ครูบาศรีวิชัย: ตนบุญแห่งล้านนา ผู้นำศรัทธาสร้างถนนขึ้นดอยสุเทพ

ครูบาศรีวิชัย ระฯคูบาฯระฯสีวิไชยฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบาศรีวิชัย) คือพระสงฆ์ที่ชาวล้านนารู้จักและเคารพมากที่สุดรูปหนึ่ง พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกว่าท่านเป็นที่รู้จักในฐานะ "ตนบุญ" หรือ "นักบุญ" ของดินแดนล้านนา ท่านเป็นผู้นำศรัทธาชาวบ้านบูรณะวัดทั่วภาคเหนือ และสร้าง ถนนขึ้นดอยสุเทพ ที่คนเชียงใหม่ใช้มาจนทุกวันนี้

เรื่องของท่านจึงไม่ใช่แค่ประวัติพระรูปหนึ่ง แต่เป็นภาพของล้านนาในช่วงเปลี่ยนผ่าน เมื่อจารีตของคณะสงฆ์ท้องถิ่นมาพบกับระเบียบใหม่จากส่วนกลาง

ครูบาศรีวิชัยคือใคร

คำว่า ครูบา ระฯคูบาฯ ในพจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ตำแหน่งทางสังคมของสงฆ์ ใช้กันในเฉพาะวัฒนธรรมล้านนาเท่านั้น" เป็นการยกย่องพระสงฆ์ผู้อาวุโส เคร่งครัดในพระวินัย และสร้างสิ่งดีงามให้พระศาสนาจนเป็นที่ประจักษ์ ไม่ใช่สมณศักดิ์ที่ทางราชการแต่งตั้ง แต่เป็นคำที่ศรัทธาชาวบ้านมอบให้

พจนานุกรมยังบันทึกว่าชาวบ้านเรียกท่านได้หลายชื่อ คือ ครูบาศรีวิชัย ครูบาเจ้าศรีวิชัย และ ครูบาศีลธรรม ส่วนคำว่า ครูบาเจ้า ระฯคูบาฯเจั้า พจนานุกรมยกท่านเป็นตัวอย่างของครูบาเจ้าที่ไม่ได้สืบเชื้อสายเจ้านาย "แต่เป็นผู้นำหรือเจ้าทางจิตวิญญาณอย่างแท้จริง"

ชีวิตช่วงต้น: จากบ้านปาง เมืองลี้

ตามงานของ กฤษณา หงษ์อุเทน (๒๕๖๔) ครูบาศรีวิชัยเกิดเมื่อวันอังคารที่ ๑๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๒๑ ที่ บ้านปาง ตำบลแม่ตืน (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็นตำบลศรีวิชัย เพื่อเป็นเกียรติแก่ท่าน) อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน เป็นบุตรของนายควายและนางอุสา

เล่ากันว่าวันที่ท่านเกิดมีพายุฝนฟ้าคะนอง บิดาจึงตั้งชื่อว่า "อ้ายฟ้าฮ้อง" และอีกชื่อหนึ่งว่า "อินทเฟือน" หมายถึงเสียงดังสนั่นถึงพระอินทร์

เมื่อเป็นหนุ่ม ท่านฝากตัวเป็นศิษย์ ครูบาขัติ เจ้าอาวาสวัดบ้านปาง และ บวช บวฯช เป็นสามเณรเมื่ออายุ ๑๘ ปี สามปีต่อมาจึงอุปสมบทเป็นพระภิกษุที่ วัดบ้านโฮ่งหลวง อำเภอบ้านโฮ่ง จังหวัดลำพูน (แหล่งข้อมูลทั่วไประบุว่าตรงกับ พ.ศ. ๒๔๔๒) ได้รับนามบัญญัติว่า "พระศรีวิชัย" ต่อมาเมื่อครูบาขัติมรณภาพ ท่านจึงรับเป็นเจ้าอาวาสวัดบ้านปางสืบต่อ

