คำศัพท์ยี่เป็ง: ผาง เตียน โกมไฟ ว่าวฮม และบอกไฟในคำเมือง

เมื่อลมหนาวเริ่มมา คนเมืองก็นับวันรอ ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) คืนเพ็ญเดือนยี่ที่บ้านเรือน วัด และท้องฟ้าสว่างไสวด้วยแสงไฟ บทความนี้รวม คำศัพท์ยี่เป็ง จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ตั้งแต่ชื่อเดือน ไฟบูชา โกมที่ลอยขึ้นฟ้า บอกไฟ ไปจนถึงเครื่องประดับวัด เพื่อให้ฟังคนเฒ่าคนแก่อู้เรื่องยี่เป็งได้เข้าใจทุกคำ

ถ้าอยากอ่านเรื่องประเพณียี่เป็งและปี๋ใหม่โดยละเอียด อ่านบทความคู่กันได้ที่ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง

ยี่ + เป็ง: ชื่อนี้มาจากไหน

ชื่อ ยี่เป็ง มาจากสองคำ คือ ยี่ ที่แปลว่าสอง กับ เป็ง ที่แปลว่าเพ็ญ หรือเต็มดวง เพราะคนล้านนานับเดือนเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือน ๑๒ ของภาคกลางจึงเป็น เดือนยี่ ของล้านนา

ก่อนถึงยี่เป็งมีช่วงเวลาที่ควรรู้จักอีกสามคำ

• เดือนเกี๋ยง เดิอฯรกยฯง — เดือนหนึ่งของล้านนา ตรงกับเดือน ๑๑ ของภาคกลาง
• ออกหวะสา ออฯกวัสสฯา — ออกพรรษา
• ผ้ากฐิน ผ้ากฐิน — พจนานุกรมอธิบายว่า การถวายผ้ากฐินทำได้ตั้งแต่แรม ๑ ค่ำ เดือนเกี๋ยง ถึงขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ เท่านั้น วันยี่เป็งจึงเป็นวันสุดท้ายของฤดูทอดกฐินด้วย

ผาง เตียน และผะตี้ส: แสงไฟบูชา

หัวใจของยี่เป็งคือการจุดไฟเป็น ปู่จา ปู่ชา (บูชา) คำเมืองเรียกภาชนะดินเผาใส่น้ำมันหรือขี้ผึ้งว่า ผาง และเรียกประทีปว่า ผะตี้ส หรือ ผังผะตี้บ ส่วนคำว่า โกม ในคำเมืองหมายถึงตะเกียงหรือโคมทั่วไป

โกมไฟ ว่าวฮม: โกมที่ลอยขึ้นฟ้า

โคมที่ลอยขึ้นฟ้ามีหลายชื่อ คำเมืองเรียกรวม ๆ ทั้ง โกม และ ว่าว ความต่างอยู่ที่ใช้ไฟหรือใช้ควัน และปล่อยกลางคืนหรือกลางวัน

พจนานุกรมเล่ารายละเอียดของ โกมลอย ไว้ว่า ที่ปากโคมมีกระบะเล็ก ๆ ใส่เครื่องสักการะ และนิยมผูกประทัดเป็นสายแขวนไว้ ให้คนบนพื้นมองเห็นขณะที่โคมลอยขึ้น ก่อนปล่อยต้องพัดให้โคมพองตัวแล้วจึงบรรจุควันร้อน

บอกไฟ: ดอกไม้ไฟของคนเมือง

คำเมืองเรียกบ้องไฟและดอกไม้ไฟรวม ๆ ว่า บอกไฟ บอฯกไฟ การจุดเรียกว่า จิ๋บอกไฟ จิบอฯกไฟ พจนานุกรมบันทึกว่าชาวล้านนาถือว่าการจุดบอกไฟเป็นการไล่เสนียดและสิ่งชั่วร้าย ให้สิ่งที่เป็นสิริมงคลเข้ามาแทน และถือเป็นพุทธบูชา บอกไฟมีหลายชนิดตามขนาดและลักษณะ

ปะตู๋ป่าและเครื่องประดับวัด

ช่วงยี่เป็ง วัดและบ้านเรือนจะทำ ปะตู๋ป่า ปตูป่า คือซุ้มประตูที่ประดับด้วยกิ่งไม้ ใบไม้ ต้นกล้วย ต้นอ้อย และก้านมะพร้าว วัสดุทุกอย่างมีชื่อเรียกในคำเมือง

บุญเดือนยี่: ตั้งธรรมหลวง

นอกจากแสงไฟแล้ว ช่วงเดือนยี่ยังเป็นเวลาฟังเทศน์มหาชาติ คำเมืองมีคำเฉพาะดังนี้

• ป๋าเวณีตั้งธรรมหลวง ปาเวณีตั้งฯธัม์มฯหลฯวฯง — ประเพณีเทศน์มหาชาติ (มหาเวสสันดรชาดก)
• ธรรมหมะหาจ้าด ธัม์มฯมหาชาติ — มหาเวสสันดรชาดก
• ตานธรรม ทาฯนฯธัม์มฯ — ถวายคัมภีร์ใบลานไว้กับวัด

อ่านเรื่องตั้งธรรมหลวงเต็ม ๆ ได้ที่ ตั้งธรรมหลวง

สรุป

• ยี่เป็ง คือคืนเพ็ญเดือนยี่ ตรงกับวันเพ็ญเดือน ๑๒ ของภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันที่ ๒๔ พฤศจิกายน
• คำเมืองเรียกธูปว่า เตียนแส้ และเรียกตะเกียงว่า โกม
• โกมไฟ ปล่อยกลางคืน โกมลอย หรือ ว่าวฮม ปล่อยกลางวัน และต้องทำตามประกาศของจังหวัดทุกครั้ง
• บอกไฟ คือดอกไม้ไฟทุกชนิด ชื่อหมื่นและแสนบอกขนาด

ค้นคำในประเพณีเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเรื่องการนับเดือนแบบล้านนาที่ เดือนเหนือ และอ่านประเพณียี่เป็งกับปี๋ใหม่ที่ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ยี่เป็ง(https://moradoklanna.com/dict/?ยี่เป็ง) · โกมไฟ(https://moradoklanna.com/dict/?โกมไฟ) · บอกไฟ(https://moradoklanna.com/dict/?บอกไฟ)
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๙
• Thai PBS Verify (๖ พฤศจิกายน ๒๕๖๘). Clip of "sky lanterns" looks so stunning that netizens thought it was AI — อ้างมาตรการของสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดเชียงใหม่ สำหรับยี่เป็ง ๒๕๖๘
• ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ ภาพบ้องไฟถ่ายที่ยโสธร และภาพดอกไม้ไฟถ่ายในอินเดีย ใช้ประกอบคำศัพท์เท่านั้น