
ภาพ: VeroMotiv / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องร่างกาย: ดัง ปุ๋ม คิง แอว หลอกหู
คำเมืองเข้าใจผิด เรื่องร่างกายเป็นหมวดที่ทำให้คนมาใหม่งงได้ง่ายที่สุด เพราะเป็นคำสั้น ๆ ที่ได้ยินในครัวและในบ้านทุกวัน คำแรกคือ ดัง ดังฯ (คำเมืองอ่านว่า ดัง) คนภาคกลางได้ยินแล้วนึกถึงเสียงดัง แต่พจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า "จมูก"
บทนี้รวม คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องร่างกาย ๙ คำ ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา บางคำฟังเหมือนคำอื่น บางคำเป็นคำที่ไม่มีในภาษาไทยกลางเลย ถ้าอยากเรียนชื่ออวัยวะครบตั้งแต่หัวจรดเท้า อ่านที่ คำเรียกอวัยวะคำเมือง ส่วนบทนี้เก็บเฉพาะคำที่หลอกหู
คำเรียกร่างกายเหล่านี้เป็นคำพูดธรรมดาในครอบครัวและในบ้าน ไม่ได้เป็นคำหยาบ บางคำมีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วย เช่น ดัง ที่แปลว่าเสียงดังก็มี บทนี้ไม่ได้บอกว่าความหมายแบบภาคกลางผิด แต่ชวนให้รู้ว่าเมื่อคนเมืองรุ่นพ่อแม่ปู่ย่าพูดคำนี้ เขาอาจหมายถึงอีกอย่างหนึ่ง
ดัง ฮู: จมูก และรูจมูก
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| ดัง | ดังฯ | เสียงดัง | จมูก (และ เกิดเสียงขึ้น, ก่อไฟ) |
| ฮู | รู | (ไม่มีคำนี้) | รู ช่องที่ทะลุหรือลึกเข้าไป |
| ฮูดัง | รูดังฯ | (ไม่มีคำนี้) | จมูก รูจมูก |
| ดังไฟ | ดังฯไฟ | (ไม่มีคำนี้) | ก่อไฟ โดยใช้ดุ้นฟืนเป็นเชื้อเพลิง |
| ดังจ๋อง | ดังฯจอฯง | (ไม่มีคำนี้) | จมูกเป็นสันสูง |
ดัง ในพจนานุกรมมีทั้งคำนามและคำกริยา ในฐานะคำนาม คือ จมูก เช่น ขนดัง แปลว่า ขนในรูจมูก ในฐานะคำกริยา คือ เกิดเสียงขึ้น เช่น ไห้ดัง แปลว่า ร้องไห้ดัง และยังแปลว่า ก่อไฟ จุดไฟ ได้อีกด้วย จึงต้องฟังจากเรื่องที่คุยกันว่าหมายถึงอย่างไหน
ฮู รู (คำเมืองอ่านว่า ฮู) ก็คือคำว่า รู ในภาษาไทยกลาง เสียง ร ที่กลายเป็น ฮ เป็นกฎเสียงที่พบได้บ่อย อ่านเพิ่มได้ที่ กฎเสียงคำเมือง พจนานุกรมบอกว่า บ้างก็เรียกจมูกว่า ดัง เฉย ๆ แทนที่จะเป็น ฮูดัง
คำว่า ดังไฟ ไม่ได้หมายถึงไฟที่ส่งเสียงดัง แต่หมายถึง การก่อไฟ ในเตา โดยใช้ดุ้นฟืนเป็นเชื้อเพลิง ตามที่พจนานุกรมอธิบาย
ปุ๋ม แอว อุ้ย: ท้อง เอว และโคนขา
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| ปุ๋ม | ปุม | (ไม่มีคำนี้) | ท้อง กระเพาะ พุง |
| ปุ๋มหลวง | ปุมหลฯวฯง | (ไม่มีคำนี้) | ท้องใหญ่ |
| ปุ๋มไก้ | ปุมไค่ | (ไม่มีคำนี้) | พุงโต ลงพุง |
| แอว | แอวฯ | (ไม่มีคำนี้) | เอว สะเอว |
| แอวกิ่ว | แอวฯกิ่วฯ | (ไม่มีคำนี้) | เอวคอด (แอวแค้ว ก็ว่า) |
| แอวเลิง | แอวฯเลิงฯ | (ไม่มีคำนี้) | เอวใหญ่ เอวไม่คอด (แอวอู ก็ว่า) |
| อุ้ย | อุ้ | คำอุทาน อุ๊ย อุ้ย | โคนขา เช่น ขาอุ้ยไก่ คือ โคนขาไก่ |
