มรดกล้านนา

🌐 Read in English

รูปปั้นช้างเผือกสวมผ้าคลุมแดงตั้งอยู่หน้าศาลาที่วัดพระธาตุดอยสุเทพ เชียงใหม่ มีป้ายอธิบายตำนานอยู่ด้านหลัง

ภาพ: Underwaterbuffalo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

ช้างเผือกดอยสุเทพ: จริงหรือแต่ง

ช้างเผือกดอยสุเทพ คือเรื่องเล่าที่คนเชียงใหม่รู้จักมากที่สุดเรื่องหนึ่ง ช้าง ช้างฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๊าง) แบกพระบรมสารีริกธาตุขึ้นดอย แล้วหยุดตรงที่ปัจจุบันคือวัดพระธาตุดอยสุเทพ เรื่องนี้เล่ากันจนดูเหมือนมีเวอร์ชันเดียว แต่เมื่อวางข้อความจากพงศาวดาร ตำนานฉบับวัด และเรื่องเล่าตามเว็บไซต์ข้างกัน จะเห็นว่าแต่ละที่เล่าไม่เหมือนกัน ช้างเป็น "เผือก" จริงหรือ ช้างตายหรือแค่ล้ม และวัดสร้างปีไหน

บทความนี้ไม่เล่าตำนานซ้ำตั้งแต่ต้น เรื่องพญากือนากับพระสุมนเถระอ่านได้ที่ พญากือนา แต่จะแยกทีละข้อว่าข้อไหนอยู่ในเอกสารเก่า ข้อไหนมาจากตำนานฉบับพิมพ์ ข้อไหนมาจากเรื่องเล่ายุคหลัง และข้อไหนยังไม่มีข้อยุติ

ช้างฯ
จ๊าง
น.ช้าง - สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เป็นสัตว์ป่าขนาดใหญ่ที่สุด ผิวสีเทาแก่หรือน้ำตาล จมูกยื่นยาวเรียกว่างวง กินพืช อยู่รวมกันเป็นโขลงใหญ่ โดยมีช้างพังอายุมากเป็นจ่าโขลง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ช้างตัวนี้ "เผือก" จริงหรือ

คำว่า เผือก เผิอฯก (คำเมืองอ่านว่า เผือก) ในพจนานุกรมมรดกล้านนา ใช้เป็นคำวิเศษณ์ว่า "ขาวอย่างควายเผือก ขาวโพลน" เช่น นกยางบินเป็นหมู่ขาวเผือก ส่วนคำว่า "ช้างเผือก" เป็นคำประสมที่ไม่มีเป็นหัวคำในพจนานุกรม เราจึงเขียนเป็นภาษาไทยเท่านั้น

ที่น่าสนใจคือ ในแหล่งที่เราตรวจ ซึ่งเป็นพงศาวดารและสรุปของตำนานฉบับพิมพ์ ไม่มีฉบับเก่าฉบับใดเรียกช้างตัวนี้ว่าช้างเผือก (เรายังไม่ได้อ่านตัวตำนานฉบับพิมพ์โดยตรง จึงอ้างตามที่แหล่งรองสรุปไว้)

แหล่งข้อมูล เรียกช้างว่า
พงศาวดารโยนก (พิมพ์ ๒๔๖๐) "ช้างพระที่นั่ง" และ "ช้างทรงพระบรมธาตุ"
ตำนานพระธาตุดอยสุเทพ (ฉบับพิมพ์ ๒๔๗๒ ตามที่วิกิพีเดียภาษาไทยอ้าง) "ช้างมงคล"
โรม บุนนาค (ผู้จัดการออนไลน์ ๒๕๖๐) "ช้างมงคล" ทั้งบทความ
เรื่องเล่าวัดผาลาด (เว็บไซต์เทศบาลเมืองสุเทพ) "ช้างมงคล"
วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ "white elephant"

คำว่า มงคล ในคำเมืองคือ มังก๊ะละ มํฯคลฯฯะ (คำเมืองอ่านว่า มังก๊ะละ) พจนานุกรมอธิบายว่า "เหตุที่นำมาซึ่งความเจริญ สิ่งที่ทำให้มีโชคดี" ช้างมงคลจึงหมายถึงช้างที่นำสิริมงคล ไม่ได้บอกสีของตัว ส่วนคำว่า "เผือก" มาติดกับช้างตัวนี้ภายหลัง ในรูปปั้นหน้าศาลาบนดอย และในเรื่องเล่าภาษาอังกฤษ ซึ่งต้องบอกตามตรงว่า เรายังไม่พบว่าใครเริ่มเรียกช้างตัวนี้ว่า "เผือก" เป็นคนแรก ใครมีหลักฐานแจ้งเราได้

