ภาพ: calflier001 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องความรู้สึก: หิว เมื่อย ลำบาก
คำเมืองเข้าใจผิด คือคำที่หน้าตาเหมือนคำภาษาไทยกลางทุกตัวอักษร แต่คนเมืองใช้ในความหมายอื่น คำที่ทำให้คนมาใหม่งงที่สุดคำหนึ่งคือ หิว หิวฯ (คำเมืองอ่านว่า หิว) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า "ไม่มีเงิน ไม่มีแรง อ่อนระโหย" ไม่ใช่อยากกินข้าวอย่างเดียว
บทนี้รวม คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องความรู้สึกและสุขภาพ ประมาณ ๑๕ คำ ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมเทียบว่าคนภาคกลางเข้าใจว่าอะไร คนเมืองหมายถึงอะไร และจุดไหนที่พูดแล้วอาจหน้าแตก
คำเหล่านี้หลายคำ ใช้ความหมายแบบภาคกลางได้ด้วย ในภาคเหนือ โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ บทนี้ไม่ได้บอกว่าความหมายแบบภาคกลางผิด แต่ชวนให้รู้ว่าเมื่อคนเมืองรุ่นพ่อแม่ปู่ย่าพูดคำนี้ เขาอาจหมายถึงอีกอย่างหนึ่ง บางความหมายพจนานุกรมบันทึกไว้จากภาษาพูดรุ่นก่อน จึงเขียนว่า "พจนานุกรมให้ความหมายว่า…"
หิว ไม่ได้แปลว่าอยากกินข้าว
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| หิว | หิวฯ | อยากกินข้าว | ไม่มีเงิน ไม่มีแรง อ่อนระโหย |
| หิวแดด | หิวฯแดดฯ | (ไม่มีคำนี้) | อ่อนระโหยเพราะถูกแดด |
| หิวหน | หิวฯห฿นฯ | (ไม่มีคำนี้) | อ่อนล้าเพราะการเดินทาง |
| หิวหอด | หิวฯหอฯด | (ไม่มีคำนี้) | โรยแรง อ่อนล้า (หอดหิว ก็ว่า) |
ถ้าจะบอกว่าหิวข้าวแบบคนเมืองแท้ ๆ พจนานุกรมใช้คำว่า ไค่อยาก ไฅ่อยฯากฯ (คำเมืองอ่านว่า ไค่อยาก) ซึ่งแปลว่า หิว เช่น ไค่อยากเข้า (หิวข้าว) ส่วนคำว่า หิว ในความหมายอยากกิน ก็มีให้ได้ยินเช่นกัน พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ที่คำว่า แก่ ว่า "หิวแก่ - หิวเหลือเกิน"
เพื่อนคนเมืองบอกว่า "เดือนนี้หิวแต๊" แล้วเรารีบชวนไปกินข้าวซอย เขาอาจหัวเราะ เพราะเขาอาจหมายถึง ไม่มีเงิน ไม่ใช่ท้องว่าง
ยาก และ กั้น: จน และ อด
คำคู่นี้ก็เกี่ยวกับปากท้องเหมือนกัน
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| ยาก | ยากฯ | ไม่ง่าย | ไม่ง่ายก็ได้ แต่ยังแปลว่า จน ไม่มีเงินทอง ไม่มีทรัพย์สิน และความเดือดร้อน |
| ยากใจ๋ | ยากฯไจ | (ไม่มีคำนี้) | ลำบากใจ ท้อแท้ |
| กั้น | กั้ลฯร | กีดขวาง | กลั้น อด อดอยาก ไม่มีกิน |
| กั้นเข้า | กั้ลฯรเขั้า | (ไม่มีคำนี้) | อดข้าว |
| กั้นเข้ากั้นน้ำ | กั้ลฯรเขั้ากั้ลฯรนาฯํ้ | (ไม่มีคำนี้) | อดหิวโหย ไม่มีข้าวน้ำจะกิน |
| กั้นต๋าย | กั้ลฯรตายฯ | (ไม่มีคำนี้) | อดข้าวตาย ตายเพราะความอดอยาก |
