ปฏิทินล้านนา: คู่มืออ่านปั๋กขะตืน เดือนเหนือ วันศีล และวันสำคัญ

ปฏิทินล้านนา หรือที่พจนานุกรมเรียกว่า ปั๋กขะตืนล้านนา ปักขฯทืนฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋กขะตืนล้านนา) คือปฏิทินที่คนล้านนาใช้ดูวัน เดือน ปี มาแต่โบราณ ทั้งนับเดือนตามดวงจันทร์ บอกวันศีล บอกวันปี๋ใหม่เมือง และบอกวันดีวันเสียตามตำรา บทความนี้คือ คู่มือทั้งชุด ของบทความปฏิทินล้านนาบนมรดกล้านนา อธิบายหลักสั้น ๆ แนะนำว่าควรเริ่มอ่านตรงไหน และรวมทุกบทความในชุดไว้ในที่เดียว

ปั๋กขะตืนคืออะไร

คำว่า ปั๋กขะตืน ปักขฯทืนฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋กขะตืน) แปลว่า ปฏิทิน พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "แบบสำหรับดู วัน เดือน ปี" มีทั้งแบบจารึกบนหิน และแบบเขียนหรือพิมพ์บนกระดาษ มักทำเป็นตาราง

ส่วนปั๋กขะตืนล้านนา พจนานุกรมบอกว่าเป็น ปฏิทินแบบสุริยคติและจันทรคติ คือจัดวันที่ตามดวงอาทิตย์ และบอกข้างขึ้นข้างแรมตามดวงจันทร์ไปพร้อมกัน และยังมีลักษณะเฉพาะ คือบอกวันที่ควรทำหรือควรเว้นตามคำทำนายแต่โบราณ เช่น วันที่เหมาะแก่การแต่งงาน หรือวันที่ไม่ควรเผาศพ ตามที่คนล้านนาเชื่อสืบกันมา

สามเรื่องที่ควรรู้ก่อนอ่านปฏิทินล้านนา

๑. เดือนเหนือเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน

พจนานุกรมอธิบายคำว่า เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) ว่า ชาวล้านนานับเดือนเร็วกว่าชาวไทยภาคกลาง ๒ เดือน ส่วนชาวไทลื้อนับเร็วกว่า ๑ เดือน เดือนแรกของล้านนาคือ เดือนเกี๋ยง เดิอฯรกยฯง (คำเมืองอ่านว่า เดือนเกี๋ยง) ตรงกับเดือน ๑๑ ภาคกลาง ต่อด้วย เดือนยี่ เดิอฯรยี่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนยี่) ตรงกับเดือน ๑๒ และเดือน สาม สามฯ (คำเมืองอ่านว่า สาม) ตรงกับเดือนอ้ายของกรุงเทพฯ

เมื่อคนเหนือบอกว่างานใด "เดือนยี่เป็ง" จึงหมายถึงวันเพ็ญเดือน ๑๒ ของภาคกลาง ที่มาของการนับแบบนี้ และการนับแบบปากเล้มกับโหรา อ่านต่อได้ที่ เดือนเหนือ

๒. วันศีล คือวันพระแบบล้านนา

คนล้านนาเรียกวันพระว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) แบ่งเป็นสองแบบ วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ ส่วน วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๔ ค่ำในเดือนคี่ หรือแรม ๑๕ ค่ำในเดือนคู่ ทุกบทความรายเดือนในชุดนี้มีตารางวันศีลของเดือนนั้นจากปฏิทินของเรา

๓. วันและปีมีชื่อเรียกแบบล้านนา

นอกจากวันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ ซึ่งพจนานุกรมเรียกว่า วันเม็ง วันฯเมังฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเม็ง) หรือการนับวันแบบมอญ คนล้านนายังมี วันไท วันฯไท (คำเมืองอ่านว่า วันไท) ที่เอาแม่มื้อ ๑๐ ชื่อกับลูกมื้อ ๑๒ ชื่อมาจับคู่กัน และมี ปีหนไท ปีห฿นฯไท (คำเมืองอ่านว่า ปีหนไท) ที่นับปีเป็นรอบ ๑๒ ปีและรอบ ๖๐ ปี ในจารึกและใบลานจึงมักบอกวันที่ด้วยชื่อเหล่านี้ รายละเอียดอยู่ใน เดือนเหนือ เช่นกัน