ℹ️ ข้อมูล
เรื่องเล่าวัดผาลาดบอกว่าประตูหัวเวียงคือประตูช้างเผือกในปัจจุบัน แต่ชื่อประตูกับชื่อช้างในตำนานนี้ไม่ได้ยืนยันกันเอง และมีผู้ถกเถียงเรื่องที่มาของชื่อประตูช้างเผือก บทความนี้จึงใช้ตามที่แต่ละแหล่งเขียนเท่านั้น

ช้างตายหรือล้ม และไปทางไหน

ทั้งสามฉบับเล่า "ช่วงปลาย" ของเรื่องไม่เหมือนกัน

  • พงศาวดารโยนก ซึ่งสรุปไว้ในงานของ สุรพล ดำริห์กุล (๒๕๕๗) เล่าสั้นมาก ช้างออกทางประตูหัวเวียง ขึ้น "จอมดอยอุสุจะบรรพต (คือดอยสุเทพ)" แล้ว "หยุดอยู่ณะที่นั้น" ไม่มีจุดพัก ไม่มีเสียงร้อง ไม่ได้บอกว่าช้างตาย
  • ตำนานพระธาตุดอยสุเทพ ตามที่วิกิพีเดียภาษาไทยสรุป ช้างหยุดที่ดอยหมากขนุน และ "สนามยอดดอยงาม" ซึ่งต่อมาเพี้ยนเป็นสามยอด พอถึงยอดดอยร้อง ๓ ครั้ง ทำประทักษิณ ๓ รอบ คุกเข่า และเมื่อเชิญพระธาตุลงมา "ช้างมงคลก็ล้มไป" ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา มช. ใช้คำว่า "ล้มลง" เหมือนกัน ทั้งสองแหล่งไม่ได้เขียนว่า "ตาย"
  • เรื่องเล่าวัดผาลาด เล่าละเอียดที่สุด มีพญากือนา พระมหาสุมนะ และพญาลิไทจากสุโขทัยเดินตามช้าง ช้างไม่ยอมนอนที่ดอยช้างนอน (ภายหลังเพี้ยนเป็นดอยขนุน) ไม่ยอมหยุดที่สามยอบ แล้วพักริมน้ำตกที่วัดผาลาด เมื่อเชิญพระธาตุลง "ช้างก็ดับจิตจุติจากไปในวันนั้นแล" พร้อมกับวัดอนุสรณ์ตามทาง ตั้งชื่อตามขั้นของพระอริยะ
  • เรื่องเล่าภาษาอังกฤษ (เช่นวิกิพีเดียภาษาอังกฤษ) เล่าว่าช้างร้อง ๓ ครั้ง แล้ว "dropped dead" และให้ปีสร้างเป็น ค.ศ. ๑๓๘๓

ในเอกสารที่เราตรวจ คำว่า ตาย ปรากฏชัดในเรื่องเล่าวัดผาลาดกับฉบับภาษาอังกฤษ ส่วนตำนานฉบับพิมพ์ใช้คำว่าล้ม และพงศาวดารไม่พูดถึงเลย คำว่า ตำนาน ตํานาฯ (คำเมืองอ่านว่า ต่ำนาน) พจนานุกรมอธิบายว่า "เรื่องราวที่เล่าสืบต่อกันมาเป็นเวลานาน" ซึ่งอธิบายได้ดีว่าทำไมรายละเอียดจึงงอกเพิ่มตามผู้เล่า

