ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ชื่อผักในคำเมือง: ผั๋กกาด ผั๋กป้อม ผั๋กปั๋ง และผักในกาด
ผั๋ก ผักฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋ก) แปลว่า ผัก พจนานุกรมให้ความหมายว่า "พืชที่ใช้เป็นอาหารได้" และใช้เป็นคำนำหน้าชื่อพืชที่กินเป็นผัก คนเมืองออกเสียงคำนี้เป็นเสียงจัตวา แบบเดียวกับ กิ๋น แก๋ง ที่เรียนไว้ใน กิ๋นล้ำกิ๋นลำ บทความนี้รวมชื่อผักพื้นบ้านคำเมืองที่คนเมืองปลูกกินและขายในกาด
ในบทความมี ผักบ้านและผักในกาด ครบทุกกลุ่ม ทั้งผักกาดหลายชนิด ผักกลิ่นหอม ผักใบ ผักเถา และผักจากพุ่มไม้ ทุกคำมีอักษรล้านนาและความหมายจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมภาพผักจริง ส่วนผักที่เก็บจากป่าและริมน้ำ อ่านต่อได้ที่ ผักป่าล้านนา
ผักฯ
ผั๋ก
น.พืชที่ใช้เป็นอาหารได้, ใช้เป็นคำนำหน้าพืชบางชนิดที่ใช้เป็นผัก เช่น ผักกาด ผักบุ้ง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ผั๋กกาด: ผักกาดสารพัดชนิด
ผั๋กกาด ผักฯกาดฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กกาด) คือไม้ล้มลุกหลายชนิดหลายสกุล คนเมืองตั้งชื่อแยกแต่ละชนิดไว้ละเอียด บางชื่อฟังแล้วไม่เหมือนไทยกลางเลย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | คืออะไร (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ผั๋กกาดขม · ผั๋กกาดปั่น | ผักฯกาดฯข฿มฯ · ผักฯกาดฯปั่นฯ | ผักกาดเขียวปลี (ผักโสภณ) ใบกว้างใหญ่ ก้านหนาอวบน้ำ นิยมทำผักกาดดอง |
| ผั๋กกาดขาว | ผักฯกาดฯขาวฯ | ผักกาดขาวที่เข้าปลีหลวมหรือไม่ห่อปลี ก้านใบหนายาว สีขาวนวล รสหวานกรอบ |
| ผั๋กกาดขาวปี๋ | ผักฯกาดฯขาวฯปีลฯ | ผักกาดขาวปลี ใบห่อเป็นหัว ก้านใบกว้างแบนสีขาว กรอบ มีน้ำมาก |
| ผั๋กกาดจ้อน | ผักฯกาดฯจ้อฯร | ผักกาดเขียวก้านเล็ก คล้ายผักกาดกวางตุ้ง ออกดอกสีเหลืองไล่ ๆ กัน |
| ผั๋กกาดยี | ผักฯกาดฯยี | ผักกาดหอม ผักสลัด |
| ผั๋กกาดโป้ง | ผักฯกาดฯโป้฿งฯ | ผักกาดหัว หัวไชเท้า |
| ผั๋กกาน้า | ผักฯคาฯนาฯ | ผักคะน้า ลำต้นอวบ รสหวานกรอบ นิยมผัดและทอด |
| ผั๋กกาดนา · ผั๋กบั้ง | ผักฯกาดฯนาฯ · ผักฯบั้งฯ | พืชใบคล้ายผักกาดแต่ริมจัก ขึ้นตามทุ่งนาหลังเก็บเกี่ยว กลิ่นหอม กินกับลาบหรือจิ้มน้ำพริก |
ภาพ: Forest and Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0 us)
ภาพ: Forest and Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0 us)
ภาพ: おむこさん志望 / Wikimedia Commons (CC BY 2.5)
ภาพ: DeFacto / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Bff / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Nthaci / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