กั้น กั้นฯ ในความหมาย กีดขวาง กำบัง แบบภาคกลาง ก็มีอยู่ในพจนานุกรมเป็นอีกคำหนึ่ง จึงต้องฟังจากเรื่องที่คุยกันว่าหมายถึงอย่างไหน
เมื่อย แปลว่า ไม่สบาย เป็นไข้
คำที่ควรรู้ก่อนไปหาหมอคือ เมื่อย เมิ่อฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า เมื่อย) พจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า "ไม่สบาย เป็นไข้ไม่มีกำลัง" ส่วนความหมายแบบภาคกลาง คือ อาการเพลียของกล้ามเนื้อ เป็นความหมายที่สอง บางถิ่นพูดว่า เมิ่ย
ที่คำว่า ไข้ ไข้ (คำเมืองอ่านว่า ไข้) พจนานุกรมยังหมายเหตุไว้ว่า คำนี้ยืมมาใช้ ส่วน "ล้านนาว่า เมื่อย"
| คำ | อักษรล้านนา | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|
| เมื่อยเนื้อเมื่อยตั๋ว | เมิ่อฯยฯเนิ้อฯอเมิ่อฯยฯต฿วฯ | รู้สึกตะครั่นตะครอ คล้ายจะเป็นไข้ |
| ไข้ใจ๋ | ไข้ไจ | ความทุกข์ตรมใจเพราะผิดหวังในความรัก หรือกลัดกลุ้มเพราะตกหลุมรัก |
ความหมายที่สามของ เมื่อย ใช้กับข้าวเหนียว พจนานุกรมบอกว่า ข้าวเหนียวที่ไม่มียางพอจะปั้นให้ติดกันเป็นก้อน เรียกว่า เข้าเมื่อย
ภาพ: Mattes / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
อ่านเรื่องหมอพื้นบ้านและยาสมุนไพรต่อได้ที่ หมอเมืองยาเมือง
ลำบาก: คำที่ต้องระวังเมื่อถามข่าวคนป่วย
ลำบาก ลำบาฯกฯ (คำเมืองอ่านว่า ลำบาก) ในภาษาไทยกลางแปลว่า ยากแค้น ไม่สะดวก แต่พจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า "คนป่วยหนักใกล้ตาย" และความหมายต่อมาว่า อาการที่เป็นไข้หรือพิการเป็นเวลานาน ความหมายแบบภาคกลางก็มีอยู่ แต่อยู่ลำดับหลัง บางถิ่นพูดว่า ล้ำบาก
ถ้าคนเมืองรุ่นใหญ่บอกว่า "แม่อุ้ยลำบากแล้ว" อาจหมายถึงท่าน ป่วยหนักมาก ไม่ใช่แค่ใช้ชีวิตยาก ควรถามด้วยความห่วงใย และอย่าตอบแบบขำ ๆ ว่า "ใคร ๆ ก็ลำบากทั้งนั้น"
อีกคำที่เกี่ยวกับชีวิตและความตายคือ เสีย เสยฯ (คำเมืองอ่านว่า เสีย) พจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า "ตาย" ก่อน แล้วจึงเป็น เลวลง เสื่อม คล้ายคำว่า เสียชีวิต ในภาษาไทยกลาง
โขด หลาก ดื่ม: คำบอกอารมณ์
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| โขด | โข฿ดฯ | เนินหิน (โขดหิน) | โกรธ ขุ่นเคืองใจ ไม่พอใจอย่างรุนแรง |
| ขึ้งโขด | ขึ้งฯโข฿ดฯ | (ไม่มีคำนี้) | โกรธ |
| เสียใจ๋ | เสยฯไจ | โศกเศร้า | ไม่สบายใจ |
| หลาก | หลฯากฯ | มากมาย หลายอย่าง | คิดไม่ตก ลุ่มหลง วุ่นวายใจ (และ มาก หลาย ก็ได้) |
| หลากใจ๋ | หลฯากฯไจ | (ไม่มีคำนี้) | แปลกใจ |
| ดื่ม | ดื่มฯ | กินของเหลว | กินใจ ซาบซึ้ง ทิ่มแทงใจ ลึกซึ้ง |
| อ่อนใจ๋ | อ่อฯรไจ | (ไม่มีคำนี้) | เหนื่อยใจ ท้อใจ ระอาใจ |
