
ภาพ: Chainwit. / Wikimedia Commons (CC BY 4.0) · เจดีย์ทรายช่วงสงกรานต์ที่วัดโพธิ์ กรุงเทพฯ ๒๕๖๘
เดือนเจ็ดล้านนา: ปี๋ใหม่เมือง วันศีล และวันเสียประจำเดือน
เดือนเจ็ดล้านนา หรือเดือน ๗ เหนือ คือเดือนที่ปี๋ใหม่เมืองตกอยู่ในปฏิทินล้านนา พจนานุกรมอธิบายคำว่า ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่เมือง) ว่าคือสงกรานต์ เทศกาลขึ้นปีใหม่แบบเก่า และที่คำว่า เดือน พจนานุกรมบันทึกว่าสงกรานต์ที่ภาคกลางนับเป็นเดือนห้า ล้านนานับเป็นเดือนเจ็ด บทความนี้เป็นภาพรวมของทั้งเดือน คือเดือนเจ็ดเริ่มและจบเมื่อไร วันปี๋ใหม่เมืองอยู่ตรงไหนของเดือน วันศีลและวันเสียของเดือน ส่วนรายละเอียดของแต่ละวันมีบทความของมันเองอยู่แล้ว เราพาไปอ่านต่อเป็นจุด ๆ
- เริ่มเดือน: ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนเจ็ด ตรงกับวันพุธที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐
- วันสังขานต์ล่อง: วันพุธที่ ๑๔ เมษายน ๒๕๗๐ เวลา ๑๖:๕๕ น. วันพญาวัน: วันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน ๒๕๗๐ เวลา ๒๐:๕๒ น.
- เดือนเปง: ขึ้น ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๒๑ เมษายน ๒๕๗๐
- สิ้นเดือน: แรม ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๕ พฤษภาคม ๒๕๗๐ (เดือนนี้มี ๒๙ วัน)
- เดือนถัดไป: เดือนแปดเริ่มวันพฤหัสบดีที่ ๖ พฤษภาคม ๒๕๗๐
เดือนเจ็ดคืออะไร
คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ตรง ๆ ว่า เทศกาลสงกรานต์ที่เป็นเดือนห้าของภาคกลาง จะตรงกับเดือนเจ็ดของชาวล้านนา เมื่อคนเหนือพูดว่า "เดือนเจ็ด" จึงหมายถึงช่วงเมษายนถึงต้นพฤษภาคม ที่มาของการนับแบบนี้อ่านได้ที่ เดือนเหนือ
เดือนเจ็ดเป็นเดือนเลขคี่ พจนานุกรมเรียกเดือนเลขคี่ว่า เดือนกี้ก เดิอฯรคีกฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกี้ก) คือเดือน ๑, ๓, ๕, ๗, ๙ และ ๑๑ ซึ่งมี ๒๙ วัน ข้างขึ้น ๑๕ วัน ข้างแรม ๑๔ วัน วันสุดท้ายคือแรม ๑๔ ค่ำ พจนานุกรมเรียกว่า ดั๋บกู้ หรือดับหน
ปี ๒๕๖๙ เดือนเจ็ดมี ๒๙ วันตามนี้ คือตั้งแต่วันพุธที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐ ถึงวันพุธที่ ๕ พฤษภาคม ๒๕๗๐
มีข้อยกเว้นอยู่ข้อเดียว พจนานุกรมอธิบายคำว่า เดือนแฮม เดิอฯรแรมฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนแฮม) หรือข้างแรมว่า เดือนคี่มีข้างแรม ๑๔ วัน ยกเว้นเดือน ๗ และเดือน ๙ ของปีที่เป็นอธิกวาร ซึ่งข้างแรมมี ๑๕ วัน ปีนี้เดือนเจ็ดมี ๒๙ วัน จึงไม่ใช่กรณีนั้น
ปี๋ใหม่เมืองอยู่ตรงไหนของเดือนเจ็ด
ปี๋ใหม่เมืองไม่ได้เริ่มที่ต้นเดือน ปี ๒๕๖๙ ต้นเดือนเจ็ดคือวันที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐
วันสำคัญเรียงกันอยู่กลางข้างขึ้น ตั้งแต่ขึ้น ๘ ค่ำถึงขึ้น ๑๒ ค่ำ
- วันสังขานต์ล่อง วันฯสํฯขาน์ตฯล่อฯง (คำเมืองอ่านว่า วันสังขานต์ล่อง) วันพุธที่ ๑๔ เมษายน ตรงกับขึ้น ๘ ค่ำ
