มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ผู้คนปล่อยโกมไฟในเทศกาลยี่เป็ง เชียงใหม่

ภาพ: Carlos Adampol Galindo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง: คำล้านนาในประเพณีรอบปี

ปีหนึ่งของคนล้านนามีประเพณีใหญ่สองงานที่ทุกบ้านรอคอย คือ ยี่เป็ง ยี่เพงฯ กับ ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ และของที่เห็นได้ในทั้งสองงานคือ ตุง ทุง บทความนี้รวมคำล้านนาที่ใช้ในประเพณีรอบปี พร้อมความหมายจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ซึ่งเรียกประเพณีว่า ป๋าเวณี ปาเวณี เช่น ป๋าเวณีปี๋ใหม่ – ประเพณีสงกรานต์

ทำไมยี่เป็งคือ "เดือนสอง"

ℹ️ ข้อมูล
พจนานุกรมอธิบายคำว่า เดือน ไว้ว่า ชาวล้านนา นับเดือนเร็วกว่าชาวไทยภาคกลาง ๒ เดือน (ชาวไทลื้อเร็วกว่า ๑ เดือน) จึงเป็นที่มาของชื่อ "ยี่เป็ง" คือ วันเพ็ญเดือนยี่ (เดือน ๒) ของล้านนา
ประเพณี เดือนล้านนา ตรงกับภาคกลาง
ยี่เป็ง เดือน ๒ เหนือ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ
ปี๋ใหม่ (สงกรานต์) เดือน ๗ เดือน ๕
ยี่เพงฯ
ยี่เป็ง
น.ยี่เพ็ญ - เดือน ๒ เหนือ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ตรงกับเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ -ของภาคกลาง หรือวันเพ็ญเดือน ๑๒
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

นับถอยหลังจากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา

โคมและประทีป: คำล้านนาเรื่องแสงไฟ

คำล้านนาที่เกี่ยวกับโคมและประทีปมีหลายคำ แต่ละคำต่างกันที่รูปร่างและเวลาที่ใช้ พจนานุกรมระบุว่า ผังผะตี้บ นิยมจุดบูชาใน ประเพณีเดือนยี่เป็ง และ โกมลอย นิยมมากใน ประเพณีลอยกระทง

โกมไฟ โค฿มฯไฟ — เครื่องเล่นทำด้วยกระดาษรูปทรงกระบอก โครงไม้ไผ่ มีก้อนเชื้อเพลิงแขวนที่ปากโคม จุดไฟแล้วลอยขึ้นฟ้า ปล่อยเวลากลางคืน (เรียก ว่าวไฟ ก็ได้)

ผังฯผทีปฯ,-ระฯบทีปฯ
ผังผะตี้บ
น.ประทีป - ตะเกียงหรือโคมที่ใช้ผัง ที่เป็นเครื่องปั้นดินเผารูปแบน คล้ายจานบรรจุขี้ผึ้งหรือน้ำมันก๊าด เป็นต้น ใช้ด้ายเป็นไส้ ผังผะตี้บนิยมใช้จุดเป็นพุทธบูชาในเทศกาลต่างๆ เช่น ประเพณีเดือนยี่เป็ง เป็นต้น; ผางผะตี้บ ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
💡 เกร็ดความรู้
ซุ้มประตูที่ประดับด้วยกิ่งไม้ ใบไม้ ต้นกล้วย ต้นอ้อย ในเทศกาลลอยกระทง คนล้านนาเรียกว่า ปะตู๋ป่า ปตูป่า

คำล้านนาในปี๋ใหม่เมือง

ปี๋ใหม่ ปีให่มฯ คือศักราชใหม่ หรือเทศกาลสงกรานต์ วันสำคัญแต่ละวันมีชื่อเรียกเฉพาะ