ตนบุญ: ศีลวัตรที่ชาวบ้านศรัทธา

พจนานุกรมอธิบายคำว่า ต๋นบุญ ต฿นฯบุญ ว่า "นักบุญ, ผู้มีบุญ" เป็นคำยกย่องนักบวชผู้มีศีลาจารวัตรงดงามและเคร่งครัดในพระธรรมวินัย และยกตัวอย่างไว้ตรง ๆ ว่า "เช่น ครูบาศรีวิชัย ต๋นบุญแห่งล้านนาไทย"

งานวิจัยของ พระเอกชัย เตชวโร และคณะ (๒๕๖๘) ศึกษาศีลวัตรของท่าน และสรุปว่าท่านถือ ธุดงควัตร หลายข้อ ได้แก่

• ฉันเพียงวันละมื้อ
• ใช้ผ้าบังสุกุล
• ไม่รับเงินทองและไม่สะสมบริขารเกินจำเป็น
• ปลีกวิเวกและเดินธุดงค์

ผู้วิจัยเห็นว่าความเคร่งครัดนี้เองทำให้ศรัทธาของชาวบ้านเพิ่มขึ้น และท่านนำแรงศรัทธานั้นไปใช้สร้างวัดและสาธารณประโยชน์ ซึ่งผู้วิจัยเรียกว่าการเผยแผ่ธรรมแบบ "ธรรมทาน"

บูรณะวัดทั่วล้านนาด้วยแรงศรัทธา

ทุกครั้งที่ครูบาศรีวิชัยไปบูรณะวัดที่ใด ศรัทธา ระฯศัทธฯาฯ ชาวบ้านจะหลั่งไหลมาช่วยทั้งแรงและทุนทรัพย์ งานจึงสำเร็จอย่างรวดเร็ว ผู้ที่ออกทุนสร้างถาวรวัตถุในวัด คนล้านนาเรียกว่า เจ้าศรัทธา เจั้าสัทธฯาฯ

จำนวนวัดที่ท่านบูรณะหรือสร้างนั้นแหล่งข้อมูลระบุต่างกัน Katherine Bowie (๒๕๖๖) เขียนว่า "กว่า ๑๐๐ วัด" ส่วนกฤษณา หงษ์อุเทน ระบุ ๑๐๘ วัด และบทความใน THE STANDARD ระบุว่ากว่า ๗๐ แห่ง

นอกจากงานก่อสร้าง ท่านยังรวบรวม พระไตรปิฎกอักษรล้านนา ที่กระจัดกระจายตามวัดต่าง ๆ มาจัดหมวดหมู่ แล้วให้ช่างจารลงใบลานใหม่ได้ ๕,๔๐๘ ผูก ใช้เวลาราว ๒ ปี ระหว่าง พ.ศ. ๒๔๖๙–๒๔๗๑

อธิกรณ์: เมื่อจารีตล้านนาพบระเบียบใหม่

ชีวิตของครูบาศรีวิชัยไม่ได้ราบรื่น ท่านต้อง อธิกรณ์ (ถูกกล่าวหาและสอบสวนทางพระวินัยหรือการปกครองสงฆ์) หลายครั้ง งานวิจัยอธิบายว่าเหตุสำคัญคือ ท่านทำหน้าที่ พระอุปัชฌาย์ บวชพระเณรตามจารีตของล้านนา ทั้งที่ยังไม่ได้รับการแต่งตั้งจากคณะสงฆ์ส่วนกลาง ซึ่งขัดกับพระราชบัญญัติการปกครองคณะสงฆ์ในยุคนั้น

Bowie (๒๕๖๖) วางเรื่องนี้ไว้ในบริบทที่ กรุงเทพฯ กำลังรวมอำนาจเหนือดินแดนล้านนา ทั้งฝ่ายบ้านเมืองและฝ่ายสงฆ์ ส่วนงานของพระเอกชัย เตชวโร และคณะ เห็นว่าข้อกล่าวหาเกิดจาก "ความขัดแย้งเชิงโครงสร้างในคณะสงฆ์ท้องถิ่น" มากกว่าการละเมิดพระวินัย