| อุ้ยลุ้ย | อุ้ลุ้ | (ไม่มีคำนี้) | อ้วนท้วน อ้วนพี (ใช้ตามหลัง ตุ้ย) |
ปุ๋ม (คำเมืองอ่านว่า ปุ๋ม) ไม่ใช่ปุ่มกด แต่แปลว่า กระเพาะ ท้อง พุง ตามพจนานุกรม ส่วน แอว (คำเมืองอ่านว่า แอว) ในพจนานุกรมให้ความหมายว่า เอว สะเอว ซึ่งเป็นคำเดียวกับเอวในภาษาไทยกลาง เพียงออกเสียงและเขียนต่างกัน
อุ้ย (คำเมืองอ่านว่า อุ้ย) เป็นคำที่ต้องระวังที่สุดในกลุ่มนี้ เพราะคนภาคกลางคุ้นกับคำอุทาน แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า โคนขา เช่น โคนขากบ โคนขาไก่ คำที่เขียนเหมือนกันอีกคำหนึ่งคือ อุ้ยลุ้ย ซึ่งแปลว่า อ้วนท้วน
ปุ๋มหลวง ปุ๋มไก้ แอวเลิง เป็นคำบอกรูปร่าง ใช้กับเพื่อนสนิทหรือเล่นกันในครอบครัวได้ แต่ถ้าพูดกับคนที่ไม่รู้จักดี หรือกับผู้ใหญ่ ควรเลี่ยง เหมือนกับที่เราไม่ทักรูปร่างคนที่ไม่สนิทในภาษาไทยกลาง
คิง: ตัวทั้งตัว (และคำที่ใช้กับเพื่อนสนิท)
คิง ฅิงฯ (คำเมืองอ่านว่า คิง พจนานุกรมสะกดว่า ฅิง) ฟังเหมือนคำว่า king ในภาษาอังกฤษ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ตัวตน ร่างกาย" คือทั้งตัว
| คำ | อักษรล้านนา | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|
| ขนคิง | ข฿นฯฅิงฯ | ขนที่ขึ้นตามร่างกาย |
| ขนคิงลุก | ข฿นฯฅิงฯลุก | ขนลุกขนพอง เพราะหนาว กลัว หรือขยะแขยง (ตุ่มหนาว ก็ว่า) |
ตัวอย่างอีกอย่างในพจนานุกรมคือ บ่ฮู้คิง แปลว่า ไม่รู้ตัว
คำเดียวกันนี้ยังเป็นคำเรียกผู้ที่คุยด้วย ใช้กับ เพื่อนสนิทเท่านั้น พจนานุกรมบอกว่าถ้าใช้กับผู้อาวุโสกว่าถือว่าเป็นคำหยาบ ไม่เคารพ แต่ผู้ใหญ่ใช้กับเด็กได้ ฟังคำนี้ในประโยคก่อนเสมอว่าหมายถึงตัว หรือหมายถึง "เธอ"
บ่า: คำเดียว หลายหน้าที่
บ่า บ่าฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่า) เป็นคำที่แปลกกว่าคำอื่น เพราะความหมายแบบภาคกลางตรงกับของจริง คือ ส่วนของร่างกายระหว่างคอกับไหล่ แต่คนเมืองใช้ บ่า อีกหลายอย่าง ตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้
| บ่า ที่ได้ยิน | ความหมายตามพจนานุกรม | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| ส่วนของร่างกาย | ส่วนระหว่างคอกับไหล่ (ตรงกับไทยกลาง) | |
| นำหน้าชื่อคน | คำนำหน้าชื่อผู้ชายที่อายุน้อยกว่า หรือเพื่อนสนิท | บ่าแสง |
| นำหน้าชื่อผลไม้ | หมาก มะ ที่ออกเสียงเป็น บ่า | บ่าไฟ บ่าฯไฟ (มะไฟ) |
| คำปฏิเสธ | ไม่ (เหมือน บ่) | บ่าเข้าใจ๋ (ไม่เข้าใจ) |
พจนานุกรมอธิบายว่า ผลไม้ล้านนาแต่เดิมเรียกว่า หมาก เช่น หมากม่วง ต่อมาเสียงเลือนเป็น มะ บะ หรือ บ่า ตามสำเนียงถิ่น
ถ้ามีคนเรียก "บ่าแสง" ไม่ได้หมายถึงไหล่ของแสง แต่คือการเรียกชื่อแสงแบบพี่เรียกน้อง หรือเพื่อนสนิทเรียกกัน พจนานุกรมระบุว่า ถ้าน้องใช้คำนำหน้าชื่อนี้เรียกพี่ ถือว่าไม่สุภาพ
ปอง แลบ: บวม และ ผอม
