ภาพ: Danjuma Anthony / Wikimedia Commons (CC0)
แมงในคำเมือง: ชื่อแมลงและแมงที่กินได้
แมง แมงฯ (คำเมืองอ่านว่า แมง) ในคำเมืองใช้เรียกสัตว์ตัวเล็กไม่มีกระดูกสันหลังแทบทั้งหมด พจนานุกรมอธิบายว่า ทั้ง "แมง" ที่มีแปดขาอย่างแมงมุม แมงป่อง และ "แมลง" ที่มีหกขาอย่างแมลงวัน ผึ้ง ต่อ ล้านนาเรียกรวมกันว่า แมง คำนี้ยังใช้กับผลไม้ที่ถูกแมลงเจาะ เช่น บ่าม่วงเป๋นแมง คือมะม่วงที่มีแมลงเจาะไชอยู่ข้างใน
บทความนี้รวมชื่อแมงในคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็นแมงที่กินได้ แมงในบ้านและในไร่นา แมงที่ไม่ได้ขึ้นต้นด้วยคำว่าแมง และแมงที่คนเมืองเชื่อว่าบอกฤดูกาล
แมงฯ
แมง
น.สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้ง "แมง และ แมลง" ล้านนาเรียกรวมกันว่า "แมง" (แมง - ตัวแบ่งออกเป็น ๒ ส่วน ส่วนหนึ่งเป็นหัวและอกรวมกัน อีกส่วน หนึ่งคือท้อง มี ๘ ขา หรือ ๑๐ ขา ไม่มีปีก ไม่มีหนวด เช่น แมงมุม แมงป่อง เป็นต้น แต่ แมลง - ตัวแบ่งออกเป็น ๓ ส่วน คือ หัว อก และท้อง มี ๖ ขา มีปีก เช่น แมลงเม่า แมลงวัน ผึ้ง ต่อ หรือไม่มีปีก เช่น แมลงช้างเป็นต้น) ว.รอยตำหนิเนื่องจากสัตว์เจาะ ไช เช่น บ่าม่วงเป๋นแมง - มะม่วงที่มีแมลง เจาะไชเข้าไปอยู่ภายใน
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →แมงที่กินได้
คนล้านนากินแมงเป็นอาหารมาช้านาน หลายชนิดมีฤดูของมัน และมีวิธีหาและวิธีปรุงเฉพาะ พจนานุกรมบันทึกไว้ทั้งชื่อตัวแมง ชื่อไข่ และชื่ออาหาร ตารางนี้เลือกเฉพาะคำที่พจนานุกรมบอกไว้ว่ากินได้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| แมงมัน | แมงฯมันฯ | แมลงจำพวกมด ทำรังเป็นโพรงใต้ดิน ออกจากรังราวเดือนพฤษภาคมเมื่อฝนตกดินเปียก |
| แมงมันก่ำ | แมงฯมันฯกํา | แมงมันตัวเมีย สีแดงคล้ำ มีปีก ตัวโต รสมัน อร่อย |
| แมงมันคา | แมงฯมันฯฅา | แมงมันตัวผู้ ตัวสีเหลือง ไม่นิยมกินเพราะมีรสขม |
| แมงมันจ่อม | แมงฯมันฯจ่อฯม | ไข่แมงมันที่ขุดจากโพรง ทำให้เปรี้ยวด้วยน้ำข้าวมวก ค้างคืน แล้วปรุงรสกับพริกแห้งปิ้ง |
| มดส้ม | ม฿ดฯส้฿มฯ | มดแดง ทำรังด้วยใบไม้บนต้นไม้ใหญ่ เช่น ต้นมะม่วง ลำไย |
| เต้งมดส้ม | เต้งฯม฿ดฯส้฿มฯ | ไข่ชนิดใหญ่และตัวอ่อนของมดแดง ซึ่งจะโตเป็นมดแม่รัง |
| แย็บมดส้ม | แยัปฯม฿ดฯส้฿มฯ | ไข่ชนิดเล็กและตัวอ่อนของมดแดง ซึ่งจะโตเป็นมดงาน |
| แมงดา | แมงฯดา | แมลงน้ำที่ขาคู่หน้าใช้จับเหยื่อ ขาคู่หลังแบนคล้ายใบพายใช้ว่ายน้ำ |
| แมงนูน | แมงฯนูร | แมลงปีกแข็งสีน้ำตาล กินใบไม้อ่อน มีหลายชนิด กินได้ (ตัวโตกว่าเรียก แมงนูนจ๊าง แมงฯนูรช้างฯ) |
