ต้นไม้คำเมือง: ไม้ซาง ไม้สั๋ก ไม้สะหลี และต้นไม้ล้านนา

ในคำเมือง คำว่า ไม้ ไม้ (คำเมืองอ่านว่า ไม้) ใช้นำหน้าชื่อต้นไม้แทบทุกชนิด เช่น ไม้ดู่ ไม้สั๋ก ไม้ฮวก และยังนำหน้าชื่อของที่ทำจากไม้ด้วย เช่น ไม้เต๊า (ไม้เท้า) ไม้ส้าว บทความ ต้นไม้คำเมือง นี้รวบรวมชื่อต้นไม้จากพจนานุกรมมรดกล้านนา ตั้งแต่ไม้ไผ่ ไม้ใหญ่ที่ใช้สร้างบ้าน ไปจนถึงต้นไม้ในวัดและต้นไม้คู่เมือง

พจนานุกรมยังบอกว่า อักษรล้านนาเรียก สระ ว่า "ไม้" ด้วย เช่น สระอะ เรียกไม้ก๋ะ สระอา เรียกไม้ก๋า ผู้ที่เรียนตั๋วเมืองจึงจะได้ยินคำนี้บ่อย ทั้งในความหมายต้นไม้และในความหมายสระ

ไม้ไผ่: คนเมืองเรียกแค่ชื่อพันธุ์

พจนานุกรมอธิบายว่า ไม้ไผ่ ไม้ไผ่ (คำเมืองอ่านว่า ไม้ไผ่) เป็นไม้พุ่มหลายชนิด ขึ้นเป็นกอ ลำต้นเป็นปล้องข้างในกลวง และ ล้านนาเรียกไม้ไผ่แต่ละชนิดเฉพาะชื่อที่ตามข้างหลัง โดยตัดคำว่า "ไผ่" ออก ไผ่ซางจึงเป็น ไม้ซาง ไผ่รวกเป็น ไม้ฮวก

ไม้ไผ่ยังกลายเป็นของใช้อีกหลายอย่างที่มีชื่อเฉพาะ เช่น ไม้ส้าว ไม้ส้าวฯ ไม้สอยผลไม้ที่นิยมทำจากไม้ฮวก ไม้สะลาบ ไม้สลาปฯ ไม้ไผ่ผ่าซีกสำหรับทำรั้ว ไม้ดูกก้าน ไม้ดูกก้านฯ ไม้ไผ่ผ่าเป็นซี่ใช้เป็นโครงผูกหญ้าคาหรือใบตึงเป็นตับมุงหลังคา และ ไม้แค่ ไม้แฅ่ คบไฟจากไม้ไผ่แห้งมัดรวมกัน ใช้ส่องหากบเขียดหรือเดินทางกลางคืน

ไม้ใหญ่และไม้เนื้อแข็ง

ไม้ใหญ่ที่พจนานุกรมบอกว่าใช้สร้างบ้านเรือนและทำเครื่องใช้ หลายชนิดมีชื่อคำเมืองที่ต่างจากไทยกลางไปเลย เช่น เต็ง เป็น ไม้แงะ รัง เป็น ไม้เปา และพลวง เป็น ไม้ตึง

ต้นไม้ในวัดและต้นไม้คู่เมือง

ไม้สะหลี ไม้ระฯสี (คำเมืองอ่านว่า ไม้สะหลี) คือ ต้นโพธิ์ หรือต้นศรีมหาโพธิ์ ช่วงสงกรานต์คนเมืองนำ ไม้ก๊ำสะหลี ไม้คําฯระฯสี ไม้ง่ามขนาดต่าง ๆ ไปค้ำต้นโพธิ์ ถือเป็นการสืบชะตาราศี (อ่านต่อที่ วันพญาวัน)

พจนานุกรมยกตัวอย่าง ไม้หมายเมืองเจียงใหม่ ไม้หมฯายฯเมิอฯงชยฯงไห่มฯ คือต้นยางนาขนาดใหญ่ที่ พระเจ้ากาวิละ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ ๑ ปลูกไว้ใกล้เสาอินทขีลในวัดเจดีย์หลวง กลางเมืองเชียงใหม่ (อ่านเรื่องเสาอินทขีลได้ที่ ใส่ขันดอก) ส่วนไม้หมายตางที่คนเชียงใหม่คุ้นตาที่สุด คือต้นยางสองข้างถนนเชียงใหม่–ลำพูน ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเริ่มปลูกในสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๕

ไม้ดอกไม้ประดับ

ต้นไม้ที่ออกดอกงามหลายชนิดมีชื่อคำเมืองของตัวเอง ที่จำง่ายที่สุดคือ ไม้ลมแล้ง ไม้ล฿มฯแล้งฯ คือ ราชพฤกษ์ หรือต้นคูน ส่วน ไม้สำสา ไม้สำสา คือ ต้นจามจุรี หรือก้ามปู ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดลำพูน

อ่านชื่อดอกไม้ในคำเมืองต่อได้ที่ ดอกไม้ล้านนา

ต้นไม้ที่ใช้ในชีวิตประจำวัน

บางต้นมีค่าที่ยางหรือเมล็ดมากกว่าเนื้อไม้ เช่น ไม้ฮัก ไม้รักฯ (ต้นรัก) ซึ่งมีน้ำยางใสเป็นพิษ ใช้ลงพื้นหรือทาสิ่งต่าง ๆ เรียกว่า "น้ำรัก" และ ไม้หมื้อ ไม้หื้มฯ (ไม้ทะลอก) ที่น้ำมันจากเมล็ดใช้ผสมน้ำรักทำ เครื่องเขิน และปุยหุ้มเมล็ดใช้เป็นเชื้อล่อไฟ

สำนวนที่มาจากต้นไม้

• ไม้ขอนบ่มีเห็๋ด ไม้ขอฯรบมีเหัดฯ — เรียกคนแก่ที่ยากจน ไม่มีทรัพย์สมบัติ เปรียบดังขอนไม้ที่ไม่มีเห็ดขึ้น ลูกหลานจึงไม่ไปหา
• ไม้ส้าวล้ำคุ่ม ไม้ส้าวฯล้ำฅุ่ม — เกินการ เกินเวลา แก่เกินเรียน

สรุป

• ไม้ ในคำเมืองนำหน้าชื่อต้นไม้ ชื่อของที่ทำจากไม้ และยังเป็นชื่อเรียกสระในอักษรล้านนา
• คนเมืองเรียกไม้ไผ่แค่ชื่อพันธุ์ เช่น ไม้ซาง ไม้บง ไม้ฮวก ไม้ไล่ ไม้เข้าหลาม
• ไม้ใหญ่หลายชนิดมีชื่อคำเมืองเฉพาะ เช่น ไม้แงะ (เต็ง) ไม้เปา (รัง) ไม้ตึง (พลวง) ไม้ป๋วย (ตะแบก)
• ไม้สะหลี คือต้นโพธิ์ และ ไม้หมายเมืองเจียงใหม่ คือต้นยางนาที่พระเจ้ากาวิละปลูกไว้ใกล้เสาอินทขีล
• ไม้ลมแล้ง คือราชพฤกษ์ และ ไม้สำสา คือจามจุรี

ค้นชื่อต้นไม้เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านชื่อต้นผลไม้ได้ที่ ชื่อผลไม้คำเมือง และ ผลไม้ป่าล้านนา หรืออ่านต่อเรื่อง ตุงล้านนา และ เครื่องเขิน

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ไม้ · ไม้ไผ่ · ไม้สะหลี · ไม้หมายเมือง · ไม้ยาง