ในบางปีจะมีเดือนเพิ่มขึ้นมาหนึ่งเดือน เรียกว่า อะทิกะมาส อธิกมาสฯฯ (คำเมืองอ่านว่า อะทิกะมาส) หรืออธิกมาส พจนานุกรมอธิบายว่าในปีนั้นเดือน ๑๐ เหนือจะมีสองหน และวันสำคัญทางพระพุทธศาสนาจะเลื่อนไปอีกหนึ่งเดือน

เริ่มอ่านตรงไหนดี

ถ้าเพิ่งเริ่ม แนะนำให้อ่านตามลำดับนี้

1. เดือนเหนือ เข้าใจก่อนว่าทำไมเดือนล้านนาไม่ตรงกับภาคกลาง
2. บทความรายเดือนของเดือนปัจจุบัน เริ่มที่ เดือนยี่ล้านนา เดือนของงาน ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) แล้วต่อด้วย เดือนสามล้านนา
3. วันเสียล้านนา ความเชื่อเรื่อง วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) ประจำแต่ละเดือน ที่บทความรายเดือนทุกบทอ้างถึง
4. ธาตุปีเกิด และ นาฬิกาคนเมือง ชื่อปีเกิด และการแบ่ง ยาม ยามฯ (คำเมืองอ่านว่า ยาม) ในหนึ่งวัน

แผนที่บทความชุดปฏิทินล้านนา

บทความที่ยังไม่เผยแพร่ขึ้นว่า เร็ว ๆ นี้ เมื่อออนไลน์แล้วชื่อในตารางจะเปลี่ยนเป็นลิงก์

เดือนนี้ในล้านนา (รายเดือน)

ปฏิทินรายปี

ความเชื่อในปฏิทิน (เล่าตามตำรา)

เวลาและท้องฟ้า

หาวันของตัวเอง และประวัติปฏิทิน

งานประเพณีตามปฏิทิน ที่อ่านได้แล้ว

เครื่องมือดูปฏิทินล้านนาฟรี

• ปฏิทินล้านนาวันนี้ บอกวันเดือนเหนือ ข้างขึ้นข้างแรม และวันศีลของวันนี้
• ปฏิทินรายเดือน ดูทั้งเดือนในหน้าเดียว
• แปลงวันที่ แปลงวันที่สากลเป็นวันแบบล้านนา
• วันพญาวัน วันปี๋ใหม่เมืองของแต่ละปี
• เครื่องมือโต้ตอบ: ดูวันเสียประจำเดือน · หาพระธาตุปีเกิด · นาฬิกาคนเมือง · นับถอยหลังวันสำคัญ และเครื่องมือทั้งหมดที่ ฝึกคำเมือง

สรุป

• ปฏิทินล้านนา หรือปั๋กขะตืนล้านนา เป็นปฏิทินแบบสุริยคติและจันทรคติ ที่บอกทั้งวันที่ ข้างขึ้นข้างแรม และวันดีวันเสียตามตำรา
• เดือนเหนือเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนแรกคือเดือนเกี๋ยง
• วันพระของล้านนาเรียกวันศีล มีวันศีลหน้อยและวันศีลหลวง
• ปี๋ใหม่เมืองอยู่ในเดือนเมษายน และวันพญาวันคือวันเปลี่ยนจุลศักราช
• ชุดนี้มีบทความรายเดือน ความเชื่อ เวลาและท้องฟ้า และวิธีหาวันของตัวเอง จะทยอยเพิ่มลิงก์ในหน้านี้

อยากรู้ว่าวันนี้ตรงกับเดือนเหนือเท่าไร เปิด ปฏิทินล้านนาวันนี้ ได้เลย และค้นคำเมืองเรื่องวันเดือนปีเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำว่า ปั๋กขะตืน ปั๋กขะตืนล้านนา เดือน เดือนเกี๋ยง เดือนยี่ สาม วันศีล วันศีลหน้อย วันศีลหลวง วันเม็ง วันไท ปีหนไท ปี๋ใหม่เมือง สังขานต์ล่อง วันเน่า วันพญาวัน อะทิกะมาส ยี่เป็ง วันเสีย ยาม
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา (moradoklanna.com/calendar) สำหรับวันสำคัญที่กำลังจะมาถึงในเครื่องมือนับถอยหลัง
• คำอธิบายภาพ "Thai August 2004" บนวิกิมีเดียคอมมอนส์ สำหรับข้อมูลหน้าปฏิทินปี ๒๕๔๗