| แมงบ่าขี้เบ้า | แมงฯบ่าฯขี้เบั้าฯ | ด้วงดิน ตัวอ่อนอยู่ในดินขี้ช้างหรือขี้ควายที่หุ้มตัวเป็นลูกกลม รับประทานได้ |
| แมงจอน | แมงฯชอฯร | แมลงกระชอน ขาคู่หน้าแบนคล้ายคราดใช้ขุดดิน กินได้เหมือนจิ้งหรีด ตั๊กแตน |
| ขี้กุ่ง | ขี้กุ่ง | จิ้งโกร่ง จิ้งหรีดชนิดใหญ่ที่สุด นิยมใช้เป็นอาหาร |
| แมงเหนี่ยง | แมงฯห่นฯยฯง | แมลงปีกแข็งสีดำ ลำตัวรูปไข่แบน อาศัยตามแหล่งน้ำ กินได้ |
| แมงเหนี้ยว | แมงฯห้นฯยฯว | ลูกแมลงปอระยะตัวแก้วที่อาศัยในน้ำ กินได้ (เหน้ว เห้นฯวฯฯ ก็ว่า) |
| แมงหัวหงอก | แมงฯห฿วฯหงฯอฯก | ตัวอ่อนเพลี้ยกระโดดที่มีใยขาวคลุม นำไปล้างน้ำแล้วคั่วกินได้ (แมงเข้าตอก แมงฯเขั้าตอฯก ก็ว่า) |
ภาพ: Basile Morin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Len Worthington / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Len Worthington / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Bernard DUPONT from FRANCE / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Eszter Kovács / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0 de)
ภาพ: LiCheng Shih / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
ภาพ: Rudolphous / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Bernard DUPONT from FRANCE / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
พจนานุกรมยังมีคำที่บอกวิธีหาแมงด้วย เช่น สิ๋มดส้ม สิม฿ดฯส้฿มฯ คือการสอยไข่มดแดง โดยผูกกระบุงไว้ที่ปลายไม้ยาวแล้วกระทุ้งให้ไข่ร่วงลงมา ส่วนรังมดแดงเรียกว่า ฮังมดส้ม รังฯม฿ดฯส้฿มฯ อาหารจากแมงเหล่านี้ยังอยู่ในเพลงด้วย เช่น น้ำพริกแมงดา และยำไข่มดแดง ใน กิ๋นล้ำกิ๋นลำ
แมงฯมันฯ
แมงมัน
น.แมลงจำพวกมด ทำรังเป็นโพรงอยู่ใต้ดิน จะออกจากรังมาในราวเดือนพฤษภาคม เพราะว่าฝนตก ดินเปียก เพื่อผสมพันธุ์ ในรังมีแมงมัน ๓ ประเภท ได้แก่ ๑.แม่แมงมัน คล้ายมดคันตัวเล็กๆ สีเหลืองออกส้ม ยาวประมาณ ๒ ม.ม. กัดเจ็บและคันมาก ๒.แมงมันตัวเมีย สีแดงคล้ำ ตัวโต มีปีก ตัวยาวประมาณ ๒.๕-๓.๐ ซ.ม.เรียก แมงมันแม่ หรือ แมงมันก่ำ กินได้ รสมันอร่อย ๓.แมงมันตัวผู้ สีเหลือง มีปีก ตัว เล็กกว่าแมงมันตัวเมีย เรียก แมงมันปู๊ หรือ แมงมันคา ไม่นิยมรับประทาน เพราะมีรสขม
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →แมงในบ้านและในไร่นา
แมงที่เจอทุกวันในบ้าน ในสวน และในนา ก็มีชื่อคำเมืองของตัวเอง หลายชื่อไม่เหมือนไทยกลางเลย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| แมงงน | แมงฯง฿นฯ | แมลงวัน (แมลงวันหัวเขียวเรียก แมงงนหัวเขียว แมงฯง฿นฯห฿วฯขยฯว) |
