |
| เซาะ | โซอฯะ | แสวงหา ค้นหา เช่น ไปเซาะเห็๋ด (ไปหาเก็บเห็ด) |
| ถ้า | ถ้า | รอ คอย เช่น ถ้าอยู่หนี้ (รออยู่ตรงนี้) |
| จ้วย | ช่วฯย | ช่วย |
บ่ ก่อ กา: ปฏิเสธและถามแบบคนเมือง
รู้คำกริยาแล้ว เติมคำเล็ก ๆ ไม่กี่คำก็พูดเป็นประโยคได้ทันที
- บ่ บ วางหน้ากริยาเพื่อปฏิเสธ เช่น บ่กิ๋น (ไม่กิน) บ่อู้ (ไม่พูด) บ่เยียะ (ไม่ทำ) พจนานุกรมบอกว่าออกเสียงเป็น บ่า ก็ได้ เช่น บ่ากิ๋น
- ก่อ กํอฯ ลงท้ายประโยคเพื่อถาม เช่น ไปก่อ (ไปไหม) ลำก่อ (อร่อยไหม) แม่นก่อ (ใช่หรือไม่)
- กา คาฯ ลงท้ายเพื่อถามว่า "หรือยัง" หรือ "ใช่ไหม" เช่น อาบน้ำแล้วกา (อาบน้ำแล้วหรือยัง) บ่ม่วนกา (ไม่สนุกหรือ)
- แล้ว แลฯวฯ บอกว่าทำเสร็จแล้ว เช่น กิ๋นเข้าแล้วก็ไปโฮงเฮียน (กินข้าวแล้วก็ไปโรงเรียน)
⚠️ ข้อควรระวัง
คำที่ฟังเหมือนไทยกลางแต่ความหมายต่างกัน
- จะไป + กริยา ไม่ได้แปลว่า "จะไป" แต่แปลว่า อย่า พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า จะไปกิ๋น = อย่ากิน จะไปไป = อย่าไป จะไปอู้ = อย่าพูด
- หัน แปลว่า เห็น เช่น เกยหันก่อ คือ เคยเห็นไหม
- ถ้า ในฐานะกริยาแปลว่า รอ เช่น ถ้าอยู่หนี้ คือ รออยู่ตรงนี้
- หิว หิวฯ ในคำเมืองแปลว่า ไม่มีเงิน ไม่มีแรง อ่อนระโหย ถ้าจะบอกว่าหิวข้าว ใช้ ไค่อยากเข้า หรือ อยากเข้า
- จะไป + กริยา ไม่ได้แปลว่า "จะไป" แต่แปลว่า อย่า พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า จะไปกิ๋น = อย่ากิน จะไปไป = อย่าไป จะไปอู้ = อย่าพูด
- หัน แปลว่า เห็น เช่น เกยหันก่อ คือ เคยเห็นไหม
- ถ้า ในฐานะกริยาแปลว่า รอ เช่น ถ้าอยู่หนี้ คือ รออยู่ตรงนี้
- หิว หิวฯ ในคำเมืองแปลว่า ไม่มีเงิน ไม่มีแรง อ่อนระโหย ถ้าจะบอกว่าหิวข้าว ใช้ ไค่อยากเข้า หรือ อยากเข้า
ลองพูด: ซื้อของที่กาด
บทสนทนาสั้น ๆ นี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน โดยใช้คำและรูปประโยคจากพจนานุกรมในคำว่า ก่อ ไค่ได้ ไระฯค่ได้ เอา ถ้า จะ บ่ และคำลงท้าย เจ้า เจั้า
ลูกค้า: ป้า ขายบ่าม่วงก่อเจ้า (ป้า ขายมะม่วงไหมคะ)
แม่ค้า: ขายเจ้า ไค่ได้กี่กิโล (ขายค่ะ อยากได้กี่กิโล)
ลูกค้า: เอาสองกิโลเจ้า (เอาสองกิโลค่ะ)
แม่ค้า: ถ้าอยู่หนี้ จะไปไปไหน (รออยู่ตรงนี้ อย่าไปไหน)
ลูกค้า: บ่ไปไหนเจ้า (ไม่ไปไหนค่ะ)
ในบทนี้มีทั้งคำถามด้วย ก่อ การปฏิเสธด้วย บ่ และคำห้ามแบบคนเมือง จะไป… ถ้าอยากฝึกคำที่ใช้ตอนไปตลาดเพิ่มเติม อ่านต่อได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง
สรุป
- คำกริยาพื้นฐานที่ต้องรู้: กิ๋น (กิน ดื่ม) ย่าง · เตียว (เดิน) ล่น (วิ่ง) ผ่อ (ดู) อู้ (พูด) หัน (เห็น) ฮู้ (รู้) เยียะ · ยะ (ทำ)
- กลับบ้านพูดว่า ปิ๊ก หรือ เมือ ไปเที่ยวพูดว่า ไปแอ่ว และ ถ้า แปลว่า รอ
- ความรู้สึก: ฮัก · หุม (รัก ชอบ) กึ๊ดเติง · ง่อมหา (คิดถึง) กั๋ว (กลัว) อิ๋ด (เหนื่อย)
- ปฏิเสธด้วย บ่ ถามด้วย ก่อ หรือ กา และห้ามด้วย จะไป + กริยา
- ระวัง หิว ในคำเมืองแปลว่า ไม่มีเงิน ไม่มีแรง ไม่ใช่หิวข้าว
ค้นคำกริยาเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนคำเรียกคนในครอบครัวต่อที่ คำเรียกญาติคำเมือง และคำเรียกร่างกายที่ คำเรียกอวัยวะคำเมือง
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "กิ๋น" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 73 คำ จำได้แค่ไหน?