- วันเน่า วันฯเนาฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเน่า) วันพฤหัสบดีที่ ๑๕ เมษายน ขึ้น ๙ ค่ำ
- วันพญาวัน วันฯพยฯาวันฯ (คำเมืองอ่านว่า วันพญาวัน) วันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน ขึ้น ๑๐ ค่ำ
- วันปากปี๋ วันฯปากฯปี (คำเมืองอ่านว่า วันปากปี๋) วันเสาร์ที่ ๑๗ เมษายน ขึ้น ๑๑ ค่ำ
- วันปากเดือน วันฯปากฯเดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า วันปากเดือน) วันอาทิตย์ที่ ๑๘ เมษายน ขึ้น ๑๒ ค่ำ
วันปากปี๋กับวันปากเดือนในที่นี้นับต่อจากวันพญาวันไป ๑ และ ๒ วัน ตามที่พจนานุกรมนิยามไว้ ส่วนที่เหลือมาจากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
มีสองเรื่องที่ชวนสับสน เรื่องแรก วันปากเดือน ไม่ใช่วันขึ้น ๑ ค่ำของเดือนเจ็ด วันขึ้น ๑ ค่ำคือ ๗ เมษายน ๒๕๗๐ ส่วนวันปากเดือนตามพจนานุกรมคือวันที่ถัดจากวันปากปี๋ไป ๑ วัน ปีนี้ตรงกับ ๑๘ เมษายน เรื่องที่สอง พจนานุกรมนับปี๋ใหม่เมืองว่า ปกติมี ๓ วัน คือสังขานต์ล่อง เน่า และพญาวัน (ดูคำอธิบายของ ป๋าเวณีปี๋ใหม่ ประเพณีสงกรานต์) ส่วนบทความ วันพญาวัน นับต่อไปถึงปากปี๋และปากเดือนเป็น ๕ วัน ทั้งสองแบบอ่านได้ ขึ้นกับว่าจะนับถึงวันไหน
วันสังขานต์ล่องปีนี้ยังตรงกับขึ้น ๘ ค่ำ ซึ่งเป็นวันศีลหน้อย ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาจึงบอกว่าเป็นวันพระด้วย
ปีเก่ากับปีใหม่ในเดือนเดียว
เดือนเจ็ดเป็นเดือนที่คาบเกี่ยวสองปี ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาให้จุลศักราช ๑๓๘๘ ถึงวันพฤหัสบดีที่ ๑๕ เมษายน และเปลี่ยนเป็น ๑๓๘๙ ในวันพญาวัน คือวันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน เวลา ๒๐:๕๒ น. ปีใหม่ล้านนาจึงเปลี่ยนกลางเดือนเจ็ด ไม่ใช่ต้นเดือน และไม่ใช่วันที่ ๑ มกราคม เรื่องปีใหม่สองหนอ่านต่อได้ที่ ปีใหม่แบบคนเมือง
ไม่ได้ตกวันเดิมทุกปี และบางปีไม่ใช่เดือนเจ็ด
พจนานุกรมบันทึกว่าปี๋ใหม่เมือง "บางปีอาจจะไม่ตรงกับวันที่ ๑๓-๑๕" ให้ดูจากปฏิทินล้านนา งานวิจัยของ สรัสวดี อ๋องสกุล และ Volker Grabowsky (๒๐๒๒) ว่าด้วยประเพณีปีใหม่ของเชียงใหม่ ระบุว่าสงกรานต์ตรงกับเดือนเจ็ดของปฏิทินล้านนา หรือเดือนแปดในบางปี
ลองเลือกปีในเครื่องมือด้านล่างเพื่อดูวันและเวลาที่ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาคำนวณได้ ปี ๒๕๗๑ จะเห็น วันเน่า ๒ วัน ส่วนปี ๒๕๗๒ ปฏิทินวางวันพญาวันไว้ในเดือนแปด ปีที่เดือนไม่ตรงปกติแบบนี้ควรเทียบกับปฏิทินของวัดอีกครั้ง
วันสำคัญเดือนเจ็ด ๒๕๖๙
วันพระในคำเมืองเรียกว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) พจนานุกรมแบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๔ ค่ำเดือนคี่ เดือนเจ็ดเป็นเดือนคี่ วันศีลหลวงวันสุดท้ายจึงตรงกับแรม ๑๔ ค่ำ ส่วนขึ้น ๑๕ ค่ำคือ เดือนเปง เดิอฯรเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนเปง) วันเดือนเพ็ญ
| วันที่ | วันทางจันทรคติ | ความสำคัญ |
|---|---|---|
| พุธ ๗ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนเจ็ด | วันแรกของเดือนเจ็ด |
