
ภาพ: Bernard DUPONT from FRANCE / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ก้าง ตึง ผั๋กด่วน: ชื่อสัตว์และพืชคำเมืองที่คนกลางเรียกต่าง
ชื่อสัตว์พืชคำเมือง หลายคำทำให้คนกลางงงได้ง่าย ลองนึกภาพนักท่องเที่ยวจากกรุงเทพฯ ได้ยินคนเมืองบอกว่า "เห็นก้างอยู่บนต้นไม้" หรือ "ใส่ผั๋กด่วนลงไปในลาบ" คงงงว่าก้างปลาไปอยู่บนต้นไม้ได้อย่างไร และผักอะไรที่ต้อง "ด่วน" ความจริงคือ ก้าง ค่าฯงฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้าง) ในคำเมืองคือ ค่าง สัตว์คล้ายลิง ส่วน ผั๋กด่วน คือ สะระแหน่ นั่นเอง
บทความนี้รวมชื่อสัตว์และพืชคำเมือง ๑๐ คำที่หน้าตาเหมือนคำไทยกลาง แต่คนเมืองหมายถึงอีกอย่าง ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา และหลายคำยังใช้ความหมายแบบภาคกลางได้ด้วย จึงไม่ใช่ว่าความหมายไหนผิด เพียงแต่ต้องรู้ว่าคนเมืองหมายถึงอะไร
ภาพปกเป็นค่างชนิดหนึ่งที่ถ่ายในประเทศมาเลเซีย ใช้เป็นภาพประกอบเท่านั้น พจนานุกรมบอกลักษณะค่างแบบกว้าง ๆ ไม่ได้ระบุชนิด
ชื่อสัตว์ที่คนกลางเข้าใจผิด
ก้าง คือค่าง
พจนานุกรมอธิบาย ก้าง ว่า "ค่าง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมคล้ายลิง แต่ลำตัว แขน ขา และหางยาวกว่าลิง ตัวสีเทาเงินถึงเทาเข้ม กินผลไม้ ใบไม้เป็นอาหาร" ส่วนก้างปลาก็มีในพจนานุกรมเช่นกัน (ก้าง ก้างฯ) คำเดียวกันจึงใช้ได้สองอย่าง ดูจากบริบทว่ากำลังพูดถึงปลาหรือถึงต้นไม้
ที่คนเมืองเรียกค่างว่าก้าง เป็นเรื่องเสียง ค ในไทยกลางตรงกับ ก ในคำเมือง และไม้เอกกลายเป็นไม้โท อ่านเรื่องนี้ใน กฎเสียงคำเมือง
หอยจูบ คือหอยขม
หอยจูบ หอฯยฯจูบ (คำเมืองอ่านว่า หอยจูบ) พจนานุกรมบอกว่าเป็นหอยน้ำจืดที่ชาวล้านนาเรียก ภาษาไทยกลางเรียก หอยขม บางท้องถิ่นในภาคเหนือเรียก หอยดูด หรือ หอยจุ๊บ
เนื้อ คือสัตว์ป่า
เนื้อ เนิ้อฯอ (คำเมืองอ่านว่า เนื้อ) ในพจนานุกรมแปลว่า "สัตว์ป่า สัตว์ประเภทกวาง" อีกความหมายคือลักษณะประจำตัวของสิ่งต่าง ๆ เช่น เนื้อผ้า เนื้อเงิน ถ้าอยากสั่งเนื้อที่กินให้ใช้คำว่า จิ๊น (ดู คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร)
นูน ไม่ได้มีแค่ตัวนูน
นูน นูร (คำเมืองอ่านว่า นูน) แปลว่า "สูงจากระดับพื้นเดิม" เหมือนไทยกลาง แต่พจนานุกรมยังให้อีกสองความหมาย คือชื่อแมลงปีกแข็งชนิดหนึ่ง (ดู แมงนูน แมงฯนูร แมลงปีกแข็งสีน้ำตาลที่กินใบไม้อ่อน และกินได้) กับกริยาที่แปลว่า ดื้อรั้น อิดออด แสดงอาการไม่เต็มใจ
ชื่อพืชที่คนกลางเข้าใจผิด
ตึง ต้นไม้ใหญ่ ไม่ใช่แค่ตึงแน่น
ตึง ทึงฯ (คำเมืองอ่านว่า ตึง) ในพจนานุกรมคือ พลวง ต้นไม้ยืนต้นใบใหญ่ ใช้ห่อของและทำเป็นตับมุงหลังคา ชื่อเต็มคือ ไม้ตึง นอกจากนี้ยังเป็นชื่องูพิษชนิดเล็กที่ชอบอยู่ใต้ใบพลวงแห้ง เรียกว่า งูตึง
ตึงยังเป็นคำบอกว่า ทุก หรือ ทั้ง เช่น ตึงวัน ทึงฯวันฯ แปลว่าทุกวัน ส่วนตึงที่แปลว่าขึงให้แน่น คนเมืองเขียนเป็น ตึ๋ง ตึงฯ (ไม้โท เสียงต่างกัน)
จี้ คือคนทา
จี้ ชี่ (คำเมืองอ่านว่า จี้) ในพจนานุกรมคือ คนทา ไม้พุ่มที่มีหนามทั่วต้น ขึ้นในป่าโปร่ง ดอกขาว ทุกส่วนมีรสขม ใช้ทำยาได้ ไม่ใช่จี้ห้อยคอ อีกความหมายที่พจนานุกรมให้ไว้คือกริยา ฟองผุดขึ้น เหมือนอาการของน้ำก่อนเดือด
