ตานต้อด: ทานลับยามค่ำคืนที่ไม่บอกว่าใครให้

ตานต้อด ทาฯนฯทอฯด (คำเมืองอ่านว่า ตานต้อด) คือ "ทานทอด" แบบล้านนา เป็นการทำบุญที่แปลกและน่ารักที่สุดอย่างหนึ่งของคนเมือง เพราะผู้ให้ แอบนำของไปวางไว้ตอนกลางคืน แล้วซ่อนตัว ไม่ให้ผู้รับรู้ว่าใครเป็นคนให้ คำเดียวนี้จึงเล่าถึงหัวใจของการให้แบบไม่หวังคำขอบคุณ

บทความนี้เป็นตอนแรกของชุด คำเมืองวันละคำ ที่หยิบคำล้านนาหนึ่งคำมาเล่าเรื่องราวเบื้องหลัง ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

ตานต้อด แปลว่าอะไร

คำนี้มาจากสองคำ คือ ตาน ทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ตาน) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า "การสงเคราะห์, การให้, บริจาค" ตรงกับคำว่า ทาน ในภาษาไทยกลาง กับ ต้อด ที่ตรงกับคำว่า ทอด แบบเดียวกับ ต้อดกฐิน ทอฯดกฐิร (คำเมืองอ่านว่า ต้อดกฐิน) หรือการทอดกฐิน

พจนานุกรมอธิบายว่า ตานต้อดเป็น "การถวายทานที่มีลักษณะคล้ายกับการทอดผ้าป่า" ต่างกันที่ตานต้อด เจาะจงแด่พระภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง ทำตอนกลางคืน และปิดเป็นความลับ ในภาษาไทยกลางจึงเรียกว่า ทานทอด

ตานต้อดถวายพระ: ทำอย่างไร

ตามที่พจนานุกรมเล่าไว้ ชาวบ้านจัดเครื่องไทยทานแบบเดียวกับผ้าป่า แล้วรอจนพระเข้านอน จึงค่อย ๆ นำไปตั้งไว้หน้ากุฏิอย่างเงียบ ๆ ทุกคนแยกกันไป ซุ่มมืด ซุ่มมืดฯ (คำเมืองอ่านว่า ซุ่มมืด) คือหลบอยู่ในที่มืด แล้วจุดประทัดเป็นสัญญาณให้พระตกใจตื่นออกมาดู

พระเดินมายืนข้างกองของ มองไปรอบ ๆ ไม่เห็นใคร จึงถามเสียงดังพอได้ยินว่า "เป็นของใคร มาจากไหน เป็นของคนหรือของ ผี ผี ควรแก่การอุปโภคบริโภคสำหรับสมณะหรือไม่ หากไม่ ขอได้โปรดช่วยกันยกกลับคืนไปเถิด" แล้วกลับเข้าห้อง สักครู่ออกมาอีกครั้ง เมื่อของยังอยู่ที่เดิม จึงกล่าวอนุโมทนา ชักผ้า และให้พร เป็นอันเสร็จพิธี

ตานต้อดของชุมชน: แบ่งปันให้ผู้เฒ่าที่ลำบาก

ในบางชุมชน ตานต้อดไม่ได้ถวายพระเท่านั้น งานวิจัยของ ปวีณา งามประภาสม (๒๕๕๗) ที่บ้านปงหอศาล อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง เล่าว่าชาวบ้านช่วยกันลงขันข้าวของเงินทอง นำไปมอบให้ ผู้เฒ่าที่ตกทุกข์ได้ยาก ไม่มีลูกหลานดูแล คำเมืองเรียกความลำบากนี้ว่า ตุ๊กข์ ทุก์ขฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊กข์) ทำกันในช่วง เดือนยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) ราวเดือนพฤศจิกายน ในเวลากลางคืน

ขบวนผู้ให้เดินมาอย่างเงียบ ๆ จุดประทัดบอก แล้ววางของไว้ที่หัวบันไดบ้าน ก่อนหลบไปยืนในมุมมืด ผู้เฒ่าเจ้าบ้านจะเปิดประตูออกมาถามว่าเป็นของผีหรือของคน และบอกว่าบ้านนี้ไม่ใช่ เฮือนเย็น เริอฯรเอยฯันฯ (คำเมืองอ่านว่า เฮือนเย็น) คือบ้านที่เพิ่งมีคนตาย จากนั้นจึง หื้อปอน หื้พอฯร (คำเมืองอ่านว่า หื้อปอน) แปลว่า ให้พร คนที่ซ่อนอยู่ตามพุ่มไม้ก็เปล่งเสียง สาตุ๊ สาทุ (คำเมืองอ่านว่า สาตุ๊) พร้อมกัน

งานวิจัยของ สุนทร คล้ายอ่ำ (๒๕๕๘) ที่ตำบลดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา ก็อธิบายตานต๊อดไว้ทำนองเดียวกันว่าเป็น "การวางของให้" ที่แสดงความเอื้ออาทรของชาวบ้านต่อคนทุกข์ยาก

ตานต้อด ต่างจากตานก๋วยสลากและปอยหลวงอย่างไร

ล้านนามีงานตานหลายแบบ แต่ละแบบให้ต่างกันทั้งผู้รับและวิธีให้

สรุป

• ตานต้อด ทาฯนฯทอฯด คือทานทอดแบบล้านนา ให้ตอนกลางคืนและปิดเป็นความลับ
• แบบที่พจนานุกรมเล่า: วางเครื่องไทยทานหน้ากุฏิ จุดประทัด แล้วซ่อนตัว พระถามว่า "เป็นของใคร มาจากไหน" ก่อนรับและให้พร
• บางชุมชน เช่น ที่ลำปางและพะเยา ทำตานต้อดเพื่อแบ่งปันให้ผู้เฒ่าที่ลำบาก ในช่วงเดือนยี่เป็ง
• ต่างจากตานก๋วยสลากและปอยหลวงที่ทำกลางวันและบอกชื่อผู้ให้

อ่านความหมายฉบับเต็มได้ที่ ตานต้อด ในพจนานุกรมมรดกล้านนา หรืออ่านต่อเรื่องงานตานอีกแบบที่บทความ ตานก๋วยสลาก

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ตานต้อด · ตาน · ตานจูด · เฮือนเย็น · หื้อปอน
• ปวีณา งามประภาสม. (๒๕๕๗). แนวทางการฟื้นฟูประเพณีตานตอด. วารสารศรีนครินทรวิโรฒวิจัยและพัฒนา (สาขามนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์) ๖(๑๑)
• สุนทร คล้ายอ่ำ. (๒๕๕๘). การจัดการความรู้ในการดำเนินการประเพณีตานต๊อด ตำบลดอกคำใต้ อำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา. วารสารอารยธรรมศึกษา โขง-สาละวิน ๖(๒)