| พุธ ๑๔ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๘ ค่ำ | วันสังขานต์ล่อง (๑๖:๕๕ น.) · วันศีลหน้อย |
| พฤหัสบดี ๑๕ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๙ ค่ำ | วันเน่า |
| ศุกร์ ๑๖ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๐ ค่ำ | วันพญาวัน (๒๐:๕๒ น.) · จุลศักราชใหม่เริ่ม |
| เสาร์ ๑๗ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๑ ค่ำ | วันปากปี๋ |
| อาทิตย์ ๑๘ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๒ ค่ำ | วันปากเดือน |
| พุธ ๒๑ เม.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๕ ค่ำ | เดือนเปง · วันศีลหลวง |
| พฤหัสบดี ๒๙ เม.ย. ๒๕๗๐ | แรม ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| พุธ ๕ พ.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๑๔ ค่ำ | วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนเจ็ด |
วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา เวลาเป็นเวลาราชการไทยที่คำนวณตามสูตรสุริยยาตร งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง ถ้าอยากเห็นเดือนเจ็ดในปฏิทินทั้งปี แตะวันที่ในปฏิทินด้านล่างเพื่อดูวันทางจันทรคติของวันนั้น
นับถอยหลังสู่ปี๋ใหม่เมืองอยู่ที่ต้นบทความ
อ่านต่อ: แต่ละวันและแต่ละประเพณี
บทความนี้ไม่เล่าซ้ำสิ่งที่มีอยู่แล้ว ถ้าอยากรู้เรื่องใดของเดือนเจ็ด ไปที่นี่
- ว่าแต่ละวันทำอะไร (จุดประทัดไล่ปีเก่า ห้ามด่าทอวันเน่า ตานขันเข้า ตานตุง แกงบ่าหนุนวันปากปี๋): วันพญาวัน มีตารางทุกวันในตารางเดียว
- ขนซายเข้าวัดและเจดีย์ทราย (เจ๋ดีย์ซาย เจดียฯซายฯ, คำเมืองอ่านว่า เจ๋ดีย์ซาย): อยู่ในหัวข้อวันเน่าของ วันพญาวัน
- ดำหัว ดำห฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ดำหัว) ความหมายเดิม เครื่องดำหัว และขั้นตอน: ดำหัว
- ตานตุง ทาฯนฯทุง (คำเมืองอ่านว่า ตานตุง) และตุงชนิดต่าง ๆ: ตุงล้านนา กับหัวข้อ ตุง ธงของคนล้านนา
- ปีใหม่ ๑ มกราคมกับปี๋ใหม่เมือง และคำอวยพร: ปีใหม่แบบคนเมือง
คำประจำเดือนเจ็ด: เน่า
คำที่เราขอให้เป็นคำประจำเดือนเจ็ดคือ เน่า เนั่าฯ (คำเมืองอ่านว่า เน่า) เพราะพจนานุกรมรวมสองความหมายไว้ในรายการเดียวกัน ความหมายแรกคือวันเนาว์ วันถัดจากวันมหาสงกรานต์หรือวันสังขานต์ล่อง ความหมายที่สองคือเสียและมีกลิ่นเหม็น เช่น ปลาเน่า เนื้อเน่า ผลไม้เน่า พจนานุกรมไม่ได้บอกว่าสองความหมายนี้มาจากรากเดียวกันหรือไม่ จึงขอเพียงชี้ให้เห็นว่าคำเดียวมีสองเรื่อง
รายการนี้ยังบอกว่า ปกติแต่ละปีมีวันเน่า ๑ วัน ปีที่มีวันเน่า ๒ วัน เรียกว่า อธิกปูติ ปีนี้ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนามีวันเน่าวันเดียว คือวันที่ ๑๕ เมษายน ส่วนปีที่มี ๒ วันเลือกดูได้ในเครื่องมือเลือกปีข้างต้น
วันเสียเดือนเจ็ด: เสียผั๋ดกั๋บเสาร์