| แมงสาบ | แมงฯสาปฯ | แมลงสาบ ชนิดที่มีปีกบินได้เรียก แมงแส๋บ แมงฯแสัปฯ |
| แมงพิ้ง | แมงฯระฯพิ้งฯ | แมลงหวี่ (แมงหมี่ แมงฯหี่มฯ ก็ว่า) |
| แมงขุ้น | แมงฯขุ้ร | แมลงคุ่น ตัวโตกว่าแมลงหวี่ อยู่ตามที่ชื้นและเย็น เช่น บนดอยสูง กัดแล้วเจ็บคัน |
| แมงบูด | แมงฯบูด | แมลงตัวเล็ก ๆ ที่มักตอมของบูดเน่า |
| แมงง้องแง้ง | แมงฯง้อฯงแง้งฯ | ลูกน้ำ |
| แมงกอม | แมงฯคอฯม | แมลงปีกแข็งสีดำตัวเท่าหัวไม้ขีด เจาะเข้าไปกินในผลไม้ เช่น มะม่วง |
| แมงแกง | แมงฯแคงฯ | มวน แมลงที่ทำลายพืชผล ปากเป็นท่อยาวคล้ายเข็ม มีกลิ่นเหม็น |
| แมงบ้ง | แมงฯบ้฿งฯ | หนอนบุ้ง หนอนผีเสื้อหลายชนิด |
| แมงก้นแง่ม | แมงฯก้฿นฯแง่มฯ | แมงหางหนีบ ใช้แพนหางที่เหมือนคีมหนีบเหยื่อ ช่วยทำลายศัตรูพืช |
| แมงไก่กุ้ม | แมงฯไก่กุ้ม | ตัวที่ฝังอยู่ในหลุมทรายรูปกรวย มดตกลงไปก็ถูกจับกิน (แมงจ๊าง หรือ แมงอี่หม้อง ก็ว่า) |
| แมงใบ้ | แมงฯไบ้ | หมาร่า แมลงพวกเดียวกับผึ้ง ต่อ แตน ทำรังดินเหนียวติดตามคาน ฝ้า เสาบ้าน |
| แมงค่อมคำ | แมงฯฅ่อฯมฅำ | แมลงทับ แมลงปีกแข็งหลายสี ส่วนมากสีเขียวมัน |
| แมงคอลั่น | แมงฯฅํอฯลั่นฯ | ด้วงดีด แอ่นคอดีดตัวกระเด้งขึ้นได้ |
| แมงปู้ | แมงฯภู่ | แมลงภู่ |
| แมงป๋อ | แมงฯปํอฯ | แมลงปีกสีส้มอมแดงมีจุดดำคล้ายตาสองจุด อาศัยตามต้นปอ |
| แมงแดง | แมงฯแดงฯ | แมลงตัวเล็กมาก สีชมพู มักกัดบริเวณสะดือ |
| แมงหมาน้ำ | แมงฯหมฯา¢ | จิงโจ้น้ำ ขายาวช่วยกระจายน้ำหนักตัวให้อยู่บนผิวน้ำได้ |
ภาพ: Alvesgaspar / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Insects Unlocked / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: Len Worthington / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Bernard DUPONT / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Hans Hillewaert / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Joseph Berger / Wikimedia Commons (CC BY 3.0 us)
ภาพ: Hamon jp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Len Worthington / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Ryan Hodnett / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Insects Unlocked / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: harum.koh from Kobe city, Japan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Piyatida Pimvichai, Henrik Enghoff, Somsak Panha, & Thierry Backeljau / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: Didier Descouens / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