ตุ้ม คือไม้ต้นใหญ่
ตุ้ม ทุ่ม (คำเมืองอ่านว่า ตุ้ม) พจนานุกรมบอกว่าเรียก "ไม้ตะกูยักษ์ว่าไม้ตุ้ม" ส่วนรายการ ไม้ตุ้ม ไม้ตุ้ม ว่าเป็นไม้กระทุ่มหรือไม้ตะกูยักษ์ ต้นไม้ขนาดใหญ่ ดอกกลมสีเหลืองอ่อน กลิ่นหอม ไม่ใช่ลูกตุ้มหรือตุ้มหู ตุ้มยังเป็นชื่อเครื่องดักปลาจักสานด้วย (ตุ้ม ตุ้ม)
ผั๋กด่วน ผั๋กป้อม
ผั๋กด่วน ผักฯด่วฯร (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กด่วน) คือ สะระแหน่ พืชสมุนไพรเลื้อยคลุมดิน ใบมีกลิ่นหอม กินกับลาบหรือจิ้มน้ำพริก อีกชื่อคือ หอมด่วน หอฯมด่วฯร
ผั๋กป้อม ผักฯป้อฯม (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กป้อม) คือ ผักชี อีกชื่อคือ หอมป้อม หอฯมป้อฯม ใช้โรยในลาบ ก้อย แหนมสด ผักสองชนิดนี้อยู่ในบทความ ผักพื้นบ้านคำเมือง และ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร ด้วย
แหน ไม่ใช่แค่หวงแหน
แหน แหนฯ (คำเมืองอ่านว่า แหน) คือ "ชื่อพรรณไม้น้ำหลายชนิด ลอยอยู่ตามน้ำ" อีกชื่อหนึ่งคือ ก๋าแหน กาแหนฯ และยังเป็นกริยาแปลว่า ชี้แจง ให้รายละเอียด ซึ่งต่างจากหวงแหนในไทยกลาง
ตารางสรุป: คนกลางคิดว่า… คนเมืองหมายถึง…
| คำ | คนกลางนึกถึง | คำเมืองหมายถึง |
|---|---|---|
| ก้าง | กระดูกปลา | ค่าง (และก้างปลาก็ได้) |
| หอยจูบ | หอยที่ฟังแล้วคล้ายการจูบ | หอยขม หอยน้ำจืด |
| เนื้อ | เนื้อที่กิน | สัตว์ป่า สัตว์ประเภทกวาง (เนื้อที่กิน = จิ๊น) |
| นูน | นูนขึ้นมา | แมลงปีกแข็ง และดื้อรั้น (และนูนสูงก็ได้) |
| จี้ | จี้ห้อยคอ | คนทา ไม้พุ่มมีหนาม |
| ตึง | แน่น ขึง | ต้นพลวง และ ทุก ทั้ง (ขึง = ตึ๋ง) |
| ตุ้ม | ลูกตุ้ม ตุ้มหู | ไม้กระทุ่ม/ไม้ตะกูยักษ์ และเครื่องดักปลา |
| ผั๋กด่วน | ผักที่โตเร็ว | สะระแหน่ |
| ผั๋กป้อม | ผักต้นเตี้ย | ผักชี |
| แหน | หวงแหน | พืชน้ำลอยน้ำ และ ชี้แจง |
แบบฝึกหัด
ลองตอบก่อน แล้วเปิดดูเฉลย
- "เห็นก้างอยู่บนต้นไม้" ก้างในประโยคนี้คืออะไร
- อยากได้สะระแหน่ใส่ลาบ ควรขอว่าอะไร
- ไปตึงวัน แปลว่าอะไร
- ตุ้ม ที่เรียกไม้ต้นใหญ่ ใช่ตุ้มหูหรือไม่
- ถ้าอยากพูดว่า "เนื้อวัวที่กิน" ควรใช้คำไหนแทนเนื้อ
เฉลยแบบฝึกหัด
- ค่าง สัตว์คล้ายลิง
- ผั๋กด่วน (หรือหอมด่วน)
- ไปทุกวัน
- ไม่ใช่ ตุ้มในที่นี้คือ ไม้ตุ้ม ไม้ต้นใหญ่
- จิ๊น เช่น จิ๊นงัว
สรุป
- ก้าง = ค่าง · หอยจูบ = หอยขม · เนื้อ = สัตว์ป่า · นูน = แมลงปีกแข็ง และดื้อรั้น
- จี้ = คนทา · ตึง = ต้นพลวง และ ทุก · ตุ้ม = ไม้กระทุ่ม/ไม้ตะกูยักษ์
- ผั๋กด่วน = สะระแหน่ · ผั๋กป้อม = ผักชี · แหน = พืชน้ำลอยน้ำ
- หลายคำยังใช้ความหมายแบบภาคกลางได้ด้วย ดูบริบทแล้วจะเข้าใจเอง
ค้นคำเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องชื่อสัตว์ได้ที่ ชื่อสัตว์คำเมือง และ แมงคำเมือง
📚 ทั้งชุด: ดูคำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิดทั้งหมดที่ คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด: รวมทุกคำในชุดเดียว
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 20 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ก้าง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 20 คำ จำได้แค่ไหน?