คนล้านนาถือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) คือวันอัปมงคลประจำแต่ละเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ใช้ท่องจำไว้ว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์"
ตามกลอนนี้ เดือนสาม เดือนเจ็ด และเดือนสิบเอ็ด มีวันเสียคือ วันพฤหัสบดี (ผั๋ด) กับ วันเสาร์ ปี ๒๕๖๙ เดือนเจ็ดจึงมีวันเสียดังนี้
- วันพฤหัสบดี: ๘, ๑๕, ๒๒, ๒๙ เมษายน ๒๕๗๐
- วันเสาร์: ๑๐, ๑๗, ๒๔ เมษายน และ ๑ พฤษภาคม ๒๕๗๐
ต่อจากเดือนเจ็ด
เดือนแปดเริ่มวันพฤหัสบดีที่ ๖ พฤษภาคม ๒๕๗๐ ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา บทความเดือนแปดจะตามมา ระหว่างนี้ดูรายชื่อบทความรายเดือนทั้งชุดได้ที่ ปฏิทินล้านนา: คู่มือทั้งชุด ดูทั้งปีที่ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ และอ่านเดือนก่อนหน้าได้ที่ เดือนหกล้านนา (เดือนห้า และ เดือนสี่ ก็อยู่ในชุดเดียวกัน)
สรุป
- เดือนเจ็ด คือเดือน ๗ เหนือ ตรงกับเดือนห้าภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๗ เมษายน ถึง ๕ พฤษภาคม ๒๕๗๐ และมี ๒๙ วัน เพราะเป็นเดือนคี่
- วันสังขานต์ล่องตรงกับวันพุธที่ ๑๔ เมษายน เวลา ๑๖:๕๕ น. และวันพญาวันตรงกับวันศุกร์ที่ ๑๖ เมษายน เวลา ๒๐:๕๒ น. จุลศักราชเปลี่ยนจาก ๑๓๘๘ เป็น ๑๓๘๙ กลางเดือน บางปีปฏิทินวางวันเหล่านี้ไว้เดือนแปด ควรเทียบปฏิทินวัด
- เดือนเปงคือวันพุธที่ ๒๑ เมษายน วันศีลของเดือนคือ ๑๔ และ ๒๑ เมษายน กับ ๒๙ เมษายน และ ๕ พฤษภาคม
- คำว่า เน่า ในพจนานุกรมมีทั้งวันเนาว์และความหมายว่าเสีย ปีที่มีวันเน่า ๒ วันเรียกอธิกปูติ
- ตามกลอนวันเสีย เดือนเจ็ด "เสียผั๋ดกั๋บเสาร์" คือวันพฤหัสบดีและวันเสาร์
ค้นคำเกี่ยวกับปี๋ใหม่เมืองเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านเรื่องดำหัวต่อได้ที่ ดำหัว
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ปี๋ใหม่เมือง(https://moradoklanna.com/dict/?ปี๋ใหม่เมือง) · เดือน(https://moradoklanna.com/dict/?เดือน) · เน่า(https://moradoklanna.com/dict/?เน่า) · วันเน่า(https://moradoklanna.com/dict/?วันเน่า) · วันปากเดือน(https://moradoklanna.com/dict/?วันปากเดือน) · วันเสีย(https://moradoklanna.com/dict/?วันเสีย)
- ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๗ เมษายน ถึง ๕ พฤษภาคม ๒๕๗๐
- Sarassawadee Ongsakul & Volker Grabowsky. (2022). The New Year Festival in the Cultural History of Chiang Mai: Importance and Changes. Southeast Asian Studies 11(1), 137–. https://doi.org/10.20495/seas.11.1_137
- ภาพประกอบ: Chainwit. / Wikimedia Commons (CC BY 4.0) เจดีย์ทรายช่วงสงกรานต์ที่วัดโพธิ์ กรุงเทพฯ ไม่ใช่ภาพจากล้านนา ใช้แสดงธรรมเนียมเจดีย์ทรายที่พจนานุกรมบันทึกว่าก่อในสงกรานต์
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 24 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ปี๋ใหม่เมือง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 24 คำ จำได้แค่ไหน?