พจนานุกรมบอกว่า ดื่มน้ำ ดื่มเหล้า คนเมืองนิยมพูดว่า กิ๋นน้ำ กิ๋นเหล้า ส่วนคำว่า ดื่ม ในคำเมืองมักใช้กับความรู้สึก คือ ซาบซึ้ง กินใจ
แต่ง แข้ง เขก หยาบ อ่อน: คำบอกท่าที
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| แต่ง | แต่งฯ | แต่งตัว แต่งงาน | เสแสร้ง แสร้งทำ (และ จัดแจง จัดให้งาม) |
| แต่งไห้ | แต่งฯไห้ | (ไม่มีคำนี้) | แสร้งทำเป็นร้องไห้ |
| แข้ง | แข้งฯ | ขาท่อนล่าง | แกล้ง เสแสร้ง กลั่นแกล้ง |
| แข้งเยียะ | แข้งฯเยยฯะ | (ไม่มีคำนี้) | แกล้งทำ ทำประชด ทำงานเอาหน้า |
| เขก | เขกฯ | เคาะหัวด้วยข้อนิ้ว | บังคับ รังแก ข่มขู่ทารุณ |
| หยาบ | หยฯาปฯ | ไม่สุภาพ | ความหมายแรกคือ เข้มแข็ง อดทน ทนความลำบากได้ดี |
| อ่อน | อ่อฯร | นิ่ม ไม่แข็ง | ยอมรับในอำนาจ (และ นิ่มนวล) |
ในคำเมือง คนที่ หยาบ อาจหมายถึงคนทรหด อดทน ทนงานหนักได้ดี ไม่ใช่คนพูดจาไม่สุภาพ แต่ความหมาย กระด้าง ไม่สุภาพ ก็มีอยู่ในพจนานุกรมด้วย จึงต้องดูน้ำเสียงและเรื่องที่คุย
คำบอกนิสัยแบบ ขี้… อ่านต่อได้ที่ คำบอกนิสัยคำเมือง และคำห้ามแบบ จะไป… อ่านได้ที่ จะไปแปลว่าอย่า
ลองฟังบทสนทนา
ตัวอย่างนี้ มรดกล้านนาแต่งขึ้นเอง จากคำในพจนานุกรม
ปุ๊ก: มื้อนี้บ่ไปแอ่วกาดกา
แก้ว: บ่ไปเจ้า เดือนนี้หิวแต๊ แล้วก็เมื่อยมาสองวันแล้ว
ปุ๊ก: เมื่อยกา ไปหาหมอแล้วกา
แก้ว: ไปแล้วเจ้า ส่างแล้ว บ่ลำบากเน้อ บ่ต้องห่วง
แปลเป็นภาษาไทยกลางได้ว่า วันนี้ไม่ไปเที่ยวตลาดเหรอ ไม่ไปค่ะ เดือนนี้ไม่มีเงินจริง ๆ แล้วก็ไม่สบายมาสองวันแล้ว ไม่สบายเหรอ ไปหาหมอแล้วหรือยัง ไปแล้วค่ะ ทุเลาแล้ว ไม่ได้ป่วยหนัก ไม่ต้องห่วง
เฉลยและแบบทดสอบ ๕ ข้อ
๑. "เดือนนี้หิวแต๊" น่าจะหมายถึงอะไร: ไม่มีเงิน (หรือไม่มีแรง) ๒. คนเมืองบอกว่า "เมื่อยมาสองวัน" ควรช่วยอย่างไร: ถามว่าไปหาหมอหรือยัง เพราะหมายถึงไม่สบาย เป็นไข้ ๓. "ลำบาก" ความหมายแรกในพจนานุกรมคืออะไร: คนป่วยหนักใกล้ตาย ๔. หิวข้าวแบบคนเมืองพูดว่าอะไร: ไค่อยากเข้า ๕. คนที่ "หยาบ" ในความหมายแรกของคำเมืองคือคนแบบไหน: เข้มแข็ง อดทน
สรุป
- หิว ในคำเมืองแปลว่า ไม่มีเงิน ไม่มีแรง ส่วนหิวข้าวพูดว่า ไค่อยาก
- เมื่อย แปลว่า ไม่สบาย เป็นไข้ ก่อนจะแปลว่าปวดกล้ามเนื้อ
- ลำบาก ความหมายแรกคือ ป่วยหนักใกล้ตาย ควรฟังให้ดีเมื่อถามข่าวคนป่วย
- ยาก แปลว่า จน และ กั้น แปลว่า อด
- คำบอกอารมณ์และท่าทีอย่าง โขด หลาก ดื่ม แต่ง แข้ง หยาบ ล้วนมีความหมายต่างจากภาคกลาง และหลายคำใช้ความหมายแบบภาคกลางได้ด้วย
ค้นคำอื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเมืองที่ฟังแล้วคนเหนือยิ้มได้ที่ คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "หิว" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 32 คำ จำได้แค่ไหน?
