๘ จังหวัดล้านนา: ชื่อคำเมือง คำขวัญ และต้นไม้ประจำจังหวัด

๘ จังหวัดล้านนา คือเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง เชียงราย พะเยา แพร่ น่าน และแม่ฮ่องสอน พจนานุกรมอธิบายว่า ล้านนา ล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ล้านนา) แต่เดิมหมายถึงกลุ่มเมืองทางภาคเหนือตอนบน รวมทั้งบางส่วนของพม่า จีน และลาว มีเชียงใหม่เป็นเมืองหลวง ส่วนปัจจุบันหมายถึง ๘ จังหวัดภาคเหนือนี้

แต่ละจังหวัดมีชื่อเรียกในคำเมือง มีชื่อเก่า มีคำขวัญ และมีต้นไม้ประจำจังหวัดที่คนเมืองเรียกต่างจากภาษาไทยกลาง บทความนี้รวบรวมทั้งหมดจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ไว้ในที่เดียว เหมาะทั้งกับคนที่เรียนคำเมืองและคนที่กำลังวางแผนเที่ยวเหนือ

๘ จังหวัดล้านนา เรียกในคำเมืองว่าอะไร

คนเมืองเรียกเมืองว่า เจียง ชยฯง (คำเมืองอ่านว่า เจียง) ตรงกับคำว่า เชียง ในภาษาไทยกลาง เชียงใหม่จึงเป็น เจียงใหม่ และเชียงรายเป็น เจียงฮาย ส่วนเมืองเล็กหรือเมืองที่มีกำแพงล้อมรอบ เรียกว่า เวียง วยฯง (คำเมืองอ่านว่า เวียง)

เชียงใหม่: เจียงใหม่ เมืองหลวงของล้านนา

เจียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงใหม่) สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๙ เป็นเมืองหลวงของอาณาจักรล้านนา ผู้สร้างคือ พญามังราย มังฯรายฯ (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) ปฐมกษัตริย์ราชวงศ์มังราย อ่านเรื่องของพระองค์ได้ที่ พญามังราย และตำนานของเมืองได้ที่ ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ คนเชียงใหม่ คำเมืองเรียกว่า จาวเจียงใหม่ ชาวฯชยฯงไห่มฯ

คำขวัญ: "ดอยสุเทพเป็นศรี ประเพณีเป็นสง่า บุปผชาติล้วนงามตา นามล้ำค่านครพิงค์"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือทองกวาว คนเมืองเรียกว่า กว๋าว กวฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า กว๋าว) และเรียกดอกว่า ดอกกว๋าว ดอฯกกวฯาวฯ ดอกมีทั้งสีส้มและสีเหลือง รูปคล้ายดอกถั่ว มีขนนุ่มคล้ายกำมะหยี่

เชียงใหม่ยังมีต้นไม้สำคัญอีกต้น คือ ไม้หมายเมืองเจียงใหม่ ไม้หมฯายฯเมิอฯงชยฯงไห่มฯ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นต้นยางนาใหญ่ที่พระเจ้ากาวิละปลูกไว้ใกล้เสาอินทขีล วัดเจดีย์หลวง กลางเมือง ไม้หมายเมือง ไม้หมฯายฯเมิอฯง หมายถึงต้นไม้ใหญ่ที่บอกที่ตั้งของเมือง มองเห็นได้จากที่ไกล

ลำพูน: หละปูน เมืองเก่าของพระนางจามเทวี

หละปูน หลฯะพูร (คำเมืองอ่านว่า หละปูน) เดิมชื่อเมืองหริภุญไชย เป็นเมืองโบราณ พจนานุกรมบันทึกว่าเป็นจังหวัดที่เล็กที่สุดในภาคเหนือ เรื่องของพระนางจามเทวีผู้ครองหริภุญไชยอ่านได้ที่ พระนางจามเทวี

คำขวัญ: "พระธาตุเด่น พระรอดขลัง ลำไยดัง กระเทียมดี ประเพณีงาม จามเทวีศรีหริภุญชัย"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือจามจุรี หรือต้นก้ามปู คนเมืองเรียกว่า ไม้สำสา ไม้สำสา (คำเมืองอ่านว่า ไม้สำสา) เป็นต้นไม้ใหญ่แผ่กิ่งกว้างคล้ายร่ม ส่วน ลำไย ลำไย ในคำขวัญ พจนานุกรมบอกว่าเป็นพืชเศรษฐกิจของเชียงใหม่และลำพูน

ลำปาง: เมืองรถม้า

ลำปาง ลำพางฯ (คำเมืองอ่านว่า ลำปาง) พจนานุกรมบันทึกว่าสร้างเมื่อ พ.ศ. ๑๒๒๓ พร้อมกับเมืองหริภุญชัย ตั้งชื่อว่านครเขลางค์ ต่อมาเปลี่ยนเป็นนครลำปาง และเป็นจังหวัดในสมัยรัชกาลที่ ๕