สิ่งที่มีหลักฐานบันทึกไว้

เมื่อแยกตำนานออก สิ่งที่ตรวจสอบได้จากเอกสารมีเท่านี้

  • จารึกวัดพระยืน (ลำพูน) บันทึกว่าพญากือนา ซึ่งจารึกเรียกว่า "ท้าวสองแสนนา" อาราธนาพระสุมนเถระจากสุโขทัยมาพำนักที่วัดพระยืน ปีที่ระบุคือจุลศักราช ๗๓๑ หรือ พ.ศ. ๑๙๑๒ เนื้อหาตามที่วิกิพีเดียภาษาไทยสรุป (อ้างนาตยา ภูศรี) ไม่มีชื่อดอยสุเทพหรือช้าง เรายังไม่ได้อ่านถอดความเต็ม จึงบอกได้เพียงว่า "ในสรุปที่ตรวจ ไม่พบ" ไม่ใช่ว่าจารึกยืนยันว่าไม่มี
  • พงศาวดารโยนก เป็นงานเรียบเรียงสมัยรัชกาลที่ ๕ พิมพ์ ๒๔๖๐ จึงไม่ใช่บันทึกร่วมสมัยกับเหตุการณ์ แต่เป็นเอกสารเก่าที่สุดที่เรายืนยันได้ว่าเล่าเรื่องช้างขึ้นดอย
  • ตำนานพระธาตุดอยสุเทพ ฉบับพิมพ์ ๒๔๗๒ ที่วัดและวิกิพีเดียภาษาไทยอ้างถึง
  • ประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถาน ในราชกิจจานุเบกษา ๘ มีนาคม ๒๔๗๘ ตามฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

ส่วนที่ตามมาภายหลังและมีบันทึกชัดกว่า คือการขยายเจดีย์ สร้างบันไดนาค และบูรณะ เช่น สมัยพระเจ้ากาวิละ (ตามฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฉัตรทองเหลืองและพระวิหารสร้างปี ๒๓๔๘) และถนนที่ ครูบาศรีวิชัย ระฯคูบาฯระฯสีวิไชยฯ กับชาวบ้านสร้างขึ้นดอยเมื่อ ๒๔๗๗–๒๔๗๘ ซึ่งเล่าไว้แล้วที่ ครูบาศรีวิชัย

วัดสร้างปีไหน: แหล่งข้อมูลให้สามปี

ปีสร้างพระธาตุเป็นข้อที่เห็นต่างกันชัดที่สุด และเป็นตัวอย่างดีของการอ่านแหล่งข้อมูลหลายแห่ง

ปี ใครให้ปีนี้
พ.ศ. ๑๙๒๖ (ค.ศ. ๑๓๘๓) การศึกษาของกรมศิลปากรที่ฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอ้าง · วิกิพีเดียภาษาอังกฤษ
พ.ศ. ๑๙๒๗ (จ.ศ. ๗๔๖) ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา มช. · โรม บุนนาค · วิกิพีเดียภาษาไทย (ปีบรรจุพระธาตุ)
พ.ศ. ๑๙๒๙ (จ.ศ. ๗๔๘) พงศาวดารโยนก · สุรพล ดำริห์กุล (๒๕๕๗) · ส่วนหลักของหน้าพระธาตุดอยสุเทพในฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร

หน้าฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรเองก็ให้ทั้ง ๑๙๒๖ ๑๙๒๗ และ ๑๙๒๙ ในหน้าเดียว ซึ่งแสดงว่าแม้แต่แหล่งเดียวก็รวบรวมมาจากหลายเอกสาร เราจึงถือปีสร้างเป็น ปีตามตำนาน ไม่ใช่วันที่ยืนยันได้แน่นอน

การนับจากจุลศักราชเป็นพุทธศักราชทำได้โดยบวก ๑๑๘๑ เช่น จ.ศ. ๗๔๘ + ๑๑๘๑ = พ.ศ. ๑๙๒๙

ปีอื่น ๆ ที่ไม่ตรงกัน (ขยายองค์พระธาตุ และบันไดนาค)

การขยายองค์พระเจดีย์: ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา มช. และวิกิพีเดียภาษาไทยให้ พ.ศ. ๒๐๘๑ สมัยพระเมืองเกษเกล้า ส่วนฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรให้ พ.ศ. ๒๐๖๙ (และอีกตอนในหน้าเดียวกันให้ ๒๐๖๘)

บันไดนาค: พระมหาญาณมงคลโพธิสร้างบันไดนาค ศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา มช. ฐานข้อมูลศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร และโรม บุนนาค ให้ พ.ศ. ๒๑๐๐ แต่วิกิพีเดียภาษาไทยให้ พ.ศ. ๒๐๙๐

เราไม่ตัดสินว่าฉบับไหนผิด และไม่เลือกให้ปีเดียว

เลือกที่ตั้งด้วยช้าง และดอยก่อนมีพระธาตุ

ตำนานบอกว่าช้างเป็นผู้เลือกที่ แต่งานโบราณคดีชวนให้ถามว่า ก่อนช้างมา ดอยนี้เป็นที่ว่างเปล่าจริงหรือ