💡 เกร็ดความรู้
พจนานุกรมเล่าว่าคนล้านนาเรียก ผั๋กกาดจ้อน ว่า "ปู้เขียวหางดอก" คือไก่ตัวผู้สีเขียวที่มีหางเป็นดอกสีเหลือง เพราะต้นสีเขียวและดอกสีเหลืองบานไล่ ๆ กัน ผักกาดชนิดนี้คือผักที่ใช้ทำ ผั๋กกาดจอ ผักฯกาดฯชํอฯ แกงที่เป็นชื่อเพลงของจรัล มโนเพ็ชร อ่านต่อได้ที่ เพลงผักกาดจอ
ผักกลิ่นหอม: ผั๋กป้อม ผั๋กจี ผั๋กก๋ำปืน
ผักที่ใช้โรยหน้าและดับกลิ่นคาวในครัวเมือง มีชื่อที่คนต่างถิ่นมักสับสน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | คืออะไร (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ผั๋กป้อม | ผักฯป้อฯม | ผักชี (หอมป้อม ก็ว่า) ใส่ในลาบ ก้อย แหนมสด |
| ผั๋กจี | ผักฯชี | ยี่หร่า เทียนขาว เมล็ดใช้เป็นเครื่องเทศ |
| ผั๋กจีฝะหลั่ง | ผักฯชีระฯฝั่งฯ | ผักชีฝรั่ง ใบยาวรี ขอบหยักคล้ายฟันเลื่อย |
| ผั๋กจีลาว | ผักฯชีลาวฯ | ผักชีลาว ใบฝอย กลิ่นหอม ดับกลิ่นคาวเนื้อสัตว์ได้ดี |
| ผั๋กก๋ำปืน · ผั๋กกะปืน | ผักฯกาพืนฯ · ผักฯกพืนฯ | ขึ้นฉ่าย กลิ่นหอม ใช้ดับกลิ่นคาวและเพิ่มความหอมให้น้ำซุป |
⚠️ ข้อควรระวัง
ผั๋กจี ไม่ใช่ผักชี พจนานุกรมให้ผั๋กจีหมายถึง ยี่หร่า หรือเทียนขาว ส่วนผักชีที่โรยหน้าอาหาร คนเมืองเรียกว่า ผั๋กป้อม หรือหอมป้อม ถ้าไปกาดแล้วขอ "ผั๋กจี" อาจได้ของที่ไม่ได้ตั้งใจ
ผักฯชี
ผั๋กจี
น.ยี่หร่า/เทียนขาว - ไม้ล้มลุกพุ่มเตี้ย สูงประมาณ ๐.๕-๑.๐ เมตร ลำต้นกลมสีน้ำตาลแก่ มักจะแตกกิ่งก้านสาขามาก ใบเดี่ยวรูปกลมรีออกตรงข้ามกันเป็นคู่ๆ ขอบใบหยักเป็นฟันเลื่อย สีเขียวสด สากมือ มีกลิ่นหอมเฉพาะตัว มีรสร้อน ดอกเป็นช่อแบบก้านซี่ร่ม กลีบดอกสีขาวหรือชมพู ผลแบบผักชี มีรสขม เผ็ดร้อน ใช้ยี่หร่าเป็นส่วนประกอบสำคัญของเครื่องเทศ ใช้ปรุงแต่งกลิ่นอาหาร ใช้ทำยา ทำน้ำหอม
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ภาพ: Photo by David J. Stang / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Yercaud-elango / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Filo gèn' / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Photo by David J. Stang / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Daderot / Wikimedia Commons (CC0)
ผักใบและผักเถา: ผั๋กบุ้ง ผั๋กปั๋ง ผั๋กแคบ ผั๋กโหม
| คำเมือง | อักษรล้านนา | คืออะไร (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ผั๋กบุ้ง | ผักฯบุ้ง | ผักบุ้งไทย ไม้เถาทอดเลื้อยตามน้ำและดินชื้น ยอดกินได้ |
| ผั๋กบุ้งจีน · ผั๋กบุ้งนา | ผักฯบุ้งจีนฯ · ผักฯบุ้งนาฯ | ผักบุ้งจีน ปล้องใหญ่ ก้านเขียวอ่อน · ผักบุ้งนา (ผักบุ้งแดง) ลำต้นสีม่วงแดง ขึ้นตามท้องนา |