สัญลักษณ์ของเมืองคือ รถม้า ร฿ถฯม้า (คำเมืองอ่านว่า รถม้า) พจนานุกรมเล่าว่าเริ่มสำคัญตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๕๘ เมื่อทางรถไฟมาถึงลำปาง รถม้ารับผู้โดยสารจากสถานีเข้าเมือง ทุกวันนี้กลายเป็นพาหนะพานักท่องเที่ยวชมเมือง

คำขวัญ: "ถ่านหินลือชา รถม้าลือลั่น เครื่องปั้นลือนาม งามพระธาตุลือไกล ฝึกช้างใช้ลือโลก"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือกระเจา คนเมืองเรียกว่า ขะจาว ขะชาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ขะจาว) เป็นไม้ยืนต้นสูง ลำต้นเปลาตรง ผลแบนมีปีกบาง ๆ

เชียงราย: เจียงฮาย เหนือสุดในสยาม

เจียงฮาย ชยฯงรายฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงฮาย) พญามังรายสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๑๘๐๕ ก่อนสร้างเชียงใหม่ ปัจจุบันเป็นจังหวัดเหนือสุดของประเทศไทย จุดผ่านแดนที่สะพานข้ามน้ำแม่สาย อำเภอแม่สาย เชื่อมกับท่าขี้เหล็กในรัฐฉาน

คำขวัญ: "เหนือสุดในสยาม ชายแดนสามแผ่นดิน ถิ่นวัฒนธรรมล้านนา ล้ำค่าพระธาตุดอยตุง"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือปีบทอง คนเมืองเรียกว่า ก๋าสะลองคำ กาสะลอฯงฅำ (คำเมืองอ่านว่า ก๋าสะลองคำ) ดอกเป็นหลอดยาวสีส้มอมเหลือง ออกเป็นช่อเล็ก ๆ ตามกิ่ง ชื่อคล้าย ดอกก๋าสะลอง ดอฯกกาสลอฯง ซึ่งคือดอกปีบ อ่านเรื่องดอกไม้ชื่อคำเมืองอื่น ๆ ได้ที่ ดอกไม้ล้านนา

พะเยา: กว๊านพะเยา แหล่งชีวิต

พะเยา พะเยัา (คำเมืองอ่านว่า พะเยา) เดิมเป็นที่ตั้งเมืองพะยาว พจนานุกรมบอกว่าก่อตั้งในพุทธศตวรรษที่ ๑๖ อำเภอพะเยาซึ่งเคยขึ้นกับเชียงรายได้ยกฐานะเป็นจังหวัดเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๐ นับเป็นจังหวัดที่ ๗๒ ของประเทศไทย จึงเป็นจังหวัดล้านนาที่อายุน้อยที่สุด

หัวใจของเมืองคือ กว๊านพะเยา ค้วฯาฯนฯพะเยัา (คำเมืองอ่านว่า กว๊านพะเยา) ทะเลสาบน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ มีเนื้อที่ ๑๒,๘๓๑ ไร่ เป็นแหล่งปลา และทำให้พะเยามีชื่อเรื่องปลาส้ม

คำขวัญ: "กว๊านพะเยาแหล่งชีวิต ศักดิ์สิทธิ์พระเจ้าตนหลวง บวงสรวงพ่อขุนงำเมือง งามลือเลื่องดอยบุษราคัม"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือสารภี คนเมืองเรียกว่า ดอกสาหละปี ดอฯกสาหลฯะพี (คำเมืองอ่านว่า ดอกสาหละปี) ไม้ดอกยืนต้นเรือนยอดเป็นพุ่มทึบ

แพร่: เมืองแป้ ถิ่นผ้าหม้อห้อม

เมืองแป้ เมิอฯงแระฯพ่ (คำเมืองอ่านว่า เมืองแป้) หรือเรียกสั้น ๆ ว่า แป้ ชื่อเก่าคือเวียงโกศัย พจนานุกรมบอกว่าไม่มีบันทึกว่าสร้างขึ้นเมื่อใด ต้องอาศัยหลักฐานจากเมืองอื่น เช่น พงศาวดารโยนก ตำนานเมืองเหนือ และจารึกพ่อขุนรามคำแหง

แพร่มีชื่อเสียงเรื่อง ผ้าหม้อห้อม ผ้าหํมฯอฯห้อฯม (คำเมืองอ่านว่า ผ้าหม้อห้อม) ผ้าฝ้ายย้อมด้วยใบห้อมจนเป็นสีน้ำเงินเข้ม อ่านเรื่องสีและผ้าเพิ่มได้ที่ สีคำเมือง และ ผ้าและเสื้อผ้าคำเมือง