สุรพล ดำริห์กุล (๒๕๕๗) ศึกษา โบราณสถานสันกู่ บนยอดดอยปุย ซึ่งสูงกว่าที่ตั้งพระธาตุ พบพระพิมพ์ดินเผาแบบพระสิบสองและพระสิบแปดที่ท่านกำหนดอายุว่าอยู่ในสมัยหริภุญไชย (ราวพุทธศตวรรษที่ ๑๗–๑๘) บทคัดย่อของงานเสนอว่าสันกู่เป็นโบราณสถานเก่าแก่ที่สุดที่รู้จักบริเวณดอยสุเทพ เกี่ยวข้องกับพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของชาวลัวะ และเมื่อสร้างพระธาตุดอยสุเทพบนเนินที่ต่ำกว่าภายหลังในสมัยพญากือนา ความสำคัญของสันกู่ก็ค่อย ๆ ลดลง

นี่คือข้อเสนอของนักวิชาการหนึ่งท่านจากหลักฐานโบราณคดี ไม่ใช่ข้อยุติ แต่ช่วยให้ตั้งคำถามใหม่ได้ว่า ตำนานที่บอกว่า "ช้างเลือก" อาจเป็นวิธีเล่าว่าทำไมพระธาตุถึงตั้งอยู่ตรงนี้ ไม่ใช่ที่อื่น

เรื่องดอยนี้ในความเชื่อลัวะก็เล่าอีกทางหนึ่งแล้ว ในบทความ ปู่แสะย่าแสะ ดอยสุเทพคือ ดอยอ้อยช้าง ที่พระพุทธเจ้าทรงมอบให้ปู่แสะย่าแสะดูแล และลูกยักษ์ผู้บวชเป็นฤๅษีชื่อ สุเทพฤๅษี เป็นอีกเรื่องเล่าที่ผูกชื่อดอยกับผู้อยู่มาก่อน คำว่า ดอย ดอฯย (คำเมืองอ่านว่า ดอย) พจนานุกรมอธิบายว่า "ภูเขา ภูเขาสูง"

ลองชั่งแหล่งข้อมูลเอง

วิดเจ็ตด้านล่างแยกตำนานเป็นสามส่วนใหญ่ คือ ช้างเผือก การเลือกที่ตั้ง และการสร้างพระธาตุ แล้ววางแต่ละส่วนเทียบกับแหล่งข้อมูลที่ตรวจ ว่าแหล่งไหนเล่าตรงกัน แหล่งไหนไม่พูดถึง แหล่งไหนเล่าต่าง ลองทายคำตัดสินของตัวเองก่อนกดดูเฉลย

ตำนานทิ้งร่องรอยไว้ในชื่อสถานที่

เรื่องที่เหลืออยู่แน่นอนคือชื่อสถานที่ ม่อน ม่อฯร (คำเมืองอ่านว่า ม่อน) พจนานุกรมบอกว่าคือ "เนินเขา ยอดเขา" ในเรื่องเล่าวัดผาลาด ชื่อดอยขนุน สามยอบ และผาลาด ล้วนมีเรื่องเล่าอธิบายที่มา เช่น คนลื่นล้มบนผาน้ำตกจนวัดเคยชื่อ "ผะเลิด" นักวิชาการอาจมองว่าเป็นนิทานอธิบายชื่อ ซึ่งเป็นรูปแบบที่ตำนานทั่วโลกใช้ แต่สำหรับคนเชียงใหม่ ชื่อเหล่านี้คือแผนที่ที่ผูกเรื่องกับภูมิประเทศ

ทางเดินขึ้นดอยจากประตูเมืองนั้นเก่ากว่าถนน คำว่า ประตูเมือง หรือ ปะตู๋เมือง ปตูเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปะตู๋เมือง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นประตูใหญ่ของกำแพงเมือง และทั้งพงศาวดารโยนก ตำนานฉบับพิมพ์ และเรื่องเล่าวัดผาลาดต่างบอกตรงกันว่าช้างออกทางประตูหัวเวียง ส่วนเรื่องเล่าภาษาอังกฤษที่เราตรวจไม่เอ่ยถึงประตู

คนเชียงใหม่ยังเดินขึ้นดอยตามทางเก่านี้ในคืนก่อนวันวิสาขบูชา อ่านรายละเอียดประเพณีเตียวขึ้นดอยได้ในบทความ พญากือนา