| ผั๋กปั๋ง | ผักฯปังฯ | ผักปลัง ไม้เถาใบอวบมีเมือก ยอด ใบอ่อน และดอกอ่อนกินได้ |
| ผั๋กปั๋งขาว · ผั๋กปั๋งแดง | ผักฯปังฯขาวฯ · ผักฯปังฯแดงฯ | ผักปลังต้นเขียว · ผักปลังต้นแดง |
| ผั๋กปั๋งปุ๊ก · ผั๋กปั๋งพ่าย | ผักฯปังฯพุก · ผักฯปังฯระฯพ่ายฯ | ผักปลังดอกเป็นพวงใหญ่ (ปุ๊ก) · ผักปลังดอกไม่เป็นพวงใหญ่ (ผั๋กปั๋งพุ่ย ก็ว่า) |
| ผั๋กแคบ | ผักฯแฅปฯ | ผักตำลึง ไม้เถาใบห้าเหลี่ยม หาง่าย |
| ผั๋กแค | ผักฯแฅ | ชะพลู ใบคล้ายใบพลู รสหวานเย็น กลิ่นหอม ดับกลิ่นคาว |
| ผั๋กหม · ผั๋กโหม | ผักฯห฿มฯ · ผักฯโห฿มฯ | ผักขม ผักโขม ใบอ่อน ต้นอ่อน และยอดอ่อนใช้ปรุงอาหาร |
| ผั๋กโหมขาว · ผั๋กโหมแดง | ผักฯโห฿มฯขาวฯ · ผักฯโหมฯแดงฯ | ผักโขมจีน · ผักโขมสวน ยอดมีหลายสีตามสายพันธุ์ |
| ผั๋กโหมหนาม | ผักฯโหมฯหนฯามฯ | ผักโขมที่มีหนามแหลมตามข้อ ลอกเปลือกและหนามออกก่อนกิน |
ผักปลังยังเป็นชื่ออาหารด้วย ผั๋กปั๋งจอ ผักฯปังฯชํอฯ คือแกงผักปลังใส่มะเขือเทศและแหนม ปรุงเปรี้ยวด้วยมะนาว แบบเดียวกับวิธี จอ ของผักกาด
ภาพ: Wee Hong / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Joydeep / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Forest and Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0 us)
ภาพ: Mokkie / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Photo by David J. Stang / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Forest & Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ผักจากพุ่มไม้และฝัก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | คืออะไร (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ผั๋กกะถิน · ผั๋กกั๋นถิน | ผักฯกถินฯ · ผักฯกันฯถินฯ | ผักกระถิน ยอดอ่อนและฝักอ่อนกินเป็นผักและเครื่องเคียง |
| ผั๋กขี้หูด · ผั๋กเปิ๊ก | ผักฯขี้หูด · ผักฯเพิกฯ | พืชตระกูลถั่ว ฝักกลมเรียวยาวคอดเป็นปล้อง ชอบอากาศหนาว ฝักดิบเผ็ดเล็กน้อย สุกแล้วหวาน |
| ผั๋กเผ็๋ด | ผักฯเผัดฯ | ผักคราด ดอกเป็นกระจุกสีเหลืองคล้ายหัวแหวน |
| ผั๋กหวานบ้าน | ผักฯหวฯานฯบ้าฯนฯ | ผักหวานบ้าน ไม้พุ่มใบคล้ายใบมะยม ใบอ่อนใช้แกงเลียง แกงจืด |
| ผั๋กอี่ฮึม · ผั๋กอี่ฮุม | ผักฯอี่ฮึม · ผักฯอี่ฮุม | ยอดอ่อนและใบอ่อนของต้นมะรุม นิยมใช้แกงส้ม |
ฝักมะรุมคนเมืองเรียกว่า บ่าค้อนก้อม แต่ยอดอ่อนกลับมีชื่อของตัวเองว่า ผั๋กอี่ฮึม ต้นเดียวจึงมีสองชื่อตามส่วนที่กิน อ่านเรื่องผักที่ขึ้นต้นด้วย บ่า ได้ที่ ชื่อผักคำเมือง
ภาพ: Forest & Kim Starr / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: MerielGJones / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tuxyso / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Vengolis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Obsidian Soul / Wikimedia Commons (CC0)