แมงบางตัวได้ชื่อจากรูปร่าง แมงม้า แมงฯม้า คือตั๊กแตนตำข้าว พจนานุกรมอธิบายว่าเวลาจับเหยื่อมันยกขาหน้าขึ้นคล้ายม้าย่องกำลังยกขาหน้า แมงแสนตี๋น แมงฯแสนฯตีนฯ คือกิ้งกือ สัตว์ที่มีขามาก (ตืกต๋าว ตืกฯตาวฯ ก็ว่า) ส่วน แมงต่างหม้อ แมงฯต่างฯหํมฯอฯ คือกิ้งกือสีส้มอมแดงที่ขดตัวเป็นวงคล้ายต่างหม้อ (ที่รองหม้อ)
แมงฯม้า
แมงม้า
น.ตั๊กแตนตำข้าว/ตั๊กแตนต่อยมวย - ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) เรียก ''แมงม้า''; ตั๊กแตนตำข้าว หรือ แมงม้า ลักษณะทั่วไปลำตัวยาวเรียว 5-6 ซ.ม. ปีกสีเขียวใบไม้ ประดับด้วยจุดสีเหลืองข้างละ 1 จุด อกสีเหลืองอมเขียว อกปล้องแรกยืดยาว ขาคู่หน้าเป็นแบบหนีบขนาดใหญ่ที่แข็งแรง และยังมีขอบหยักคล้ายซี่เลื่อยแหลมคม ไว้ช่วยตะปบเหยื่อไม่ให้หลุดก่อนที่จะกิน ที่พัฒนาให้กลายเป็นขาหนีบใช้สำหรับจับเหยื่อ, ตาขนาดใหญ่สีน้ำตาล และมีตาเดี่ยวอีก 3 ดวง อยู่ตรงกลางหน้าผากระหว่างตารวมทั้ง 2 ข้าง ตาเดี่ยวทำหน้าที่รับแสงมากกว่ารับภาพเหมือนตารวม, ขณะทำการจับเหยื่อทำท่ายกขาขึ้นประกบกันและโยกไปมาคล้ายท่ายกมือไหว้หรือการจรดมวย อันเป็นที่มาของชื่อ หรือคล้ายม้าย่องกำลังยกขาหน้า จึงได้ชื่อว่า ''แมงม้า'' ส่วนหัวสามารถหมุนคอได้เกือบ 360 องศา จึงจัดเป็นแมลงที่สามารถมองผ่านไหล่ของตัวเองไปด้านหลังได้), แมงม้า กินแมลงชนิดอื่น หรือศัตรูพืช เป็นอาหาร
⚠️ ข้อควรระวัง
แมงบางชนิดมีพิษ พจนานุกรมบอกว่า แมงเวา แมงฯเวัาฯ คือแมงป่องช้าง หางมีเหล็กในฉีดพิษ ต่อหัวเสือ ตํอฯห฿วฯเสิอฯอ เป็นตัวต่อที่มีนิสัยดุ และ อี่บึ้ง อี่บึ้งฯ เป็นแมงมุมขนาดใหญ่ที่ขุดรูอยู่ ควรดูอยู่ห่าง ๆ และอย่าจับด้วยมือเปล่า
แมงที่ไม่ได้ขึ้นต้นด้วยคำว่าแมง
แมลงที่คุ้นตาหลายชนิดมีชื่อคำเมืองที่ไม่มีคำว่า แมง นำหน้าเลย บางชื่อขึ้นต้นด้วย ก่ำ บางชื่อขึ้นต้นด้วย จั๋ก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ก่ำบี้ | กําบี้ | แมลงปอ (ก๋ำบี้ กะบี้ อี่บี้ ก็เรียก) |
| ก่ำเบ้อ | กําเบิ้อฯ | ผีเสื้อ |
| ก่ำปุ๊ง | กําพุ้ง | แมงมุม |
| จั๋กแต๋น | จักฯแตนฯ | ตั๊กแตน |
| จั๋กจั่น | จักฯจั่นฯ | จักจั่น (จ้า จ้า ก็ว่า) |
| จิ๋หีด | จิหีดฯ | จิ้งหรีด |
| หมานี | หมฯานี | แมลงพวกตั๊กแตนหนวดยาว ร้องเสียงแหลมไพเราะ ชอบแสงไฟ |
| แมงไย | แมงฯไย | เรไร จักจั่นขนาดใหญ่ ร้องเฉพาะช่วงรุ่งสางและพลบค่ำ |
| เผิ้ง | เผิ้งฯ | ผึ้ง (ผึ้งตัวใหญ่ที่สุดเรียก เผิ้งหลวง เผิ้งฯหลฯวฯง) |