ตำแหน่งที่วัดต่าง ๆ ยกให้ท่านในครั้งนั้น งานของกฤษณาเรียกว่า "เจ้าหมวดอุโบสถ" ตามจารีตสงฆ์ล้านนา ในพจนานุกรมมีคำใกล้เคียงคือ เจ้าหัววัด เจั้าห฿วฯวัดฯ หมายถึง "พระภิกษุผู้เป็นประธานของวัดทั้งหลายในกลุ่มที่ใช้อุโบสถเดียวกัน"

ถนนขึ้นดอยสุเทพ: ถนนแห่งศรัทธา

งานที่ทำให้ครูบาศรีวิชัยเป็นที่รู้จักทั่วประเทศ คือ ถนนขึ้นวัดพระธาตุดอยสุเทพ ก่อนหน้านั้นการขึ้นดอยต้องเดินเท้าหลายชั่วโมง MGR Online (๒๕๖๙) รายงานว่าเมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๐ เคยมีแผนสร้างถนน แต่ต้องใช้เงินราว ๒๐๐,๐๐๐ บาทและเวลา ๓ ปี ทางราชการไม่มีงบประมาณจึงพับไป

คนล้านนามีสำนวนว่า ขึ้นดอยลอยห้วย ขึ้นฯดอฯยฯลอฯยฯห้วฯยฯ หมายถึง "เดินทางไปทุกหนทุกแห่งด้วยความยากลำบาก" ถนนสายนี้เปลี่ยนการขึ้นดอยที่ยากลำบากนั้นให้เป็นการเดินทางที่ใครก็ไปได้

แหล่งข้อมูลเล่าพิธีวันแรกต่างกันเล็กน้อย MGR Online เขียนว่าครูบาศรีวิชัยเป็นผู้ลงจอบแรก ส่วนกฤษณา หงษ์อุเทน ระบุว่า เจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ เป็นผู้ขุดจอบปฐมฤกษ์ และเป็นผู้นั่งรถยนต์ขึ้นดอยเป็นคันแรกในวันเปิดถนน

ทุกวันที่ ๓๐ เมษายน จังหวัดเชียงใหม่ยังจัดพิธีรำลึกที่อนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัยเชิงดอยสุเทพ ใน พ.ศ. ๒๕๖๙ เป็นการรำลึกครบรอบ ๙๑ ปี มีขบวนรถโบราณอัญเชิญภาพของท่านขึ้นดอย จำลองการขึ้นดอยครั้งแรก (MGR Online, ๒๕๖๙)

บั้นปลายชีวิตและมรดกที่ยังอยู่

หลังกลับจากกรุงเทพฯ ใน พ.ศ. ๒๔๗๙ ครูบาศรีวิชัยพำนักที่ลำพูน งานสาธารณประโยชน์ชิ้นสุดท้ายคือ สะพานศรีวิชัย เชื่อมลำพูนกับเชียงใหม่ ซึ่งเริ่มสร้าง พ.ศ. ๒๔๘๑ และเสร็จหลังท่านมรณภาพ

ท่านมรณภาพเมื่อ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๒ (ตามปฏิทินเดิมซึ่งขึ้นปีใหม่เดือนเมษายน คือ พ.ศ. ๒๔๘๑) ที่วัดบ้านปาง อำเภอลี้ สิริอายุ ๖๐ ปี ศพตั้งไว้ที่วัดบ้านปาง ๑ ปี แล้วเคลื่อนมาที่ วัดจามเทวี ลำพูน และได้รับพระราชทานเพลิงศพเมื่อ ๒๑ มีนาคม ๒๔๘๙ (กฤษณา หงษ์อุเทน, ๒๕๖๔)

อัฐิของท่านถูกแบ่งไปบรรจุไว้หลายแห่ง พจนานุกรมมีคำเรียกเฉพาะว่า กู่ครูบาศรีวิชัย กู่ระฯคูบาฯระฯสีวิไชยฯ คือ "สถูปบรรจุอัฐิครูบาศรีวิชัย มีตามวัดและสถานที่หลายแห่งทั่วภาคเหนือ" เช่นที่วัดสวนดอก เชียงใหม่