วัน อักษรล้านนา ความหมาย (ตามพจนานุกรม)
วันสังขานต์ล่อง วันฯสํฯขาน์ตฯล่อฯง วันมหาสงกรานต์ วันที่พระอาทิตย์ย่างเข้าสู่ราศีเมษ
วันเน่า วันฯเนาฯ วันเนาว์ วันที่พระอาทิตย์อยู่ระหว่างราศีมีนกับราศีเมษ
วันพญาวัน วันฯพยฯาวันฯ วันเถลิงศก วันเปลี่ยนจุลศักราชเป็นปีใหม่
⚠️ ข้อควรระวัง
พจนานุกรมหมายเหตุไว้ว่า วันสังขานต์ล่อง ไม่ได้ตรงกับวันที่ ๑๓ เมษายนเสมอไป ปฏิทินล้านนาเป็นแบบสุริย-จันทรคติ วันจึงเลื่อนไปตามการคำนวณ เช่น พ.ศ. ๒๕๖๔ ตรงกับวันที่ ๑๔ เมษายน

คำกิจกรรมในปี๋ใหม่ที่ควรรู้

  • ดำหัว ดำห฿วฯ — พิธีแสดงความเคารพผู้อาวุโสหรือผู้มีบุญคุณ นำข้าวตอก ดอกไม้ ธูปเทียน น้ำขมิ้นส้มป่อย ไปขอขมา ผู้รับจะกล่าวคำอวยพรให้
  • ก๋ำผึ๋ กำผึ — เหวี่ยง โปรย อย่างเล่นสาดน้ำสงกรานต์
  • ก่อกู่ กํอฯกู่ — สร้างสถูปหรือเจดีย์รำลึกถึงผู้ล่วงลับ ช่วงสงกรานต์ลูกหลานกลับบ้านมาทำบุญ ดำหัวกู่
  • แป๋งบ้าน แปลฯงบ้าฯนฯ — ทำบุญสืบชะตาหมู่บ้านในช่วงสงกรานต์

ตุง: ธงของคนล้านนา

ตุง ทุง คือธง ทำจากผ้า โลหะ กระดาษ หรือไม้ ใช้เป็นเครื่องหมายหรือเครื่องบูชาตามประเพณี พจนานุกรมบอกว่าตุงเป็น เครื่องหมายทั้งคนเป็นและคนตาย

ตุงแขวนเรียงเป็นแถวในวัด
ตุงที่วัดหิรัญญวาส เชียงราย · ภาพ: Iudexvivorum / Wikimedia Commons (CC0)

ในปี๋ใหม่ คนล้านนา ตานตุง ทาฯนฯทุง คือถวายตุง โดยปักตุงบนกองเจดีย์ทราย ตุงที่นิยมคือ ตุง ๑๒ ราศี หรือตุงตั๋วเปิ้ง ที่มีรูปสัตว์ประจำปีเกิด หวังเป็นสิริมงคลแก่ตนเองและครอบครัว เจดีย์ทรายยังประดับด้วย จ้อน้อย ชํอฯน้อฯย (ธงสามเหลี่ยมขนาดจิ๋ว) และใช้ เขือง เขิอฯง (ไม้ตระกูลปาล์ม) ผูกช่อและตุงปักเจดีย์ทราย

ทุง 12 ราศี
ตุง ๑๒ ราศี
น.ธงนักษัตรรูปร่างยาว แบ่งเป็นช่องๆ แต่ละช่องมีรูปสัตว์ประจำปีนักษัตร (ตั๋วเปิ้ง)ใช้ประกอบประเพณี พิธีกรรม เช่น การทำเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา เมื่อถึงคล้ายวันเกิดของปีเกิดของตน ซึ่งมักจะนำไปแขวนบนวิหาร และประเพณีสงกรานต์ (ปี๋ใหม่เมือง) ก็จะปักตุงประเภทนี้บนเจดีย์ทราย โดยหวังว่าจะเป็นสิริมงคลทั้งแก่ตนเอง ครอบครัว และญาติพี่น้องที่ไปร่วมปักตุงด้วย; ตุงตั๋วเปิ้ง ก็ว่า; ดู...ตั๋วเปิ้ง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ตุงชนิดอื่น ๆ
  • ตุงกะด้าง ทุงระฯกด้างฯ — ธงทำด้วยแผ่นไม้หรือแผ่นโลหะ ทำลวดลายดอกไม้ สัตว์หิมพานต์ หรือลายสัตว์ ๑๒ ราศี ลงรักปิดทอง ตั้งไว้เป็นเครื่องสักการะ
  • ตุงจั๋กเข็๋บ ทุงจักฯเขัปฯ — ธงตะขาบ แขวนบนเสาไม้ไผ่ใกล้วัด เป็นสัญลักษณ์ว่าวัดนั้นมีผู้มาจองกฐิน
  • ตุงไส้หมู ทุงไส้หู — ธงกระดาษตัดพับทบหลายชั้น เป็นพวงคล้ายไส้หมู
  • ตุงก้าคิง ทุงค่าฯฅิงฯ — ตุงที่ยาวเท่าความสูงของคน ใช้ในพิธีสืบชะตา

