คำเรียกอวัยวะในคำเมือง: หัว ต๋า ดัง มือ ตี๋น และสำนวน

คำเรียกอวัยวะในคำเมือง หลายคำเหมือนไทยกลาง เช่น หัว ปาก มือ แต่อีกหลายคำต่างจนคนนอกเดาไม่ออก เช่น จมูกคนเมืองเรียกว่า ฮูดัง รูดังฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮูดัง) หรือเรียกสั้น ๆ ว่า ดัง บทเรียนนี้ไล่คำจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ตั้งแต่หัวจรดตี๋น แล้วปิดด้วยสำนวนที่สร้างจากคำเหล่านี้

หัวและใบหน้า

ลำตัว

แขนและมือ

มือและเล็บเป็นหัวใจของ ฟ้อนเล็บ ช่างฟ้อนสวมเล็บยาวทุกนิ้ว แล้วเคลื่อนมืออย่างช้า ๆ ให้เล็บต่อแนวนิ้วออกไป อย่างในภาพหน้าบทความ

ขาและตี๋น

พจนานุกรมบอกว่า ตี๋น ยังใช้เรียกส่วนล่างสุดของสิ่งต่าง ๆ ด้วย เช่น ตี๋นสิ้น คือชายผ้าซิ่น และตี๋นดอย คือเชิงดอย

ข้างในร่างกาย

การ์ดข้างบนรวมคำที่ต่างจากไทยกลางมากที่สุด ลองปิดแถวล่างแล้วทายดูว่าคำเมืองเรียกว่าอะไร

สำนวนจากอวัยวะ

คนเมืองใช้อวัยวะบอกนิสัยใจคอได้ละเอียดมาก โดยเฉพาะ ใจ๋ ปาก หู ต๋า และมือ ทุกความหมายในตารางนี้มาจากพจนานุกรม

สำนวนที่จำง่ายที่สุดคงเป็น มือเยน พจนานุกรมอธิบายว่าคนที่ปลูกต้นไม้ขึ้นงอกงามดีเรียกว่า คนมือเยน ถ้าปลูกไม่ค่อยขึ้นก็เรียกกลับกันว่า มือฮ้อน

สรุป

• คำเรียกอวัยวะหลายคำเหมือนไทยกลาง แต่บางคำต่างมาก เช่น ดัง/ฮูดัง (จมูก) กาง (คาง) เขี้ยว (ฟัน) ต๋าสอก (ข้อศอก) แฮ้ (รักแร้)
• อวัยวะภายในมีชื่อคำเมืองของตัวเอง เช่น แม้ม (ม้าม) และ บ่าแกว (ไต)
• ระวังคำหน้าตาคล้ายไทยกลางแต่ความหมายต่าง เช่น แข้ง (แกล้ง) และ สะโป้ก (ดินปืน)
• ใจ๋ ปาก หู ต๋า มือ สร้างสำนวนบอกนิสัยได้มาก เช่น ใจ๋ห้อย ปากหวานก้นส้ม หูเบา มือเยน

ค้นคำเรียกอวัยวะอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนคำเรียกคนในครอบครัวต่อได้ที่ คำเรียกญาติและคำเรียกขานในคำเมือง หรืออ่านเรื่องท่ามือของช่างฟ้อนที่ ฟ้อนล้านนา

ดูบทความคำศัพท์จากพจนานุกรมทั้งชุดได้ที่ คำศัพท์จากพจนานุกรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ฮูดัง · ต๋าสอก · บ่าแกว · ใจ๋ · มือเยน