
ภาพ: Philip Nalangan / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องที่และบ้าน: กอง ขัว แพะ สาด
คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องที่และบ้าน คือหมวดคำที่คนภาคกลางเห็นแล้วนึกถึงอีกอย่างหนึ่ง เช่น กอง คอฯง (คำเมืองอ่านว่า กอง) ที่คนภาคกลางนึกถึงกองฟืนกองหนังสือ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ตรอก ซอย ช่องทางเดิน" คือทางแคบระหว่างบ้าน
บทนี้รวมคำเรียก ที่ทาง และของในบ้านล้านนา ราว ๑๕ คำ ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา และมีภาพวาดบ้านกับลานบ้านให้แตะดูว่าแต่ละคำอยู่ตรงไหน
บางคำในบทนี้มีความหมายแบบภาคกลางอยู่ในพจนานุกรมด้วย เช่น ห้อง และ ฝ้า บทความไม่ได้บอกว่าความหมายแบบภาคกลางผิด แต่ชวนรู้ความหมายที่คนเมืองใช้อีกแบบหนึ่ง
กอง: ตรอก ไม่ใช่กองฟืน
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| กอง | คอฯง | กองสิ่งของ | ตรอก ซอย ช่องทางเดิน (และ คอย รอคอย) |
| ก๋อง | กอฯง | กองที่ภาคกลางใช้ | หมู่ พวก รวมกันไว้ |
คำที่แปลว่า รวมกันไว้ จริง ๆ คือ ก๋อง กอฯง (คำเมืองอ่านว่า ก๋อง) ซึ่งพจนานุกรมบันทึกรูปไทยกลางว่า กอง ส่วน กอง ที่เสียงสามัญคือทางเดิน
คำที่ขยายออกไปมี กองกีด คอฯงกีดฯ (คำเมืองอ่านว่า กองกีด) คือตรอกซอยแคบ ๆ ที่กว้างแค่พอให้คนเดินสวนกันได้
คำเดียวกันนี้ในพจนานุกรมยังแปลว่า คอย รอคอย ได้ด้วย ฟังบริบทประกอบเสมอว่าผู้พูดหมายถึงทางเดิน หรือกำลังรอ
ขัว ข่วง เด่น ตาม: สะพาน ลาน และบึง
| คำ | อักษรล้านนา | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|
| ขัว | ข฿วฯ | สะพาน |
| ข่วง | ข่วฯง | ลาน บริเวณ ที่โล่ง |
| เด่น | เด่ | ที่โล่งเตียนกว้าง ๆ ลาน สนาม |
| ตาม | ทาฯมฯ | บึง ที่ที่มีน้ำขัง |
ขัว (คำเมืองอ่านว่า ขัว) คือสะพาน ภาคกลางเรียกสิ่งเดียวกันว่า สะพาน ที่เห็นบ่อยคือ ขัวแต๋ะ ข฿วฯแตะ สะพานไม้ไผ่สานขัดแตะ อ่านเรื่องนี้ต่อได้ที่ ขัวแต๋ะ
ข่วง (คำเมืองอ่านว่า ข่วง) คือลานโล่ง เช่น ข่วงวัด ข่วฯงวัดฯ ลานวัด ส่วน เด่น (คำเมืองอ่านว่า เด่น) คนภาคกลางคุ้นกับ โดดเด่น แต่ในพจนานุกรมคือที่โล่งเตียนกว้าง ๆ พจนานุกรมให้ความหมายของสองคำนี้ใกล้กันมาก บทความจึงไม่แยกว่าต่างกันอย่างไร
ตาม (คำเมืองอ่านว่า ตาม) คนภาคกลางนึกถึง ไปตามหลัง แต่ความหมายนี้เป็นของคำอื่น คือ ต๋าม ตามฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋าม) ที่แปลว่าเลียนแบบ หรือไปข้างหลัง ส่วน ตาม ที่ชื่อบึงคือที่ที่มีน้ำขัง
ก๋อง กับ กอง, ต๋าม กับ ตาม เป็นคู่ที่เขียนคล้ายกันแต่เป็นคนละคำในพจนานุกรม เสียงจึงช่วยแยกความหมายได้ อ่านกฎเสียงได้ที่ กฎเสียงคำเมือง
แพะ และ ตูบ: ป่าละเมาะ และกระท่อม
แพะ แระฯพะ (คำเมืองอ่านว่า แพะ) คือ ป่าละเมาะ ก็เรียกว่า ป่าแพะ ไม่ใช่สัตว์เคี้ยวเอื้อง สัตว์แพะในพจนานุกรมเป็นอีกคำหนึ่ง คือ แป๊ะ แพะ (คำเมืองอ่านว่า แป๊ะ)