สรุป

ประเพณี คำที่ควรรู้
ยี่เป็งและลอยกระทง ผังผะตี้บ · โกมลอย · ปะตู๋ป่า · (โคมอื่น: โกมไฟ · โกมผั๋ด)
ปี๋ใหม่ วันสังขานต์ล่อง · วันเน่า · วันพญาวัน · ดำหัว · ก๋ำผึ๋ · ก่อกู่
ทั้งสองงาน ตุง · ตานตุง · ตุง ๑๒ ราศี · จ้อน้อย

ยี่เป็งปีนี้ใกล้มาถึงแล้ว ลองค้นคำล้านนาในประเพณีเพิ่มเติมใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเมืองที่ใช้ในตลาดได้ที่บทความ ไปกาดแบบคนเมือง

อ่านต่อ: วันพญาวัน ๑๖ เมษายน: ทำไมเลื่อน และทุกวันในปี๋ใหม่เมือง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 24 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ยี่เป็ง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 24 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

โคมลอยนับพันดวงส่องแสงสีส้มเต็มท้องฟ้ายามค่ำคืนในเทศกาลยี่เป็งที่เชียงใหม่

เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐: เที่ยวงานไหน เมื่อไร และมารยาทที่ควรรู้

22 ตุลาคม 2569 ประเพณี

เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐ ฉบับนักท่องเที่ยว วันปี๋ใหม่เมือง ยี่เป็ง ปอยส่างลอง และงานบุญตลอดปีจากปฏิทินล้านนา พร้อมกฎปล่อยโคม มารยาท และคำเมืองที่ค…

ตุงผ้าสี่ผืนลายวิจิตรแขวนบนเสาเหล็กปลายแหลม จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ ประดับด้วยรูปเทวดา

ตุงล้านนา: ชนิดของตุง ความหมาย และความเชื่อเรื่องการทานตุง

3 มิถุนายน 2569 วัฒนธรรม

ตุงล้านนาคือธงที่ใช้ทั้งงานมงคลและงานศพ รู้จักตุงไจย ตุง ๑๒ ราศี ตุงกะด้าง ตุงสามหาง ตุงเหล็กตุงตอง ความเชื่อเรื่องอานิสงส์การทานตุง และคำล…

โกมไฟนับพันดวงลอยขึ้นฟ้ายามค่ำคืนในงานยี่เป็งที่สันทราย เชียงใหม่ มีคนกำลังปล่อยโกมไฟอยู่เบื้องหน้า

คำศัพท์ยี่เป็ง: ผาง เตียน โกมไฟ ว่าวฮม และบอกไฟในคำเมือง

15 ตุลาคม 2569 คำศัพท์

รวมคำศัพท์ยี่เป็งในคำเมืองจากพจนานุกรม ตั้งแต่ ยี่ เป็ง เดือนยี่ ผาง เตียน โกมไฟ ว่าวฮม ถึงบอกไฟดอก และปะตู๋ป่า พร้อมวันยี่เป็ง ๒๕๖๙ ตามปฏิ…

ภาพวาดวันพญาวัน ชาวล้านนาแต่งชุดพื้นเมืองถือตุงและสำรับอาหารไปทำบุญที่วัด มีเจดีย์ทรายประดับตุงและพระสงฆ์รับสรงน้ำ

วันพญาวัน ๑๖ เมษายน: ทำไมเลื่อน และทุกวันในปี๋ใหม่เมือง

13 ตุลาคม 2569 ประเพณี

วันพญาวันคือวันเถลิงศกของล้านนา ตรงกับ ๑๖ เมษายน รู้ว่าทำไมวันปี๋ใหม่เมืองเลื่อน และแต่ละวันตั้งแต่สังขานต์ล่องถึงปากเดือนทำอะไร พร้อมคำล้า…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด