เงินแถบ: เมื่อล้านนาใช้เงินรูปีอินเดีย

เงินแถบ เงินฯแถปฯ (คำเมืองอ่านว่า เงินแถบ) คือ เงินรูปีอินเดีย ที่เคยเป็นเงินสกุลหลักในตลาดล้านนาราวร้อยปี ก่อนที่เงินบาทจะเข้ามาแทนที่ คำนี้จึงเป็นทั้งศัพท์ ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ และเรื่องเล่าของเครื่องเงินที่ยังเห็นได้ในบ้านคนเมืองทุกวันนี้

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด คำเมืองวันละคำ ที่หยิบคำล้านนาหนึ่งคำมาเล่าเรื่องราว ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

เงินแถบ แปลว่าอะไร

พจนานุกรมอธิบายว่า เงินแถบ คือ "เงินรูปีอินเดีย" และยังมีคำสั้นกว่านั้นอีกคำ คือ แถบ แถปฯ (คำเมืองอ่านว่า แถบ) ที่ให้ความหมายตรงกันว่า "เงินรูปีของประเทศอินเดีย เคยนิยมใช้ในภาคเหนือ" งานวิชาการของ สุนทร คำยอด (๒๕๖๓) ก็กล่าวไว้ทำนองเดียวกันว่า เมื่อล้านนาเป็นประเทศราชของสยาม คนล้านนาใช้เงิน "รูปี" ที่ชาวล้านนาเรียกว่า "เงินแถบ"

เหรียญรุ่นแรกที่แพร่หลาย ตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้ คือเหรียญรูปพระนางเจ้าวิกตอเรียสวมมงกุฎ ต่อมาจึงเป็นเหรียญรูปพระเจ้าเอ็ดเวิร์ด

เงินรูปีเข้ามาในล้านนาได้อย่างไร

คำตอบอยู่ที่ป่า ไม้สัก ไม้สักฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้สั๋ก) พจนานุกรมเล่าว่า อังกฤษนำเงินรูปีเข้ามาพร้อมการค้าไม้สัก และการเปิดค้าขายชายแดนระหว่างล้านนากับพม่า ซึ่งตอนนั้นเป็นอาณานิคมของอังกฤษ บทความของ Aphirat Kamwang ในวารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร สรุปไว้ตรงกันว่า การค้าไม้สักและการค้าเสรีตามชายแดนล้านนากับพม่าของอังกฤษ ทำให้เงินรูปีผูกอยู่กับเศรษฐกิจล้านนาราวหนึ่งศตวรรษ

เงินแถบไม่ได้อยู่แค่ในมือบริษัทไม้ แต่เดินทางไปกับพ่อค้าทางไกลด้วย คนเมืองเรียกหัวหน้าคาราวานม้าต่างวัวต่างว่า นายฮ้อย นาฯยฯฮ้อฯ (คำเมืองอ่านว่า นายฮ้อย) และเงินก็ไหลเวียนไปถึง กาด กาดฯ (คำเมืองอ่านว่า กาด) หรือตลาดในเมืองต่าง ๆ

ทำไมเงินบาทจึงแพ้เงินแถบ

พจนานุกรมบันทึกว่า รัฐบาลสยามพยายามนำ บาท บาฯทฯ (คำเมืองอ่านว่า บาท) เข้ามาหมุนเวียนในล้านนาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๔๑ แต่ไม่สำเร็จ เงินรูปีเริ่มลดบทบาทหลังทางรถไฟจากกรุงเทพฯ ขึ้นมาถึงเชียงใหม่ และเศรษฐกิจภาคเหนือขยายตัว จากนั้นเมื่อสยามผลิตเหรียญได้มากขึ้นและค่าเงินรูปีลดลง เงินบาทจึงเข้ามาแทนที่ได้ในที่สุด

จากเงินตราสู่เครื่องเงินและเครื่องประดับ

เงินแถบทำจากโลหะเงิน คนล้านนาจึงชอบเก็บไว้หรือนำไปหลอมมากกว่าใช้จ่ายอย่างเดียว พจนานุกรมเล่าว่าช่างนำเงินแถบไปทำเครื่องเงิน เช่น สะหลุง สๆลฯง (คำเมืองอ่านว่า สะหลุง) หรือขันใส่น้ำใส่ของทำบุญ พานดอกไม้ จอก จอฯก (คำเมืองอ่านว่า จอก) หรือขันน้ำใบเล็ก เข็มขัด และเครื่องประดับ ส่วนกลุ่มชาติพันธุ์บนที่สูงนิยมเจาะรูเหรียญแล้วร้อยหรือเย็บประดับเสื้อผ้า หมวก และห่วงคอ เพื่อความงามและแสดงฐานะ

พจนานุกรมยังบันทึกความเชื่อเรื่องการรักษาไข้แบบโบราณที่เรียกว่า การแฮกตุ่ม โดยหมอเมืองนำเงินแถบบ่มในไข่ต้มที่เอาไข่แดงออก ห่อผ้าแล้วถูตัวผู้ป่วยพร้อมร่ายคาถา เชื่อกันว่าไข้จะติดอยู่ที่เหรียญจนเป็นสีดำ

คนบ่าเต็มแถบ: สำนวนที่เงินแถบทิ้งไว้

แม้เงินแถบจะเลิกใช้ไปนานแล้ว แต่ยังเหลือสำนวนให้ได้ยิน คือ คนบ่าเต็มแถบ ฅ฿นฯบ่าฯเตัมฯแถปฯ (คำเมืองอ่านว่า คนบ่าเต็๋มแถบ) แปลตรงตัวว่า "คนไม่เต็มรูปี" ใช้เรียกคนที่ดูบ๊อง ๆ สติไม่ค่อยครบ ตรงกับสำนวนไทยกลางว่า "ไม่เต็มบาท" หรือ "สามสลึง"

คำเมืองเรื่องเงินและเหรียญ

สรุป

• เงินแถบ เงินฯแถปฯ หรือ แถบ คือเงินรูปีอินเดียที่ใช้ในล้านนาราวร้อยปี
• เข้ามากับการค้าไม้สักและการค้าชายแดนล้านนา–พม่าของอังกฤษ
• สยามพยายามนำเงินบาทเข้ามาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๔๑ แต่เงินรูปีลดบทบาทจริงหลังทางรถไฟถึงเชียงใหม่
• เงินแถบถูกหลอมเป็นเครื่องเงินและเครื่องประดับ และเหลือสำนวน คนบ่าเต็มแถบ ไว้ในภาษา

อ่านความหมายฉบับเต็มได้ที่ เงินแถบ ในพจนานุกรมมรดกล้านนา หรือไปเดินตลาดกับคำเมืองต่อที่บทความ ไปกาดแบบคนเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เงินแถบ · แถบ · คนบ่าเต็๋มแถบ · ซะตาง
• Aphirat Kamwang. The Indian Rupees in the History of Lanna. วารสารสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร ปีที่ ๙ ฉบับที่ ๑ หน้า ๙–๕๑
• สุนทร คำยอด. (๒๕๖๓). เงินแถบ: เงินตรา ประวัติศาสตร์ อำนาจ และพิธีกรรม. วารสารข่วงผญา ปีที่ ๑๔ ฉบับที่ ๑ หน้า ๑๑๒–๑๓๕