คำขวัญ: "หม้อห้อมไม้สัก ถิ่นรักพระลอ ช่อแฮศรีเมือง ลือเลื่องแพะเมืองผี คนแพร่นี้ใจงาม"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือยมหิน คนเมืองนิยมเรียกว่า ยมขาว ย฿มฯขาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ยมขาว) เป็นไม้ยืนต้นสูง ลำต้นเปลาตรง

น่าน: เมืองน่าน เมืองหลายชาติพันธุ์

เมืองน่าน เมิอฯงนาฯ่นฯ (คำเมืองอ่านว่า เมืองน่าน) เป็นจังหวัดเล็ก ๆ ที่พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นเทือกเขา พจนานุกรมบันทึกว่ามีผู้คนหลายกลุ่มอาศัยอยู่ร่วมกัน ได้แก่ ม้ง เมี่ยน ขมุ มลาบรี ลาหู่ ไทลื้อ ไทพวน และไทยวน (คนเมือง) แม่น้ำน่านยาวราว ๗๔๐ กิโลเมตร เป็นสายที่ยาวที่สุดในบรรดาต้นน้ำของแม่น้ำเจ้าพระยา

คำขวัญ: "แข่งเรือลือเลื่อง เมืองช้างงาดำ จิตรกรรมวัดภูมินทร์ แดนดินส้มสีทอง เรืองรองพระธาตุแช่แห้ง"

ต้นไม้ประจำจังหวัดคือ กำลังเสือโคร่ง กำลังฯเสิอฯอโระฯค่฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า กำลังเสือโคร่ง) ไม้ยืนต้นสูง ๒๐–๓๕ เมตร เปลือกมีกลิ่นคล้ายการบูร เมื่อแก่ลอกออกเป็นชั้นบาง ๆ คล้ายกระดาษ

แม่ฮ่องสอน: เมืองสามหมอก

แม่ฮ่องสอน แม่ฮ่อฯงสอฯร (คำเมืองอ่านว่า แม่ฮ่องสอน) ได้รับการสถาปนาเป็นเมืองเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๗ โดยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าหลวงเชียงใหม่ ได้ชื่อว่าเมืองสามหมอก เพราะเป็นภูเขาสูงสลับซับซ้อน มีหมอกปกคลุมเกือบทั้งปี และมีผู้คนหลายกลุ่มชาติพันธุ์ ประเพณีเด่นของชาวไทใหญ่ที่นี่อ่านได้ที่ ปอยส่างลอง

คำขวัญ: "หมอกสามฤดู กองมูเสียดฟ้า ป่าเขียวขจี ผู้คนดี ประเพณีงาม ลือนามถิ่นบัวตอง"

บัวตอง บ฿วฯทอฯง ในคำขวัญ พจนานุกรมบอกว่ามีมากที่ดอยแม่อูคอ บานช่วงพฤศจิกายนถึงธันวาคม ส่วนต้นไม้ประจำจังหวัดคือกระพี้จั่น คนเมืองเรียกว่า ปี๊จั่น พี้จั่นฯ (คำเมืองอ่านว่า ปี๊จั่น) ดอกสีชมพูอมม่วงเข้ม รูปดอกถั่ว

ต้นไม้ประจำ ๘ จังหวัดในคำเมือง

สรุป

• ๘ จังหวัดล้านนา คือ เชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง เชียงราย พะเยา แพร่ น่าน และแม่ฮ่องสอน
• คนเมืองเรียกเมืองว่า เจียง เชียงใหม่จึงเป็น เจียงใหม่ เชียงรายเป็น เจียงฮาย ลำพูนเป็น หละปูน และแพร่เป็น เมืองแป้
• ต้นไม้ประจำจังหวัดหลายต้นมีชื่อคำเมืองของตัวเอง เช่น ดอกกว๋าว ไม้สำสา ขะจาว ก๋าสะลองคำ ดอกสาหละปี ยมขาว และ ปี๊จั่น
• พะเยาเป็นจังหวัดล้านนาที่อายุน้อยที่สุด ตั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๐ ส่วนแม่ฮ่องสอนได้ชื่อว่าเมืองสามหมอก

ค้นชื่อเมืองและต้นไม้อื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านชื่อต้นไม้ใหญ่ในคำเมืองเพิ่มเติมได้ที่ ต้นไม้คำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ล้านนา · เจียงใหม่ · หละปูน · ลำปาง · เจียงฮาย · พะเยา · เมืองแป้ · เมืองน่าน · แม่ฮ่องสอน
• TrueID ท่องเที่ยว. คำขวัญจังหวัดลำพูน (ใช้ตรวจถ้อยคำคำขวัญลำพูน)
• ภาพประกอบทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