| แต๋น | แตนฯ | แมลงพวกเดียวกับต่อแต่ตัวเล็กกว่า ทำรังเป็นฝูง |
| เม่า | เมั่า | แมลงเม่า ปลวกระยะที่มีปีกบินออกไปผสมพันธุ์ |
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Apu Jaman / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Bernard DUPONT from FRANCE / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: Notafly / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Basile Morin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Len Worthington / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
💡 เกร็ดความรู้
อย่าสับสน ก่ำเบ้อ (ผีเสื้อ) กับคำว่า ผีเสื้อ ในคำเมือง ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า อารักษ์ ผีประจำถิ่น เช่น ผีเสื้อบ้าน ผีเสื้อเมือง ผีเสื้อวัด ส่วนกว่างที่คนเมืองเอามาชน อ่านต่อได้ที่ กว่างล้านนา และ ชนกว่าง
แมงบอกฤดู
พจนานุกรมบันทึกความเชื่อของคนเมืองว่าแมงบางชนิดบอกลมฟ้าอากาศได้ แม่แดด แม่แดดฯ เป็นแมลงปีกแข็งที่เชื่อกันว่าเมื่อปรากฏตัว แดดจะเริ่มจัด ส่วน แม่ฝน แม่ฝ฿นฯ เป็นแมลงปีกแข็งสีน้ำตาลหนวดยาว เชื่อกันว่าเมื่อบินมาหรือส่งเสียงแล้ว ฝนจะตกในไม่ช้า (ล่ามฝน ก็ว่า) ส่วนแมงมันก็ออกจากรังเมื่อฝนตกดินเปียกราวเดือนพฤษภาคม
ℹ️ ข้อมูล
ไม่ใช่ทุกคำที่ขึ้นต้นด้วยแมงจะเป็นแมลง แมงสี่หูห้าตา แมงฯสี่หูห้าตา เป็นสัตว์ในตำนานวัดพระธาตุดอยเขาควายแก้ว จังหวัดเชียงราย รูปร่างเหมือนหมีสีดำ มีหูสองคู่ ตาห้าดวง กินถ่านไฟร้อนแล้วถ่ายเป็นทองคำ พจนานุกรมอ้างว่าครูบาชัยยะวงศาพัฒนาเขียนอธิบายว่าเป็นปริศนาธรรมเรื่องพรหมวิหาร ๔ และศีล ๕
สรุป
- แมง ในคำเมืองใช้เรียกทั้งแมงและแมลง และยังหมายถึงรอยที่แมลงเจาะ เช่น บ่าม่วงเป๋นแมง
- แมงที่พจนานุกรมบอกว่ากินได้ เช่น แมงมัน มดส้ม (เต้ง แย็บ) แมงดา แมงนูน แมงจอน ขี้กุ่ง แมงเหนี้ยว
- แมงในบ้าน เช่น แมงงน (แมลงวัน) แมงสาบ แมงพิ้ง (แมลงหวี่) และ แมงม้า คือตั๊กแตนตำข้าว
- บางชื่อไม่ขึ้นต้นด้วยแมง เช่น ก่ำบี้ (แมลงปอ) ก่ำเบ้อ (ผีเสื้อ) ก่ำปุ๊ง (แมงมุม) จั๋กแต๋น (ตั๊กแตน) เผิ้ง (ผึ้ง)
- แม่แดด และ แม่ฝน เป็นแมงที่คนเมืองเชื่อว่าบอกฤดู
ค้นชื่อแมงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องคำเมืองหมวดสัตว์ได้ที่ ชื่อปลาในคำเมือง และ ชื่อนกในคำเมือง หรือเรียนอาหารที่ใช้แมงต่อที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "แมง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 70 คำ จำได้แค่ไหน?
