ดำหัว: ประเพณีขอขมาและขอพรผู้ใหญ่ในปี๋ใหม่เมือง

ดำหัว ดำห฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ดำหัว) คือพิธีที่ลูกหลานนำข้าวตอกดอกไม้ ธูปเทียน และ น้ำขมิ้นส้มป่อย ไป ขอขมาและขอพรผู้ใหญ่ ที่เคารพนับถือในช่วง ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่เมือง) หรือสงกรานต์ของล้านนา เป็นประเพณีที่ยังทำกันทุกบ้านจนทุกวันนี้ และเป็นช่วงเวลาที่ครอบครัวล้านนาได้กลับมาพบกันพร้อมหน้า

ดำหัว แปลว่าอะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาให้ความหมายของ ดำหัว ไว้สองข้อ ข้อแรกคือ "สระผม" คือการทำความสะอาดศีรษะด้วยน้ำและพืชสมุนไพร เช่น มะกรูด ข้อที่สองคือ พิธีแสดงความเคารพผู้อาวุโสหรือผู้มีบุญคุณ ในเทศกาลต่าง ๆ เช่น สงกรานต์

ความหมายแรกนี้เองที่อธิบายว่าทำไมพิธีจึงชื่อว่า "ดำหัว" เพราะเดิมเป็นการ ชำระศีรษะ ของผู้ใหญ่ด้วยน้ำหอมจริง ๆ ส่วนคำว่า ห๋ดน้ำดำหัว ห฿ดฯนาฯดำห฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ห๋ดน้ำดำหัว) ที่คนไทยภาคอื่นคุ้นในรูป "รดน้ำดำหัว" พจนานุกรมอธิบายว่า "รดน้ำผู้ใหญ่ ผู้ที่เคารพนับถือ ผู้มีพระคุณ"

ดำหัวแบบโบราณ: รดน้ำลงบนหัวจริง ๆ

ดำหัวในทุกวันนี้ ผู้ใหญ่มักจุ่มมือในน้ำส้มป่อยแล้วลูบศีรษะตัวเองพอเป็นพิธี แต่บันทึกเก่าเล่าว่าในอดีตมีการ รดน้ำลงบนศีรษะจริง ๆ

ศาสนาจารย์ แดเนียล แมคกิลวารี มิชชันนารีชาวอเมริกันที่เดินทางมาถึงเชียงใหม่ใน พ.ศ. ๒๔๑๐ บันทึกไว้ในหนังสือ A Half Century Among the Siamese and the Lāo (พ.ศ. ๒๔๕๕) ว่า เมื่อถึงปีใหม่ เจ้านาย ขุนนาง และผู้มีอิทธิพลทั้งหลายจะไป "ดำหัว" เจ้าหลวงเชียงใหม่ เพื่ออวยพรปีใหม่

ชื่อ "ดำหัว" หมายถึง "การอาบหัว" … คือการอาบน้ำศีรษะของเจ้าหลวงด้วยน้ำที่รดลงไป เริ่มจากเจ้านายและขุนนางตามลำดับยศ ไล่ลงไปจนถึงราษฎรที่ต่ำต้อยที่สุด — แดเนียล แมคกิลวารี (พ.ศ. ๒๔๕๕) แปลความโดยมรดกล้านนา

ดำหัวใคร และดำหัวเมื่อไร

พจนานุกรมระบุผู้ที่ลูกหลานไปดำหัวไว้ว่า ได้แก่ มารดา บิดา ปู่ ย่า ตา ยาย ครูอาจารย์ พระสงฆ์ ตลอดจนผู้มีพระคุณอื่น ๆ ผู้เฒ่าผู้แก่ในบ้านที่คนเมืองเรียกว่า อุ๊ย อุ้ (คำเมืองอ่านว่า อุ๊ย) จึงมักเป็นคนแรกที่ลูกหลานไปดำหัว

เครื่องดำหัว: นำอะไรไปบ้าง

ตามคำอธิบายในพจนานุกรม ลูกหลานจะนำ ข้าวตอก ดอกไม้ ธูปเทียน น้ำอบ น้ำหอม และน้ำขมิ้นส้มป่อย พร้อม เครื่องอุปโภคบริโภค อันพึงควร ไปมอบให้ผู้ใหญ่

หอจดหมายเหตุ มฟล. ยกตัวอย่างของที่นิยมนำไปดำหัวไว้ใกล้เคียงกัน คือ ผ้าขะม้า เสื้อ ผ้าถุง ผ้าเช็ดหน้า พืชผลและผลไม้ตามฤดูกาล และเครื่องประดับแบบโบราณอย่าง ต้นดอก ต้นเทียน ต้นผึ้ง หมากสุ่ม หมากเบ็ง หากไปกันเป็นหมู่คณะ ของทั้งหมดจะบรรจุใน จองอ้อย หรือ จองตาน ชอฯงทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า จองตาน) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็นแคร่หามรูปกระบะ มีคานสำหรับหาม

น้ำขมิ้นส้มป่อย หัวใจของการดำหัว

น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย นาฯํ้เขั้าหิ้มฯรส฿้มฯป่อฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย) คือน้ำสะอาดผสมผงขมิ้น แช่ฝัก ส้มป่อย ส฿มฯป่อฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ส้มป่อย) แห้ง หรือฝักที่ปิ้งไฟจนเกรียมหอม พจนานุกรมบันทึกว่าภายหลังคนไม่นิยมใส่ผงขมิ้นแล้ว แต่เติมน้ำหอมและดอกไม้หอมแห้ง เช่น ดอกสารภี คำฝอย พยอม ประยงค์ หรือดอกไม้สด เช่น มะลิ กลีบกุหลาบ