อนุสาวรีย์ที่เชิงดอยสุเทพหล่อด้วยสำริด ศาสตราจารย์ ศิลป์ พีระศรี ออกแบบและปั้นส่วนศีรษะ และ เขียน ยิ้มศิริ ปั้นองค์ งานฉลองจัดระหว่าง ๘–๑๑ มิถุนายน ๒๕๐๖ ตรงกับวันครบรอบ ๘๕ ปีชาตกาลของท่านพอดี (กฤษณา หงษ์อุเทน, ๒๕๖๔)

สรุป

• ครูบาศรีวิชัย (พ.ศ. ๒๔๒๑–๒๔๘๒) เกิดที่บ้านปาง อำเภอลี้ ลำพูน ชาวล้านนายกย่องเป็น ตนบุญ ผู้เคร่งครัดในพระวินัย
• "ครูบา" เป็นคำยกย่องเฉพาะของล้านนาที่มาจากศรัทธาชาวบ้าน ไม่ใช่สมณศักดิ์ทางราชการ
• ท่านนำศรัทธาชาวบ้านบูรณะวัดกว่าร้อยแห่ง และรวบรวมพระไตรปิฎกอักษรล้านนา ๕,๔๐๘ ผูก
• ท่านต้องอธิกรณ์หลายครั้ง เพราะบวชพระเณรตามจารีตล้านนาในยุคที่ส่วนกลางรวมอำนาจการปกครองสงฆ์
• ถนนขึ้นดอยสุเทพ ยาวราว ๑๑.๕ กิโลเมตร สร้างเสร็จใน ๕ เดือน ๒๒ วัน ด้วยแรงศรัทธาของชาวบ้าน

ค้นคำว่า ครูบา ต๋นบุญ และคำเรียกพระสงฆ์แบบล้านนาเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องงานฉลองวัดที่ศรัทธาชาวบ้านร่วมกันสร้างได้ที่บทความ ปอยหลวง

อ่านต่อ: พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว) พระมหาเถระร่วมยุคกับครูบาศรีวิชัย ผู้เป็นเจ้าอาวาสวัดพระสิงห์และวัดพระธาตุช่อแฮ ซึ่งครูบาศรีวิชัยเคยบูรณะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ครูบาศรีวิชัย · ครูบา · ต๋นบุญ · กู่ครูบาศรีวิชัย
• กฤษณา หงษ์อุเทน. (๒๕๖๔). อนุสาวรีย์ครูบาศรีวิชัย ณ เชิงดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่: ปิดตำนานปาฏิหาริย์แห่งอมตะวาจาครูบาศรีวิชัย. วารสารวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ๑๒(๒)
• Bowie, K. A. (2023). Dating the First Arrest of Khruba Srivichai, the Saint of Northern Thailand. Journal of the Siam Society 111(1), 1–22
• พระเอกชัย เตชวโร (กันทะทอน) และคณะ. (๒๕๖๘). ศึกษาวิเคราะห์ศีลวัตรของครูบาเจ้าศรีวิชัย. วารสาร มมร ล้านนาวิชาการ ๑๔(๒)
• MGR Online. (๒๕๖๙, ๓๐ เมษายน). เชียงใหม่ทำบุญรำลึกครบรอบ ๙๑ ปี "ครูบาศรีวิชัย" นำเปิดถนนขึ้นดอยสุเทพ
• ณัฐพงศ์ ดวงแก้ว. (๒๕๖๓). พลิกประวัติศาสตร์ "อมตะวาจาครูบาศรีวิชัย" กับการอภิวัฒน์สยาม พ.ศ. ๒๔๗๕. THE STANDARD
• ครูบาศรีวิชัย. วิกิพีเดีย (ใช้เป็นเบาะแสเรื่องฉายาและปีอุปสมบทเท่านั้น)