ตูบ ตู (คำเมืองอ่านว่า ตูบ) ในภาษาพูดภาคกลางมักเป็นคำเรียกหมา แต่พจนานุกรมล้านนาให้ความหมายว่า กระท่อม กระต๊อบ โรงเรือนขนาดเล็ก คำที่ต่อออกไปคือ ตูบกาด ตูกาดฯ (คำเมืองอ่านว่า ตูบกาด) ร้านขายของเล็ก ๆ
ลองดูภาพกระท่อมหลังคามุงหญ้าด้านบนเป็นตัวอย่าง ส่วนบ้านใหญ่แบบเรือนล้านนาและห้องโถงเติ๋นอ่านได้ที่ เรือนกาแล
ป่อง ห้อง สาด สวย: ของในบ้าน
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| ป่อง | ป่ลฯอฯง | พองออก | หน้าต่าง ช่อง (และ พองออก) |
| ห้อง | ห้อฯง | ห้องในอาคาร | ที่อยู่ ที่อาศัย พื้นที่ที่มีฝากั้น (และ โลก สวรรค์) |
| สาด | สาดฯ | สาดน้ำ | เสื่อ |
| สวย | สวฯยฯ | งดงาม | กรวย กระสวย |
ป่อง (คำเมืองอ่านว่า ป่อง) แปลว่าหน้าต่างหรือช่อง ส่วนความหมายพองออก เช่น ท้องป่อง ก็อยู่ในพจนานุกรมอีกรายการหนึ่ง คือ ป่อง ป่อฯง
ห้อง (คำเมืองอ่านว่า ห้อง) ตรงกับห้องแบบภาคกลาง แต่ยังแปลว่า ที่อยู่ที่อาศัย ได้ด้วย คำว่า ห้องฟ้า ห้อฯงฟ้า (คำเมืองอ่านว่า ห้องฟ้า) พจนานุกรมอธิบายว่าส่วนที่อยู่อาศัยบนฟ้า หมายถึงสวรรค์
สาด (คำเมืองอ่านว่า สาด) คือเสื่อ เรียกตามวัสดุ เช่น สาดก๋ก สาดฯก฿กฯ เสื่อที่ทำจากต้นกก ส่วน สวย (คำเมืองอ่านว่า สวย) คือกรวย ใช้ในคำว่า สวยดอก สวฯยฯดอฯก กระสวยดอกไม้ ในบทความ งานศพล้านนา มีคำ สวยดอกไม้ธูปเทียน ที่ลูกหลานนำไปวัด
วิด ถาน หน ฝ้า: ส้วม ทิศ และเมฆ
วิด วิดฯ (คำเมืองอ่านว่า วิด) คนภาคกลางนึกถึงวิดน้ำ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า ส้วม และยังแปลว่า กระโดด กระโจน ด้วย ส่วน ถาน ถานฯ (คำเมืองอ่านว่า ถาน) พจนานุกรมระบุว่าใช้กับพระภิกษุสามเณร เช่น พระไปถาน คือพระเข้าส้วม
หน ห฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า หน) แปลว่า ทาง ทิศ เช่น หนเหนือ หนใต้ และยังแปลว่า ครั้ง คราว หรือสถานที่ ถ้าเตียวหนหลัง ก็คือเดินถอยหลัง
ฝ้า ฝ้า (คำเมืองอ่านว่า ฝ้า) ข้อแรกคือ เมฆ ก้อนเมฆ และยังแปลว่าแผ่นบาง ๆ บนผิวน้ำหรือบนใบหน้า รวมถึงลักษณะขุ่นมัว
สำรวจบ้านและลานบ้านล้านนา
แตะเลขบนภาพวาดเพื่อดูคำ อักษรล้านนา และความหมายจากพจนานุกรม หรือกดเล่นเกมหาให้เจอ ภาพเป็นแผนผังประกอบ ตำแหน่งในภาพจัดวางให้ดูง่าย
สรุป
- กอง คือตรอก ซอย ส่วนกองที่แปลว่ารวมกันไว้คือ ก๋อง
- ขัว คือสะพาน ข่วง กับ เด่น คือลานหรือที่โล่ง และ ตาม คือบึง
- แพะ คือป่าละเมาะ ไม่ใช่สัตว์ และ ตูบ คือกระท่อม
- ป่อง คือหน้าต่าง สาด คือเสื่อ สวย คือกรวย วิด กับ ถาน คือส้วม
- หน คือทิศหรือครั้ง และ ฝ้า แปลว่าเมฆได้ด้วย
ค้นคำอื่นได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านหมวดอื่นของชุดนี้ได้ที่ คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด หรือ คำเมืองเข้าใจผิดกริยาท่าทาง
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 26 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "กอง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 26 คำ จำได้แค่ไหน?