สรุป

  • ช้างเผือกไม่ได้เป็น "เผือก" ในเอกสารเก่า พงศาวดารโยนกเรียก "ช้างพระที่นั่ง" ตำนานฉบับพิมพ์เรียก "ช้างมงคล" คำว่า "ช้างเผือก" มาจากรูปปั้นและเรื่องเล่ายุคหลัง
  • ช้างตายหรือล้ม แล้วแต่ฉบับ พงศาวดารไม่พูดถึง ตำนานฉบับพิมพ์ใช้ "ล้ม" เรื่องเล่าวัดผาลาดและฉบับอังกฤษใช้ "ตาย"
  • ปีสร้างมีสามปี ๑๙๒๖ ๑๙๒๗ และ ๑๙๒๙ จึงถือเป็นปีตามตำนาน
  • จารึกวัดพระยืน บันทึกว่าพระสุมนเถระมาล้านนา พ.ศ. ๑๙๑๒ แต่ในสรุปที่ตรวจไม่พบเรื่องดอยสุเทพหรือช้าง
  • ดอยนี้อาจมีที่ศักดิ์สิทธิ์มาก่อน ตามข้อเสนอเรื่องสันกู่ของสุรพล ดำริห์กุล

อยากรู้จักคำ ธาตุ ธาฯตฯ (คำเมืองอ่านว่า ธาตุ) ที่คนล้านนาใช้เรียกเจดีย์ ค้นได้ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อเรื่องคนที่เล่าเรื่องนี้ไว้ในบทความ พญากือนา

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 9 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "จ๊าง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 9 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

แม่น้ำโขงสีน้ำตาลกว้างใหญ่ที่สบรวก สามเหลี่ยมทองคำ เชียงราย มีเรือและแพจอดริมฝั่ง ฝั่งตรงข้ามคือลาวและเมียนมา ใต้ฟ้าครึ้ม

เจียงฮาย: เมืองแรกของพญามังราย สามเหลี่ยมทองคำ และดอยตุง

24 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

รู้จักเชียงรายหรือเจียงฮายในคำเมือง เมืองที่พญามังรายสร้างใน พ.ศ. ๑๘๐๕ เชียงแสน ดอยตุง สามเหลี่ยมทองคำ ไทลื้อ วัดร่วมสมัย ของกิน คำขวัญ และ…

อุโบสถไม้ทรงล้านนาหลังคาซ้อนสีทองแดง วัดพระแก้ว เชียงราย ทางเดินพรมแดงขนาบด้วยธงและต้นไม้เขียวครึ้ม ไม่มีผู้คน

พระแก้วมรกตในล้านนา: เจดีย์เชียงราย ช้างไม่ยอมไป

18 ตุลาคม 2569 วรรณกรรม

ตำนานพระแก้วมรกตในล้านนา พบในเจดีย์เชียงรายหลังฟ้าผ่า ช้างไม่ยอมไปเชียงใหม่แต่มุ่งไปลำปาง ก่อนพระเจ้าติโลกราชอัญเชิญสู่เจดีย์หลวง พร้อมคำเม…

แจ่งศรีภูมิ ป้อมมุมกำแพงเมืองเชียงใหม่ก่อด้วยอิฐเก่า ตั้งอยู่ริมคูเมืองที่มีน้ำสะท้อนเงาป้อม

เจียงใหม่: นครพิงค์ของพญามังราย ปะตู๋ แจ่ง วัด และจาวเวียง

22 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

รู้จักเชียงใหม่หรือเจียงใหม่ในคำเมือง เมืองที่พญามังรายสร้างใน พ.ศ. ๑๘๓๙ ผังเวียง ประตู แจ่ง เสาอินทขีล วัดสำคัญ ผู้คน งานช่าง ของกิน ประเพ…

เจดีย์สามองค์แห่งวัดฉงเซิ่ง เมืองต้าหลี่ มณฑลยูนนาน ยอดเจดีย์สีขาวสูงเหนือดงไม้เขียว มีภูเขาและท้องฟ้าสีฟ้าเป็นฉากหลัง

ล้านนากับมองโกล: แรงสะเทือนปี ๑๗๙๖ และการสร้างเชียงใหม่

24 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

ล้านนากับมองโกล ตั้งแต่มองโกลยึดต้าหลี่ พ.ศ. ๑๗๙๖ ทัพหยวนสองหมื่นที่มาตีปาไป่สีฟู่แล้วถอยกลับ จนศึกกลายเป็นคณะทูตและของกัน อ่านบันทึกหยวนเท…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด