ภาพ: Carlos Adampol Galindo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง: คำล้านนาในประเพณีรอบปี
ปีหนึ่งของคนล้านนามีประเพณีใหญ่สองงานที่ทุกบ้านรอคอย คือ ยี่เป็ง ยี่เพงฯ กับ ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ และของที่เห็นได้ในทั้งสองงานคือ ตุง ทุง บทความนี้รวมคำล้านนาที่ใช้ในประเพณีรอบปี พร้อมความหมายจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ซึ่งเรียกประเพณีว่า ป๋าเวณี ปาเวณี เช่น ป๋าเวณีปี๋ใหม่ – ประเพณีสงกรานต์
ทำไมยี่เป็งคือ "เดือนสอง"
| ประเพณี | เดือนล้านนา | ตรงกับภาคกลาง |
|---|---|---|
| ยี่เป็ง | เดือน ๒ เหนือ ขึ้น ๑๕ ค่ำ | เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ |
| ปี๋ใหม่ (สงกรานต์) | เดือน ๗ | เดือน ๕ |
โคมและประทีป: คำล้านนาเรื่องแสงไฟ
คำล้านนาที่เกี่ยวกับโคมและประทีปมีหลายคำ แต่ละคำต่างกันที่รูปร่างและเวลาที่ใช้ พจนานุกรมระบุว่า ผังผะตี้บ นิยมจุดบูชาใน ประเพณีเดือนยี่เป็ง และ โกมลอย นิยมมากใน ประเพณีลอยกระทง
โกมไฟ โค฿มฯไฟ — เครื่องเล่นทำด้วยกระดาษรูปทรงกระบอก โครงไม้ไผ่ มีก้อนเชื้อเพลิงแขวนที่ปากโคม จุดไฟแล้วลอยขึ้นฟ้า ปล่อยเวลากลางคืน (เรียก ว่าวไฟ ก็ได้)
โกมลอย โค฿มฯลอฯยฯ — ทำด้วยกระดาษว่าวรูปกลมรีคล้ายลูกโป่ง บรรจุควันร้อนให้ลอยขึ้น ปล่อยเวลากลางวัน ที่อากาศแจ่มใส นิยมมากในประเพณีลอยกระทง (เรียก ว่าวควัน ว่าวลม ว่าวฮม ก็ได้)
โกมผั๋ด โค฿มฯผัดฯ — โคมรูปทรงกระบอก มีเพลาหมุนได้รอบตัว เขียนรูปไว้บนส่วนที่หมุน จุดไฟตรงกลางแล้วโคมจะหมุน มองเห็นรูปต่าง ๆ
ผังผะตี้บ — ประทีปที่ใช้ ผัง (เครื่องปั้นดินเผารูปแบนคล้ายจาน) บรรจุขี้ผึ้งหรือน้ำมัน ใช้ด้ายเป็นไส้ นิยมจุดเป็นพุทธบูชาใน ประเพณีเดือนยี่เป็ง
คำล้านนาในปี๋ใหม่เมือง
ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ คือศักราชใหม่ หรือเทศกาลสงกรานต์ วันสำคัญแต่ละวันมีชื่อเรียกเฉพาะ
| วัน | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| วันสังขานต์ล่อง | วันฯสํฯขาน์ตฯล่อฯง | วันมหาสงกรานต์ วันที่พระอาทิตย์ย่างเข้าสู่ราศีเมษ |
| วันเน่า | วันฯเนาฯ | วันเนาว์ วันที่พระอาทิตย์อยู่ระหว่างราศีมีนกับราศีเมษ |
| วันพญาวัน | วันฯพยฯาวันฯ | วันเถลิงศก วันเปลี่ยนจุลศักราชเป็นปีใหม่ |
คำกิจกรรมในปี๋ใหม่ที่ควรรู้
- ดำหัว ดำห฿วฯ — พิธีแสดงความเคารพผู้อาวุโสหรือผู้มีบุญคุณ นำข้าวตอก ดอกไม้ ธูปเทียน น้ำขมิ้นส้มป่อย ไปขอขมา ผู้รับจะกล่าวคำอวยพรให้
- ก๋ำผึ๋ กำผึ — เหวี่ยง โปรย อย่างเล่นสาดน้ำสงกรานต์
- ก่อกู่ กํอฯกู่ — สร้างสถูปหรือเจดีย์รำลึกถึงผู้ล่วงลับ ช่วงสงกรานต์ลูกหลานกลับบ้านมาทำบุญ ดำหัวกู่
- แป๋งบ้าน แปลฯงบ้าฯนฯ — ทำบุญสืบชะตาหมู่บ้านในช่วงสงกรานต์
ตุง: ธงของคนล้านนา
ตุง ทุง คือธง ทำจากผ้า โลหะ กระดาษ หรือไม้ ใช้เป็นเครื่องหมายหรือเครื่องบูชาตามประเพณี พจนานุกรมบอกว่าตุงเป็น เครื่องหมายทั้งคนเป็นและคนตาย
ในปี๋ใหม่ คนล้านนา ตานตุง ทาฯนฯทุง คือถวายตุง โดยปักตุงบนกองเจดีย์ทราย ตุงที่นิยมคือ ตุง ๑๒ ราศี หรือตุงตั๋วเปิ้ง ที่มีรูปสัตว์ประจำปีเกิด หวังเป็นสิริมงคลแก่ตนเองและครอบครัว เจดีย์ทรายยังประดับด้วย จ้อน้อย ชํอฯน้อฯย (ธงสามเหลี่ยมขนาดจิ๋ว) และใช้ เขือง เขิอฯง (ไม้ตระกูลปาล์ม) ผูกช่อและตุงปักเจดีย์ทราย
ตุงชนิดอื่น ๆ
- ตุงกะด้าง ทุงระฯกด้างฯ — ธงทำด้วยแผ่นไม้หรือแผ่นโลหะ ทำลวดลายดอกไม้ สัตว์หิมพานต์ หรือลายสัตว์ ๑๒ ราศี ลงรักปิดทอง ตั้งไว้เป็นเครื่องสักการะ
- ตุงจั๋กเข็๋บ ทุงจักฯเขัปฯ — ธงตะขาบ แขวนบนเสาไม้ไผ่ใกล้วัด เป็นสัญลักษณ์ว่าวัดนั้นมีผู้มาจองกฐิน
- ตุงไส้หมู ทุงไส้หู — ธงกระดาษตัดพับทบหลายชั้น เป็นพวงคล้ายไส้หมู
- ตุงก้าคิง ทุงค่าฯฅิงฯ — ตุงที่ยาวเท่าความสูงของคน ใช้ในพิธีสืบชะตา
สรุป
| ประเพณี | คำที่ควรรู้ |
|---|---|
| ยี่เป็งและลอยกระทง | ผังผะตี้บ · โกมลอย · ปะตู๋ป่า · (โคมอื่น: โกมไฟ · โกมผั๋ด) |
| ปี๋ใหม่ | วันสังขานต์ล่อง · วันเน่า · วันพญาวัน · ดำหัว · ก๋ำผึ๋ · ก่อกู่ |
| ทั้งสองงาน | ตุง · ตานตุง · ตุง ๑๒ ราศี · จ้อน้อย |
ยี่เป็งปีนี้ใกล้มาถึงแล้ว ลองค้นคำล้านนาในประเพณีเพิ่มเติมใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเมืองที่ใช้ในตลาดได้ที่บทความ ไปกาดแบบคนเมือง