งานวิจัยของ พระมหาศิวกร ปญฺญาวชิโร และคณะ (๒๕๖๙) อธิบายว่าชาวล้านนาถือส้มป่อยเป็น ไม้มงคลที่ปัดเป่าสิ่งไม่ดี น้ำส้มป่อยที่ใช้ในวันสงกรานต์จึงเปรียบเหมือน น้ำมนต์ ที่ชำระสิ่งอัปมงคลออกไปพร้อมปีเก่า และเริ่มปีใหม่อย่างเป็นสิริมงคล

ขั้นตอนการดำหัวผู้ใหญ่

หอจดหมายเหตุ มฟล. แบ่งการดำหัวไว้เป็น ๓ แบบ ตามผู้ที่ได้รับการดำหัว

ลำดับการดำหัวผู้ใหญ่ ตามที่พจนานุกรมและหอจดหมายเหตุ มฟล. อธิบายไว้ มีดังนี้

1. เตรียมเครื่องดำหัว: จัดข้าวตอกดอกไม้ ธูปเทียน และน้ำขมิ้นส้มป่อยใส่ขันหรือสะหลุง พร้อมของที่จะมอบให้
2. ยกขันขึ้นและกล่าวคำขอขมา: ลูกหลานนั่งต่อหน้าผู้ใหญ่ ยกเครื่องสักการะขึ้น แล้วกล่าว กำสูมา ขอโทษในสิ่งที่เคยล่วงเกินด้วย กาย วาจา และใจ ตลอดปีที่ผ่านมา
3. ผู้ใหญ่รับขันและให้พร: ผู้ใหญ่รับเครื่องดำหัว แล้วกล่าวคำอวยพร คำเมืองเรียกการให้พรว่า ปั๋นปอน ปันฯพอฯร (คำเมืองอ่านว่า ปั๋นปอน) พจนานุกรมระบุว่าผู้รับสูมาจะอวยพรให้ มีความสุขสวัสดี มีโชคมีลาภ
4. ลูบหัวด้วยน้ำส้มป่อย: หลังให้พร ผู้ใหญ่จุ่มมือในน้ำส้มป่อยแล้ว ลูบผมของตนเอง เป็นสิริมงคล และอาจลูบหัวให้ลูกหลานต่อด้วย (ดูแท็บ "ดำหัวผู้น้อย" ข้างบน)

ดำหัวบอกอะไรเกี่ยวกับคนล้านนา

ดำหัวไม่ได้เป็นเพียงพิธีปีใหม่ แต่ช่วย ผูกคนในครอบครัวและชุมชนไว้ด้วยกัน ลูกหลานที่ไปทำงานต่างถิ่นได้กลับบ้านมากราบผู้ใหญ่ ความขุ่นเคืองในรอบปีก็ได้คลี่คลายผ่านคำขอสูมา งานวิจัยเรื่องส้มป่อยข้างต้นสรุปว่าการดำหัวเป็นทั้ง การแสดงความกตัญญู และการสร้าง ความสมานสามัคคีในครอบครัวและชุมชน

ทุกวันนี้หน่วยงานและสถาบันในภาคเหนือก็ยังจัดพิธีดำหัวผู้ใหญ่ขององค์กรทุกปี เช่น มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง เชียงราย จัดพิธีรดน้ำดำหัวอธิการบดีและผู้บริหารอาวุโสทุกปีมาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๔ โดยเชิญผู้นำชุมชนรอบมหาวิทยาลัยมาร่วมด้วย

สรุป

• ดำหัว เดิมแปลว่า "สระผม" และกลายเป็นชื่อพิธีขอขมาและขอพรผู้ใหญ่ในปี๋ใหม่เมือง
• บันทึกของแมคกิลวารี (พ.ศ. ๒๔๑๐) แสดงว่าดำหัวแบบโบราณคือการรดน้ำลงบนศีรษะของเจ้าหลวงจริง ๆ
• เครื่องดำหัวหลักคือ ข้าวตอก ดอกไม้ ธูปเทียน และ น้ำขมิ้นส้มป่อย ซึ่งชาวล้านนาเชื่อว่าชำระสิ่งอัปมงคล
• ลูกหลานกล่าวคำ สูมา ผู้ใหญ่ ปั๋นปอน (ให้พร) แล้วลูบหัวตนเองด้วยน้ำส้มป่อย ไม่รดน้ำที่มือ

ค้นคำล้านนาเกี่ยวกับปี๋ใหม่เมืองเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำล้านนาของวันสงกรานต์ ตุง และยี่เป็งได้ที่บทความ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ดำหัว · น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย · สูมา · ปั๋นปอน
• McGilvary, D. (๒๔๕๕). A Half Century Among the Siamese and the Lāo: An Autobiography (บทที่ ๗ Pioneer Work). Project Gutenberg (ฉบับแปลไทย: กึ่งศตวรรษในหมู่คนไทยและคนลาว, มติชน)
• หอจดหมายเหตุมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง. (๒๕๖๙). พิธีดำหัวอธิการบดี. MFU Archive
• พระมหาศิวกร ปญฺญาวชิโร, พระปลัดสุกฤษฏิ์ ปิยสีโล, พระครูใบฎีกาเฉลิมพล อริยวํโส และพระครูโสภิตชัยวงศ์. (๒๕๖๙). ส้มป่อย: บทบาทในพิธีกรรมและความเชื่อท้องถิ่นล้านนา. วารสารสังคมศาสตร์และศาสตร์รวมสมัย ๗(๑)