สองคำนี้ฟังคุ้นหู เพราะภาษาไทยกลางก็มี ปอง กับ แลบ เหมือนกัน แต่ความหมายไปคนละทาง
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| ปอง | พอฯง | ปองรัก ปองร้าย คือตั้งใจจะได้ | บวม โตขึ้น โป่งขึ้น ฟูขึ้น (อ่านว่า พอง) |
| ป๋อง | ปอฯง | ปองรัก ปองร้าย | มุ่งปรารถนา พยายาม หาทาง |
| แลบ | แรปฯ | แลบลิ้น | ผอม บาง มีเนื้อน้อย |
| แลบ | แลปฯ | แลบลิ้น | บอบบาง ผอมบาง เพรียว หรือเป็นเส้นเล็กยาว เช่น เส้นด้าย |
ปอง พอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปอง พจนานุกรมระบุว่าตรงกับคำว่า พอง) ที่แปลว่าบวมกับ ป๋อง ปอฯง ที่แปลว่ามุ่งปรารถนา เป็นคนละคำ ต่างกันที่วรรณยุกต์และตัวอักษรล้านนา ส่วนคำที่คนภาคกลางคุ้นอย่างปองรัก ตรงกับ ป๋อง ไม่ใช่ ปอง เสียง พ ที่กลายเป็น ป อธิบายไว้ใน กฎเสียงคำเมือง
แลบ แรปฯ (คำเมืองอ่านว่า แลบ) พจนานุกรมให้ความหมายว่า ผอม บาง ไม่ได้ให้ความหมายแลบลิ้นไว้ที่คำนี้ ถ้าได้ยินว่าแลบ ในเรื่องรูปร่าง จึงควรนึกถึงผอมบาง
เล่นเกม: แตะแผนที่ร่างกายคำเมือง
รูปร่างด้านล่างเป็นภาพวาดง่าย ๆ ของมรดกล้านนา ไม่มีใบหน้า แตะจุดเลขเพื่อดูคำเมือง สิ่งที่คนภาคกลางนึกถึง และความหมายจริง ลองแตะปุ่ม ปอง กับ แลบ ดู รูปร่างจะพองหรือผอมตามความหมาย
ทายประโยคจากพจนานุกรม
ประโยคเหล่านี้เป็น ตัวอย่างจริงจากพจนานุกรม ลองอ่านแบบภาคกลางก่อน แล้วเดาว่าคนเมืองหมายถึงอะไร
เฉลย ๘ ประโยค
๑. ขนดัง: ขนในรูจมูก ไม่ใช่ขนที่ส่งเสียง ๒. ฮูดัง: รูจมูก ๓. ไห้ดัง: ร้องไห้ดัง ๔. ดังไฟ: ก่อไฟ ๕. ขนคิงลุก: ขนลุก ๖. บ่ฮู้คิง: ไม่รู้ตัว ๗. ขาอุ้ยไก่: โคนขาไก่ ๘. แอวกิ่ว: เอวคอด
สรุป
- ดัง แปลว่า จมูก ส่วน ฮู แปลว่า รู และ ฮูดัง คือรูจมูก
- ปุ๋ม แปลว่า ท้อง แอว แปลว่า เอว และ อุ้ย แปลว่า โคนขา
- คิง แปลว่า ตัว ร่างกาย และยังเป็นคำสรรพนามที่ใช้กับเพื่อนสนิทเท่านั้น
- บ่า แปลว่า ไหล่ ตรงกับภาคกลาง แต่ยังเป็นคำนำหน้าชื่อ คำนำหน้าผลไม้ และแปลว่า ไม่ ได้ด้วย
- ปอง แปลว่า บวม ส่วนปองรัก ตรงกับ ป๋อง และ แลบ แปลว่า ผอม ไม่ใช่แลบลิ้น
ค้นคำอื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านชื่ออวัยวะครบทั้งตัวได้ที่ คำเรียกอวัยวะคำเมือง คำบอกความรู้สึกและสุขภาพที่ชวนงงอยู่ที่ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องความรู้สึก คำกริยาท่าทางอยู่ที่ คำเมืองเข้าใจผิดกริยาท่าทาง ของกินอยู่ที่ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร และคำสุภาพอยู่ที่ คำเมืองเข้าใจผิดคำสุภาพ หรือดูครบทุกหมวดที่ คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 23 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ดัง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 23 คำ จำได้แค่ไหน?