กินผักแบบคนเมือง
คนเมืองกินผักคู่กับอาหารเกือบทุกมื้อ และมีคำเรียกวิธีกินผักไว้เฉพาะ
- ผั๋กกั๋บน้ำพิก ผักฯกัปฯนาฯระฯพิกฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กกั๋บน้ำพิก) — ผักจิ้มน้ำพริก มีทั้งผักป่าและผักสวนครัว บางชนิดกินสด บางชนิดต้องปิ้งหรือลวกก่อน น้ำพริกแต่ละชนิดเหมาะกับผักเฉพาะ เช่น น้ำพริกน้ำปู๋คู่กับหน่อไม้ต้ม
- ผั๋กยำ ผักฯยำ — ผักที่ลวก นึ่ง ต้มสุก หรือหมักดอง แล้วคลุกเครื่องปรุง
- ผั๋กส้า ผักฯส้า — ผักสดหลายชนิดคลุกน้ำพริก มักมีปลาผสม ถ้าผักชนิดเดียวเรียกตามชื่อผัก เช่น ส้าผั๋กกาด
- ผั๋กแก๋งแค ผักฯแกงฯแฅ — ผักหลายชนิดสำหรับแกงแค เช่น ตำลึง ผักคราด ดอกงิ้วแห้ง ถั่วฝักยาว ถั่วพู
ผักฯกัปฯลาปฯ
ผั๋กกั๋บลาบ
น.ผักที่ใช้กินกับลาบ - ลาบเป็นอาหารจานสำคัญ และแสนอร่อยของชาวเหนือ แต่จะขาดสิ่งสำคัญอย่าง "ผั๋กกั๋บลาบ" หรือ "ผั๋กแกล้มลาบ" ไม่ได้ ทั้งนี้เพราะเป็นสิ่งที่รับประทานคู่กับลาบ ช่วยชูรสและเพิ่มสีสัน ทำให้ลาบน่าลิ้มลอง และมีรสชาติที่แสนอร่อยมากยิ่งขึ้น มักเป็นพืชผักที่หาได้ง่าย อาจจะแตกต่างกันบ้างเล็กน้อยในแต่ละท้องถิ่นในภาคเหนือ การรับประทานผักกับลาบมีหลายวิธี ส่วนมากเป็นผักสด เช่น ผั๋กไผ่ ผักแปม ผั๋กฅาวตอง ผั๋กกาดขาว ยอดมะกอก บางชนิดต้องย่างไฟหรือลนไฟ เช่น ฝักเพกา ยอดมะละกอ ยอดสะเดา บางชนิดต้องลวกให้สุก เช่น ดอกสะเดา เป็นต้น
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →💡 เกร็ดความรู้
พจนานุกรมเล่าว่าแม่ค้าในกาดจะเอากาบกล้วยกว้างราวนิ้วครึ่ง ผูก ผั๋กแก๋งแค หลายชนิดแผ่เรียงกันแล้วมัดด้วยตอก ลูกค้าจะได้เห็นว่ามัดหนึ่งมีผักอะไรบ้าง แกงแคเป็นจานแรกในเพลง ของกิ๋นคนเมือง
สรุป
- ผั๋ก แปลว่า ผัก และใช้นำหน้าชื่อพืชที่กินเป็นผัก ออกเสียงจัตวาแบบคำเมือง
- ผักกาดมีชื่อแยกละเอียด เช่น ผั๋กกาดยี (ผักกาดหอม) ผั๋กกาดโป้ง (หัวไชเท้า) ผั๋กกาน้า (คะน้า)
- ผั๋กจี คือยี่หร่า ส่วนผักชีคือ ผั๋กป้อม
- ผั๋กแคบ คือตำลึง ส่วน ผั๋กแค คือชะพลู
- คนเมืองมีคำเรียกวิธีกินผัก เช่น ผั๋กกั๋บน้ำพิก ผั๋กกั๋บลาบ ผั๋กยำ และ ผั๋กส้า
ค้นชื่อผักเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อชุดเดียวกันที่ ผักป่าล้านนา · เห็ดล้านนา · ชื่อผักคำเมือง · ชื่อผลไม้คำเมือง หรือฟังเพลงเรื่องผักที่ เพลงผักกาดจอ
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผั๋ก · ผั๋กกาด · ผั๋กจี · ผั๋กป้อม · ผั๋กกั๋บลาบ
ค้นหาคำว่า "ผั๋ก" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 46 คำ จำได้แค่ไหน?
