ข้าวของในครัวคนเมือง: คำเรียกหม้อ ไห และเครื่องครัวล้านนา

ห้องครัวในภาษาคนเมืองเรียกว่า เต๋าไฟ เตัาไฟ (คำเมืองอ่านว่า เต๋าไฟ) หรือ เฮือนไฟ เริอฯรไฟ คือเรียกครัวทั้งห้องตามเตาไฟที่อยู่ตรงกลาง ส่วนข้าวของในครัวทั้งหมดหรือเครื่องครัวล้านนา คนเมืองมีคำเรียกรวมที่จำง่ายว่า ถ้วยหวานจ๋านจ๊อน ถ้วฯยฯหวฯานฯจานฯช้อฯร (ถ้วยชามจานช้อน) หรือ หม้อไหตะไหลป้าก หํมฯอฯมฯอฯไหตไหลฯพากฯ (หม้อ ไห ถาด ทัพพี)

บทความนี้รวม ข้าวของในครัวคำเมือง จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็นเตาไฟ เครื่องนึ่งข้าวเหนียว หม้อกับคก ไหกับหม้อดิน และของเสิร์ฟกับเครื่องสาน ปิดท้ายด้วยเรื่องชวนยิ้มว่าทำไมกระต่ายขูดมะพร้าวของภาคกลาง คนเมืองเรียกว่า "แมว"

เต๋าไฟ: เตาและที่ทำครัว

ครัวคนเมืองแต่เดิมหุงต้มบนไฟฟืน วางหม้อบนก้อนดินหรือก้อนหินสามก้อน แล้วจึงมีเตาดินปั้นที่ยกย้ายได้ เหนือเตาไฟมักมีแคร่สำหรับวางของให้แห้งด้วยควันไฟ

เครื่องนึ่งข้าวเหนียว

ข้าวเหนียวเป็นข้าวหลักของคนเมือง ข้าวของชุดนี้จึงมีคำเรียกละเอียดที่สุดในครัว ตั้งแต่แช่ข้าว ล้างข้าว นึ่ง พักข้าว จนใส่กล่องไว้กิน

หม้อ คก และเครื่องมือหุงต้ม

ข้าวของชุดนี้ใช้ทำกับข้าวทุกวัน หลายคำต่างจากภาษาไทยกลางจนผู้เรียนอาจเดาไม่ออก เช่น กระทะ คนเมืองเรียกว่า หม้อขาง เพราะแต่เดิมทำด้วยเหล็กหล่อ ซึ่งภาษาถิ่นเหนือเรียกว่า ขาง ขางฯ

ไหและหม้อดิน: ของใส่น้ำและของเก็บ

ไหกับหม้อดินใช้เก็บน้ำดื่มและของหมักดองไว้กินนาน พจนานุกรมแยกชื่อตามรูปทรงและสิ่งที่ใส่ไว้ชัดเจน

ของเสิร์ฟและเครื่องสาน

เรื่องที่ผู้เรียนมักสับสนคือ ถ้วย ในคำเมืองหมายถึงชาม ส่วนจานแบนเรียกว่า ถ้วยแบน หรือ จ๋าน วงข้าวของคนเมืองตั้งอยู่บน ขันโตก ส่วนตะกร้าและกระบุงมีชื่อเรียกแยกตามรูปทรงและการใช้งาน

ทำไมกระต่ายขูดมะพร้าวกลายเป็น "แมว"

ในภาษาไทยกลาง ที่ขูดมะพร้าวแบบมีม้านั่งเรียกว่า กระต่ายขูดมะพร้าว พจนานุกรมอธิบายว่าม้านั่งนั้นเดิมทำเป็นรูปกระต่าย แต่คนเมืองเรียกเครื่องเดียวกันนี้ว่า แมว แมวฯ หรือ แมวขูดบ่าป๊าว และบางที่เรียกว่า งอง งอฯง ส่วนการขูดมะพร้าวเรียกว่า ขูดบ่าป๊าว ขูดบ่าฯพ้ลฯาวฯ

สรุป

• ห้องครัวคำเมืองเรียกว่า เต๋าไฟ หรือ เฮือนไฟ ข้าวของในครัวเรียกรวมว่า ถ้วยหวานจ๋านจ๊อน หรือ หม้อไหตะไหลป้าก
• เครื่องนึ่งข้าวเหนียวมีครบชุด: หม้อเข้าแจ้ ซ้าหวด หม้อหนึ้ง ไหเข้า โก๋ะเข้า และ ก่องเข้า
• คำที่ต่างจากภาษาไทยกลาง: หม้อขาง (กระทะ) คก (ครก) ป้าก (ทัพพี) จ๊อน (ช้อน) ไม้กี้บ (ตะเกียบ)
• ถ้วย ในคำเมืองคือชาม จานแบนคือ ถ้วยแบน หรือ จ๋าน ส่วน น้ำต้น คือคนโทดินเผาแบบล้านนา
• กระต่ายขูดมะพร้าว คนเมืองเรียกว่า แมว หรือ งอง

ค้นคำเรียกข้าวของในครัวเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องอาหารที่ทำในครัวเหล่านี้ได้ที่ ของกิ๋นคนเมือง และ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ หรือเรียนคำที่ใช้ตอนไปตลาดที่ ไปกาดแบบคนเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เต๋าไฟ · ไหเข้า · หม้อขาง · น้ำต้น · ขันโตก
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ บางภาพถ่ายในลาวหรือภาคกลาง ใช้ประกอบคำศัพท์ ไม่ได้ระบุว่าเป็นของล้านนาโดยตรง